امیل چوران
پیامبر زوال و فیلسوفِ «دردسرِ زادهشدن»
________________________________________
۱) پیشدرآمد: فیلسوف در حاشیهٔ سیستمها
امیل چوران (Emil Mihai Cioran، ۱۹۱۱–۱۹۹۵) یکی از رادیکالترین، گزنده ترین و سازشناپذیرترین متفکران قرن بیستم است. وی که اغلب در کنار چهرههایی چون آرتور شوپنهاور، فردریش نیچه و فرانتس کافکا بازخوانی میشود، بهجای ساختن دستگاههای فلسفی بسته و انتزاعی، تفکر را در ساحت زیستِ تن، بیخوابی، فروپاشی و انزوای هستیشناختی آزمود. چوران متفکری است که فلسفه را نه یک رشته دانشگاهی، بلکه یک «جراحت» میدید؛ زخمی که باید با زبان، نه با استدلال، درمان یا دستکم توصیف شود.
وی خود را نه فیلسوف که «در میان اهل تفکر، بیثمرترین » مینامید و میگفت هرچه نوشته، تنها برای فرار از خودکشی نوشته است. این تناقضِ بنیادین، نوشتن دربارهٔ بیمعنایی هر نوشتن، کل کارنامهٔ او را به یکی از عجیبترین و صادقانهترین پروژههای فکری تاریخ فلسفه بدل میکند.
________________________________________
۲) زندگینامه و تحصیلات
۲.۱) تولد، ریشهها و بحران بیخوابی
چوران در روستای راشیناری (Rășinari) در ترانسیلوانی که در آن زمان تحت حاکمیت پادشاهی مجارستان بود و بعداً به رومانی پیوست، به دنیا آمد. پدرش کشیش ارتدوکس بود؛ محیطی که به او نوعی حساسیت ژرف نسبت به الهیات، گناه نخستین و عرفان بخشید، هرچند چوران بعداً به ورطهٔ بیخدایی و الحادی تاریک غلتید. مادرش نیز روزی به او گفته بود که اگر میدانست او (چوران) اینگونه از آب درمیآید، سقط جنین را ترجیح میداد؛ جملهای که چوران بعدها آن را محورِ فهم بدبینی سراسر عمرش دانست.
در نوجوانی دچار بیخوابی مزمن و مفرط شد؛ رخدادی که خود آن را سرچشمهٔ اصلی چرخش فلسفیاش میدانست. وی معتقد بود انسانی که میخوابد، هر روز تولدی دوباره را تجربه میکند، اما کسی که نمیتواند بخوابد، در بیداریِ مدام و بیرحمانهای حبس میشود که پرده از بیهودگی مطلق هستی برمیدارد: «بیخوابی تنها شکلِ واقعاً بیرحمانهٔ آگاهی است؛ چراکه زمان را به ابدیتِ عریان تبدیل میکند.»
این بیخوابیِ چندساله چنان بر او تأثیر گذاشت که بعدها گفت تمام کتابهایش را میتوان «یادداشتهای شبانهٔ یک بیخواب» نامید؛ نوشتههایی که در ساعات مرده شب، در خلأ میان هوشیاری و فرسودگی، شکل گرفتهاند.
۲.۲) دوران دانشگاهی در بخارست و برلین
• دانشگاه بخارست (۱۹۲۸–۱۹۳۲): در هفدهسالگی وارد دانشکده ادبیات و فلسفه شد. در آنجا با شخصیتهایی چون اوژن یونسکو و میرچا الیاده دوستی نزدیکی برقرار کرد؛ سهگانهای که بعدها هر یک به شیوهٔ خود به چهرههای برجستهٔ فرهنگ اروپا بدل شدند. پایاننامهٔ دانشگاهیاش را دربارهٔ هانری برگسون و مفهوم زمانِ او نوشت، هرچند بعداً خردگرایی و خوشبینی حیاتی برگسون را کاملاً رد کرد. همچنین تحت تأثیر لئو شستوف، کییرکگور و نیچه قرار گرفت.
• بورسیه برلین (۱۹۳۳–۱۹۳۵): وی برای ادامه تحصیل به آلمان رفت و آثار هگل، کانت و پدیدارشناسی هوسرل را مطالعه کرد؛ هرچند عمیقاً از سیستمهای عقلانی سرخورده شد. این دوره همچنین دورهای بحثبرانگیز از زندگی اوست، چرا که چوران در این سالها، همچون بسیاری از روشنفکران رومانیایی جوانِ نسل خود، بهطور موقت شیفتهٔ جنبشهای راست افراطی اروپا و از جمله گفتمانهای ملیگرایانهٔ رومانیایی (گارد آهنین) شد؛ گرایشی که بعدها از آن با شرم و در سکوتی طولانی فاصله گرفت و هرگز بهطور کامل و صریح دربارهٔ آن سخن نگفت، هرچند در آثار متأخرش میتوان رگههایی از توبه و انزجار از هرگونه ایدئولوژی و تعصب را ردیابی کرد.
۲.۳) مهاجرت به پاریس و چرخش زبانی
در سال ۱۹۳۷، چوران با استفاده از بورسیهای از انستیتو فرانسوی در بخارست به پاریس رفت و در محلهٔ لاتین اقامت گزید. وی رسالهٔ دکترای خود را در دانشگاه سوربن ناتمام رها کرد و تصمیم گرفت به عنوان یک متفکر حاشیهنشین و بدون شغل رسمی زندگی کند؛ زندگیای فقیرانه، بیآدرس ثابت طولانی و آگاهانه دور از هرگونه نهاد آکادمیک یا رسمیت اجتماعی.
مهمترین رویداد ادبی و فکری او پس از جنگ جهانی دوم، وداع با زبان مادری (رومانیایی) و برگزیدن زبان فرانسوی بود. وی این گذار را «مرگی» توصیف میکرد که باید از سر میگذراند تا دوباره متولد شود؛ فرآیندی طاقتفرسا که به گفتهٔ خودش سالها طول کشید و او را وادار کرد هر جمله را بارها و بارها بازنویسی کند. وی سبک شفاف، فاخر و منضبط زبان فرانسه را چونان مهارتی ریاضتکشانه برای رام کردن طغیان هیجانی و رمانتیسیسم زبان رومانیاییِ دوران جوانیاش به کار گرفت. نخستین کتاب فرانسویاش با عنوان «رسالهای در باب زوال» (Précis de décomposition، ۱۹۴۹) شهرت جهانی یافت و جایزه ریوارول را برایش به همراه آورد، جایزهای که او از پذیرفتن مبلغ نقدیاش امتناع کرد.
وی سالها در آپارتمانی کوچک در خیابان اودئون پاریس در کنار شریک زندگیاش، سیمون بوه (Simone Boué)، معلم زبان انگلیسی که تا پایان عمر همراه وفادار او بود، در گوشهگیری و سادگی زیست. چوران همواره از شهرت گریزان بود، جوایز ادبی معتبر، از جمله جایزهٔ بزرگ آکادمی فرانسه را رد میکرد و مصاحبه با رسانهها را بهندرت میپذیرفت. سرانجام در سال ۱۹۹۵ بر اثر بیماری آلزایمر درگذشت، سرنوشتی که برخی آن را تلخترین طنز زندگی مردی میدانند که عمری دربارهٔ آگاهی و حافظه نوشته بود و در گورستان مونپارناس، نه چندان دور از آرامگاه بکت و سارتر، به خاک سپرده شد.
________________________________________
۳) سنت فلسفی: کجای تاریخ اندیشه؟
چوران به هیچ مکتب رسمی تعلق ندارد، اما تفکر او پیوندگاه چند جریان بنیادین است.
1) بدبینی فلسفی (Philosophical Pessimism): قرابت با شوپنهاور در اینکه رنج و شر، هستهٔ بنیادین واقعیت هستند؛ با این تفاوت که چوران حتی امکان رستگاری از طریق هنر یا خاموشی اراده را نیز مشکوک میداند. برخلاف شوپنهاور که نظامی فلسفی منسجم پی میریزد، چوران آگاهانه از هر نظامسازی میگریزد.
2) اگزیستانسیالیسم رادیکال / اگزیستانسِ تن: هرچند او از اگزیستانسیالیستهای سیستمساز فرانسوی (نظیر سارتر) به دلیل گرایشهای ایدئولوژیک و آکادمیک فاصله میگرفت، اما فلسفهاش یک تحلیل پدیدارشناختیِ تجربی از اضطراب، ملال (Ennui)، بیهودگی و موقعیتهای مرزی است. وی فلسفهورزی را نه در کرسی دانشگاه، بلکه در بستر بیخوابی، بیماری و انزوا تجربه میکرد.
3) سنت قطعهنویسی و شکاکیت باستانی: چوران احیاگر سنت گزینگویی (Aphorism) بود؛ شیوهای برگرفته از شکاکان باستان، پاسکال، لاروشفوکو، شامفور و نیچه. وی فرم گزینگویی را برگزید زیرا بر این باور بود که هر دستگاه فلسفی بلندپرواز، نهایتاً فریبی بیش نیست و تنها قطعهٔ کوتاه میتواند صداقتِ لحظهای فکر را بدون تحریف حفظ کند.
4) عرفان سلبی (Apophatic Mysticism): چوران عمری شیفتهٔ عارفان مسیحی و شرقی بود، بهویژه مایستر اکهارت، نه به دلیل باور به خدا، بلکه به دلیل ساختار زبانیِ «نفی» که این عارفان برای توصیف تجربه وصفناپذیر به کار میبردند. چوران همان ساختار سلبی را برای توصیف پوچی به کار گرفت: وی نیز مثل عارفان، هستی را با نفیکردن پیاپی توصیف میکند، اما بهجای رسیدن به خدا، به تهی مطلق میرسد.
________________________________________
۴) مهمترین مضامین و مفاهیم فکری
۴.۱) دردسرِ زادهشدن (The Trouble with Being Born)
در مشهورترین اثرش «دردسرِ زاده شدن» (De l'inconvénient d'être né)، چوران تز محوری خود را بیان میکند: مشکل بنیادین بشر مرگ نیست، بلکه خودِ واقعهٔ تولد است. از دید او، مرگ بازگشت به عدم و پایانی آرامشبخش است؛ فاجعهٔ واقعی در لحظهای رخ داده که انسان از نیستی بیرون کشیده شده و به ورطهٔ آگاهی و وجود پرتاب گشته است. بنابراین، ترس از مرگ نوعی خطای دید است؛ چراکه ما از آیندهای میترسیم که تنها بازگشت به وضعیت پیش از فاجعه (تولد) است.
۴.۲) شکست و بیعملی بهمثابه فضیلت
چوران «عمل» (Action) را ریشهٔ تمامی جنایات و تباهیهای تاریخ میداند. از نظر او، باورمندی و تعصب، شرط عمل هستند؛ بنابراین هر کس که به چیزی دست میزند، پیشاپیش حامل بذرهای استبداد است. در مقابل، او از «شکستخوردگی آگاهانه» و «بیکنشی» دفاع میکند. فرد شکستخورده یا تماشاگری که از بازی رقابت و سازندگی کناره میگیرد، پاکترین موضع اخلاقی را اتخاذ کرده است. این موضع را میتوان واکنشی شخصی و پشیمانانه به گذشتهٔ سیاسیِ خود او نیز دانست؛ کسی که تجربهٔ نزدیکی به شور ایدئولوژیک جوانی را از سر گذرانده و اکنون از هر «باور بزرگ» گریزان است.
۴.۳) بیخوابی، ملال و خودآگاهی مفرط
خودآگاهی در نگاه چوران یک نعمت نیست، بلکه یک «اختلال تکاملی» است. حیوانات در هماهنگی با طبیعت زندگی میکنند، اما انسان به دلیل فرزانگی و خودآگاهی، از کل هستی بریده شده است. ملال (L'ennui) نه یک حس گذرا، بلکه ادراکِ برهنهٔ گذر زمان بدون هیچگونه فریب معنایی است. به همین ترتیب، بیماری و درد جسمانی نزد وی نه رخدادهایی تصادفی، بلکه معلمانی هستند که پرده از توهم سلامتِ خودبنیاد برمیدارند.
۴.۴) تناقض خودکشی: زیستن با ایدهٔ مرگ
چوران بهطور مکرر دربارهٔ خودکشی نوشت، اما هرگز دست به خودکشی نزد. دلیل این امر در بینش مشهور او نهفته است: «تنها ایدهٔ خودکشی است که زیستن را ممکن میسازد؛ نه اجرای خود آن.»
به زعم چوران، دانستنِ اینکه در هر لحظه میتوان به این نمایش بیهوده پایان داد، نوعی آزادی و تحملپذیری رادیکال به فرد میبخشد. خودکشی واقعی ضرورت ندارد اگر انسان بتواند بهواسطهٔ آگاهی به امکانِ خودکشی، سنگینی وجود را تخفیف دهد.
۴.۵) طنز سیاه بهمثابه راهبرد بقا
یکی از جنبههای کمتر بحثشدهٔ فکر چوران، نقش مرکزی طنز و کنایه در آثار اوست. برخلاف تصور رایج که او را صرفاً نویسندهای تیرهاندیش میداند، بسیاری از منتقدان بر این باورند که شوخطبعیِ گزنده و خودتحقیرگرِ چوران، همان چیزی است که آثارش را از ورطهٔ افسردگیِ صرف نجات میدهد. وی دربارهٔ خودش، دربارهٔ فلسفه، و حتی دربارهٔ خودِ بدبینی، شوخی میکرد؛ گویی فاصلهگرفتنِ طنزآمیز از فاجعه، تنها راه تحمل آن است.
۴.۶) تبار، وطن و بیریشگی
چوران، بهعنوان مهاجری رومانیایی که زبان و هویت مادریاش را کنار گذاشت، عمیقاً به مفهوم «بیگانگی» و بیوطنی میاندیشید. وی در وسوسهٔ هستی فصلی مفصل به وضعیت یهودیان و بهطور کلی اقلیتهای بیسرزمین اختصاص داد و بیریشگی را نه صرفاً یک بدبختی، بلکه موقعیتی ممتاز برای دیدنِ روشنتر پوچیِ هرگونه تعلق و ایدئولوژی دانست.
________________________________________
۵) کتابشناسی آثار اصلی
عنوان اصلی (فرانسوی / رومانیایی( ترجمه انگلیسی سال انتشار درونمایه محوری
Pe culmile disperării On the Heights of Despair ۱۹۳۴ نخستین اثر:
فوران ناامیدی، بیخوابی و نفی سیستمها
Cartea amăgirilor The Book of Delusions ۱۹۳۶ تأملاتی دربارهٔ توهم، دروغ حیاتی و شناخت
Amurgul gândurilor The Twilight of Thoughts ۱۹۴۰ قطعاتی دربارهٔ فرسایش اندیشه و زوال معنا
Précis de décomposition A Short History of Decay ۱۹۴۹ نخستین اثر فرانسوی:
تحلیل زوال تمدن و سرشت انسان
Syllogismes de l'amertume All Gall Is Divided / Syllogisms of Bitterness ۱۹۵۲ گزینگویههای کوتاه و گزنده درباره تاریخ و ادبیات
La Tentation d'exister The Temptation to Exist ۱۹۵۶ مقالاتی درباره ماهیت اندیشه، یهودیت و وسوسه هستی
Histoire et utopie History and Utopia ۱۹۶۰ نقد ایدئولوژیها و آرمانشهرهای سیاسی
La Chute dans le temps The Fall into Time ۱۹۶۴ سقوط انسان از بهشتِ بیزمانی به تاریخ
Le Mauvais Démiurge The New Gods / The Evil Demiurge ۱۹۶۹ الهیاتی وارونه؛ خالقی ناشی و جهانی معیوب
De l'inconvénient d'être né The Trouble with Being Born ۱۹۷۳ شاهکار آفوریستی او درباره بار گرانِ تولد و بیهودگی
Écartèlement Drawn and Quartered ۱۹۷۹ تأملاتی متأخر دربارهٔ تجزیهٔ خویشتن
Aveux et anathèmes Anathemas and Admirations ۱۹۸۷ آخرین مواجههها با نویسندگان، عارفان و مرگ
Cahiers 1957–1972 Notebooks 1957–1972 ۱۹۹۷ (پس از مرگ) دفترهای یادداشت خصوصی، منتشرشده پس از درگذشتش
________________________________________
۶) تأثیرگذاری و میراث فکری
آثار چوران، هرچند در طول زندگیاش عمداً از چشم رسانههای بزرگ دور نگاه داشته شد، بهتدریج به یکی از پرارجاعترین متون فلسفهٔ قارهای قرن بیستم بدل شد. نویسندگان و متفکرانی چون سوزان سانتاگ که مقالهای تأثیرگذار دربارهٔ او نوشت، اکتاویو پاز و فرناندو پسوآ از تحسینکنندگان سبک و اندیشهٔ وی بودهاند. در دهههای اخیر، اقبال نسل جوانتر خوانندگان، بهویژه در فضای مجازی، به گزینگویههای کوتاه و تلخ چوران، او را به یکی از پرخوانندهترین فیلسوفان بدبین در میان مخاطبان غیرآکادمیک تبدیل کرده است؛ پدیدهای که خودِ او احتمالاً آن را طنز تلخ دیگر بر بیمعنایی شهرت میدانست.
منتقدان همچنین چوران را در کنار ساموئل بکت که هر دو در پاریس زیستند و هر دو زبان مادری خود را رها کردند تا به فرانسه بنویسند، بهعنوان دو صدای برجستهٔ «ادبیات پایان» یا «ادبیات پس از فاجعه» میشناسند.
________________________________________
۷) نقدها و چالشها
هیچ بازخوانی از چوران بدون اشاره به مناقشات کامل نیست:
• گذشتهٔ سیاسی: همانگونه که اشاره شد، همدلیهای موقت او با گفتمانهای راست افراطی در دههٔ ۱۹۳۰ رومانی، لکهای است که برخی منتقدان آن را نقطهٔ کوری در پروژهٔ فکری او میدانند، بهویژه از آن رو که خودِ چوران هرگز بهروشنی و علناً از آن دوران عذرخواهی نکرد.
• اتهام نیهیلیسم مخرب: برخی فیلسوفان اخلاق، تفکر چوران را نوعی «تجملگراییِ ناامیدی» میخوانند که، به دلیل امتیاز طبقاتی و فرهنگیِ نویسندهاش، برای اکثر انسانهای درگیر با رنج واقعی و مادی، کاربردی و صادقانه نیست.
• دفاع از یکدستیِ متناقض: منتقدان دیگر خاطرنشان میکنند که فلسفهٔ ضدسیستم چوران، خود به شکلی متناقض، به سیستمی از باورهای ثابت (پوچی مطلق، بیفایدگی عمل) بدل میشود؛ تناقضی که چوران خود آگاهانه از آن یاد کرده و آن را نشانهٔ اجتنابناپذیر هر تلاش فکری بشر دانسته است.
________________________________________
۸) جمعبندی: پارادوکسِ چوران
بزرگترین پارادوکس تفکر امیل چوران در این است که هرچند متون او مملو از پوچی، تاریکی و ویرانی است، خواندن آثارش برای خواننده تأثیری رهاییبخش و نشاطآور به همراه دارد. چوران با نثری درخشان و طنزی تلخ، توهمات تسلیبخش بشر را در هم میشکند، اما با این کار، تسلایی متفاوت عرضه میکند: آرامشِ حاصل از پذیرشِ کامل بیهودگی، بدون نیاز به هیچ امیدی.
شاید صادقانهترین توصیف از پروژهٔ عمرِ او را در همان اعترافی بجوییم که خود نوشت: او نمیخواست خواننده را متقاعد کند، بلکه میخواست همراهی برای بیخوابیهای او باشد، کسی که در تاریکترین ساعات شب، بیآنکه وعدهٔ نوری بدهد، دستِ کم میگوید: «تو تنها نیستی.»