زندگی و آرای ژاک ماری امیل لکان
مقدمه
ژاک ماری امیل لکان (1901-1981)، روانکاو، روانپزشک و فیلسوف فرانسوی، یکی از برجستهترین و تأثیرگذارترین متفکران قرن بیستم است که روانکاوی را از یک رشته بالینی به گفتمانی فلسفی، زبانی و فرهنگی تبدیل کرد. وی با شعار «بازگشت به فروید» و بازتعریف مفاهیم فرویدی در چارچوب زبانشناسی ساختارگرای فردینان دو سوسور، مردمشناسی کلود لوی-استروس و دیالکتیک گئورگ ویلهلم فریدریش هگل، چارچوبی نوین برای فهم ذهن انسان ارائه داد. نظریههای لکان نهتنها روانکاوی، بلکه فلسفه، نقد ادبی، مطالعات سینمایی، فمینیسم و علوم اجتماعی را تحت تأثیر قرار داد (فینک، 1995). وی در سمینارهایش اظهار داشت: «من فروید را آموزش نمیدهم، بلکه فروید را میخوانم، و این خوانش باید زنده و پویا باشد» (لکان، 1977, p. 35). این مقاله با هدف ارائه مروری جامع بر زندگی، زمینه تحصیلی، فعالیتهای آموزشی، آثار مکتوب و مضامین اصلی آرای لکان، تدوین شده است. در این متن تلاش میشود تا ایدههای پیچیده وی برای خوانندگان قابلفهمتر شوند.
تاریخچه زندگی
ژاک لکان در 13 آوریل 1901 در خانوادهای کاتولیک و مرفه در محله مونپارناس پاریس متولد شد. مادرش، امیلی بودوان، از خانوادهای ثروتمند در تجارت سرکه بود و پدرش، آلفرد لکان، نماینده فروش محصولات تجاری بود (رودینسکو، 1997). این محیط مرفه و باثبات، امکان دسترسی لکان به آموزشهای باکیفیت و منابع فرهنگی گسترده را فراهم کرد. وی در کودکی در مدرسه یسوعیان کاتولیک استانیسلاس تحصیل کرد، جایی که با تعالیم سختگیرانه مذهبی آشنا شد. با این حال، در نوجوانی از مذهب کاتولیک فاصله گرفت و به مطالعه فلسفه، ادبیات و هنر روی آورد (رودینسکو، 1997).
لکان در سال 1920 به دلیل جثه ضعیف از خدمت سربازی معاف شد و این فرصت را یافت تا تحصیلات پزشکی خود را در دانشگاه سوربن آغاز کند. وی در سال 1932 رساله دکتری خود را با عنوان «درباب پسیکوز پارانویاک و رابطه آن با شخصیت» ارائه داد که مطالعهای موردی درباره زنی به نام اِمِه بود (لکان، 1932؛ به نقل از رودینسکو، 1990). این رساله که به تحلیل روانپریشی و رابطه آن با ساختار شخصیت میپرداخت، توجه روانپزشکان فرانسوی را جلب کرد و نشاندهنده رویکردی نوین به روانپریشی بود که فراتر از دیدگاههای سنتی روانپزشکی زمان خود میرفت. به عنوان مثال، لکان در این رساله نشان داد که چگونه توهمات اِمِه نهتنها نتیجه اختلالات زیستی، بلکه بازتابی از تعاملات پیچیده او با محیط اجتماعی و خانوادگیاش بودند (رودینسکو، 1990).
زندگی شخصی لکان نیز به اندازه آثارش پیچیده و بحثبرانگیز بود. وی در سال 1934 با ماری-لوییس بلوندن ازدواج کرد و از او سه فرزند داشت: کارولین، تیبو و سیبیل. این ازدواج در دهه 1940 به دلیل روابط عاشقانه لکان با سیلویا باتای به جدایی انجامید. وی در سال 1953 با سیلویا باتای ازدواج کرد و از او دختری به نام جودیت به دنیا آمد (رودینسکو، 1997). روابط عاشقانه لکان، بهویژه رابطهاش با سیلویا، گاه موضوع شایعات و انتقادات بود، اما این روابط به نوعی بازتابی از دیدگاههای او درباره میل و روابط انسانی بود. برای مثال، لکان در سمینارهایش به نقش میل در شکلگیری روابط عاشقانه اشاره کرد و معتقد بود که عشق همیشه با نوعی «فقدان» و «نقص» همراه است (لکان، 1977, p. 38).
لکان در دهههای 1960 و 1970 به چهرهای برجسته در محافل روشنفکری پاریس تبدیل شد. وی با شخصیتهای فرهنگی مانند آندره برتون (رهبر جنبش سوررئالیسم)، سالوادور دالی (نقاش سوررئالیست) و حتی پابلو پیکاسو (که لکان پزشک شخصی او بود) ارتباط داشت (رودینسکو، 1997). این تعاملات نشاندهنده تأثیر متقابل لکان با جنبشهای هنری و فکری زمان خود بود. او در 9 سپتامبر 1981 در پاریس بر اثر بیماری درگذشت و در گورستانی نزدیک خانهاش در گیترانکور به خاک سپرده شد (رودینسکو، 1997).
لکان زندگی خود را وقف بازتعریف روانکاوی کرد و به گفته الیزابت رودینسکو، «او نهتنها یک روانکاو، بلکه یک فیلسوف و شاعر بود که روانکاوی را به یک هنر تبدیل کرد» (رودینسکو، 1997, p. 3). زندگی وی که ترکیبی از نبوغ فکری، جنجالهای شخصی و تعهد به آموزش بود، بهعنوان زمینهای برای فهم آثار و نظریههایش اهمیت دارد.
زمینه تحصیلی
تحصیلات لکان ترکیبی از پزشکی، روانپزشکی، فلسفه و ادبیات بود که وی را به متفکری چندرشتهای تبدیل کرد. وی در دانشگاه سوربن پزشکی خواند و در بیمارستانهای معتبری مانند سنتآن (1929-1931) و هنری راسل آموزش بالینی دید (رودینسکو، 1990). در بیمارستان سنتآن، زیر نظر گائتان گاسیان دو کلرامبو، روانپزشک برجسته فرانسوی، کار کرد. کلرامبو مفهوم «اتوماتیسم روانی» را مطرح کرده بود که به توهمات و رفتارهای خودکار در بیماران روانپریش اشاره داشت. این مفهوم تأثیر عمیقی بر لکان گذاشت و وی را به بررسی روانپریشی بهعنوان پدیدهای زبانی و نشانهشناختی سوق داد (فینک، 1995). برای مثال، لکان در تحلیل اِمِه نشان داد که توهمات او نهتنها نشانههای بیماری، بلکه بیانگر تلاش او برای بازسازی هویتش در مواجهه با فشارهای اجتماعی بودند (لکان، 1932؛ به نقل از رودینسکو، 1990).
لکان به مطالعه فلسفه نیز علاقهمند بود و در سخنرانیهای الکساندر کوژو درباره فلسفه هگل شرکت کرد. کوژو در دهه 1930 سمینارهایی درباره پدیدارشناسی روح هگل برگزار میکرد که دیالکتیک ارباب-بنده را معرفی کرد. این دیالکتیک که به رابطه متقابل بین سوژه و دیگری میپردازد، بعدها در نظریههای لکان درباره رابطه سوژه با «دیگری بزرگ» بازتاب یافت (کوژو، 1969). لکان در این باره گفت: «دیالکتیک هگلی به من آموخت که سوژه تنها در رابطه با دیگری شکل میگیرد» (لکان، 1977, p. 147).
علاوه بر فلسفه، لکان به جنبشهای هنری مانند سوررئالیسم و دادائیسم علاقه داشت. وی با آندره برتون، رهبر سوررئالیستها، ملاقات کرد و از ایدههای سوررئالیستی درباره ناخودآگاه و تخیل الهام گرفت. به گفته رودینسکو، «سوررئالیسم به لکان آموخت که ناخودآگاه را نهتنها بهعنوان یک مخزن روانی، بلکه بهعنوان یک متن خلاق ببیند» (رودینسکو، 1997, p. 45). لکان همچنین آثار فیلسوفانی مانند رنه دکارت، امانوئل کانت و مارتین هایدگر را مطالعه کرد که دیدگاههای او درباره سوژه و وجود را شکل دادند.
به عنوان مثال، تأثیر دکارت در نظریه لکان درباره «من» (ایگو) مشهود است. دکارت با جمله «میاندیشم، پس هستم» سوژه را بهعنوان موجودی خودآگاه تعریف کرد، اما لکان این ایده را نقد کرد و معتقد بود که «من» در واقع محصول تصورات و تصاویر خارجی است، نه یک موجودیت مستقل (لکان، 1966). این پیشزمینه چندرشتهای، لکان را به متفکری تبدیل کرد که روانکاوی را با فلسفه، زبانشناسی و هنر پیوند داد.
دانشگاهها و فعالیتهای آموزشی
فعالیتهای آموزشی لکان یکی از مهمترین جنبههای تأثیرگذاری او بود. وی از سال 1953 سمینارهای منظمی را در پاریس آغاز کرد که تا زمان مرگش در 1981 ادامه یافت. این سمینارها ابتدا در بیمارستان سنتآن (1953-1963) برگزار میشد و مخاطبان اصلی آن روانکاوان و پزشکان بودند. اما سبک غیرمتعارف لکان، از جمله جلسات کوتاهتر روانکاوی و تأکید بر نظریه به جای عمل بالینی، باعث اختلاف با انجمن بینالمللی روانکاوی (IPA) شد. در سال 1963، وی از انجمن روانکاوی پاریس (SFP) اخراج شد و سمینارهایش را به اکول نرمال سوپریور (1964-1969) و سپس به دانشکده حقوق پانتئون (1969-1980) منتقل کرد (رودینسکو، 1990).
در سال 1964، با حمایت کلود لوی-استروس، مردمشناس برجسته، و لوئی آلتوسر، فیلسوف مارکسیست، لکان به تدریس در مدرسه عملی پژوهشهای عالی دعوت شد. در این دوره، وی سمینار معروف «چهار مفهوم بنیادی روانکاوی» را ارائه کرد که به مفاهیمی چون ناخودآگاه، تکرار، انتقال و میل پرداخت (لکان، 1973). این سمینارها نهتنها روانکاوان، بلکه فیلسوفان، هنرمندان و دانشجویان را جذب کرد. به گفته لکان: «من در سمینارهایم نمیخواهم چیزی را اثبات کنم، بلکه میخواهم چیزی را نشان دهم، مانند یک اثر هنری» (لکان، 1977, p. 12).
لکان در سال 1964 مدرسه فرویدی پاریس (École Freudienne de Paris) را تأسیس کرد که به سه بخش تقسیم میشد: روانکاوی خالص (نظریهپردازی)، روانکاوی عملی (کار بالینی) و نقد روانکاوانه (تحلیل ادبیات و فرهنگ). این مدرسه به بستری برای ترویج ایدههای لکان و آموزش نسل جدیدی از روانکاوان تبدیل شد (رودینسکو، 1997). برای مثال، در بخش نقد روانکاوانه، لکان و شاگردانش آثاری مانند هملت شکسپیر و آنتیگون سوفوکل را تحلیل کردند تا نشان دهند چگونه مفاهیم روانکاوانه میتوانند در فهم متون ادبی به کار روند (لکان، 1966؛ به نقل از رودینسکو، 1997).
سمینارهای لکان به دلیل سبک تدریس غیرمتعارف و زبان پیچیدهاش شهرت داشتند. وی اغلب از استعارهها، شوخیها و بازیهای زبانی استفاده میکرد تا مفاهیم پیچیده را منتقل کند. به عنوان مثال، در سمینار هفتم (اخلاق و آیین روانکاوی)، وی از داستان آنتیگون برای بحث درباره مفهوم ژوئیسانس (لذت مازاد) استفاده کرد و نشان داد که چگونه آنتیگون با سرپیچی از قانون، به سوی ژوئیسانس مرگبار خود حرکت میکند (لکان، 1986). این سبک تدریس، اگرچه گاه دشوار بود، اما به گفته فینک، «لکان را به یک معلم بیهمتا تبدیل کرد که روانکاوی را به یک تجربه فکری و عاطفی بدل کرد» (فینک، 1995, p. 10).
آثار مکتوب
لکان برخلاف زیگموند فروید که آثارش بهصورت کتابهای منسجم منتشر میشد، بیشتر به سمینارهای شفاهی خود متکی بود. با این حال، آثار مکتوب وی تأثیر عمیقی بر روانکاوی و علوم انسانی گذاشت. مهمترین اثر او، نوشتهها (Écrits) (1966)، مجموعهای از مقالات محوری اوست که شامل متون مهمی مانند «مرحله آینهای» (1949)، «کارکرد و زمینه زبان و سخن در روانکاوی» (1953) و «تحلیل نامه ربودهشده» (1956) است (لکان، 1966). به گفته بروس فینک، نوشتهها «نقشه راهی برای فهم روانکاوی لکانی است، اما مانند یک متن ادبی، نیاز به خوانش دقیق و تأملی دارد» (فینک، 1995, p. 2).
سمینارهای لکان که بین سالهای 1953 تا 1976 ضبط و بعدها منتشر شدند، منبع اصلی دیگر برای مطالعه آرای وی هستند. این سمینارها که بیش از 20 جلد را شامل میشوند، موضوعات متنوعی از تکنیکهای روانکاوی تا فلسفه و نقد ادبی را در بر میگیرند. برخی از مهمترین سمینارها عبارتاند از:
• سمینار اول (1953-1954): مقالات فروید در باب تکنیک که به بررسی روشهای فروید در جلسات درمانی میپردازد (لکان، a 1988).
• سمینار هفتم (1959-1960): اخلاق و آیین روانکاوی که به مفاهیمی چون ژوئیسانس و اخلاق در روانکاوی میپردازد (لکان، 1986).
• سمینار یازدهم (1964): چهار مفهوم بنیادی روانکاوی که مفاهیم ناخودآگاه، تکرار، انتقال و میل را تشریح میکند (لکان، 1973).
رساله دکتری لکان، درباب پسیکوز پارانویاک و رابطه آن با شخصیت (1932)، نیز از آثار اولیه مهم اوست. این رساله که به تحلیل روانپریشی از منظری پدیدارشناختی و روانکاوانه میپردازد، نشاندهنده رویکرد نوین لکان به بیماریهای روانی بود (لکان، 1932). برای مثال، لکان در این رساله، داستان اِمِه را بهعنوان نمونهای از روانپریشی بررسی کرد و نشان داد که چگونه توهمات او بازتابی از تلاش برای بازسازی هویت در برابر فشارهای اجتماعی بودند.
لکان همچنین مقالاتی در نقد ادبی منتشر کرد که تأثیر او بر علوم انسانی را نشان میدهد. برای مثال، در مقاله «تحلیل نامه ربودهشده» (1956)، وی داستان ادگار آلن پو را از منظر نشانهشناسی و روانکاوی تحلیل کرد و نشان داد که چگونه «نامه» در داستان بهعنوان نمادی از میل و فقدان عمل میکند (لکان، 1966). وی در این باره گفت: «نامه همیشه به مقصد خود میرسد، زیرا مقصد آن در خودِ گردش آن نهفته است» (لکان، 1966, p. 30). این تحلیل که ترکیبی از روانکاوی و زبانشناسی بود، تأثیر عمیقی بر نقد ادبی گذاشت.
مضامین اصلی آرای لکان
آرای لکان پیچیده و چندلایه هستند و در طول زمان تکامل یافتند. وی با ترکیب روانکاوی فرویدی با زبانشناسی، فلسفه و مردمشناسی، چارچوبی نوین برای فهم روان انسان ارائه کرد. در ادامه، مهمترین مضامین آرای او با نمونه های ملموس بررسی میشود.
1) بازگشت به فروید
ژاک لکان، روانکاو فرانسوی، در سراسر دوران فعالیت فکری خود پروژهای را با عنوان «بازگشت به فروید» تعریف کرد. این شعار به ظاهر ساده، دربردارنده یک موضعگیری بنیادین در برابر تحولاتی بود که روانکاوی در نیمه سده بیستم از سر گذرانده بود. در حالی که در آمریکا، روانکاوی پس از فروید به سوی اشکال مختلفی از سازگاری اجتماعی، روانشناسی من (Ego Psychology)، و کاربردهای بالینی سادهشده میل میکرد، لکان معتقد بود که این روندها در حقیقت به معنای خیانت به روح انقلابی نظریه فروید است (فینک، 1995). وی با لحنی نقادانه تصریح میکرد: «بازگشت به فروید یعنی بازگشت به متن زنده و ناتمام او، نه بازتولید دگمهای فرویدی» (لکان، 1977, p. 35).
در نظر لکان، روانکاوی پسافرویدی زمانهاش به دو انحراف عمده دچار شده بود. نخست، فروکاستن نظریه روانکاوی به نوعی دستورالعمل درمانی برای حل مشکلات تطابق اجتماعی که در روانشناسی من (به ویژه در سنت آنا فروید و هارتمن) نمایان بود. دوم، گرایش به طبیعتگرایی زیستی که ناخودآگاه را صرفاً به صورت مخزنی از غرایز اولیه و سرکوبشده تعریف میکرد. لکان اما در برابر این دو رویکرد ایستادگی کرد و ناخودآگاه را بهمثابه ساختاری زبانی بازتعریف نمود (اوانز، 1996).
لکان با تکیه بر دستاوردهای زبانشناسی ساختارگرایانه سوسور و نظریات رومن یاکوبسن و کلود لوی-استروس، نظریهای را شکل داد که در آن ناخودآگاه همچون یک متن زنده، زبانی و ساختاری تلقی میشود (سوسور، 1916؛ یاکوبسن، 1956؛ لوی-استروس، 1958). لکان در این باره میگوید: «ناخودآگاه مانند زبان ساختار یافته است» (لکان، 1977, p. 20). در این خوانش، رؤیاها، لغزشهای زبانی، اشتباهات گفتاری و اعمال نافرجام دیگر نه صرفاً تجلیات سرکوب غرایز، بلکه محصولات کارکرد زبان در سطح ناخودآگاه هستند که در سطح نمادین و دالها بروز مییابند (ژیژک، 1992).
در واقع، لکان میخواست روانکاوی را از تقلیلگرایی سازگاریگرایانه و زیستشناختی نجات دهد و آن را به عرصهای بازگرداند که در آن سوژه روانکاوی با امر نمادین، فقدان، میل و فراق دائمی از ابژه برخورد میکند (میلر، 1991). در این چارچوب، سوژه در شبکهای از دالها شکل میگیرد و ساختار روانی او در مناسبات پیچیده میان سه نظام «خیالی»، «نمادین» و «واقعی» سازمان مییابد (لکان، 1973).
از منظر تاریخی نیز لکان زمانه خود را عصری میدید که در آن روانکاوی از رسالت نخستینش فاصله گرفته و به ابزاری در خدمت فرهنگ مصرفگرا و نئولیبرالی بدل شده است. در آمریکا، روانکاوی به ابزاری برای تقویت «من» و انطباق بهتر با بازار و جامعه بدل شده بود؛ در حالی که از نظر لکان، هدف روانکاوی افشا و رویارویی با شکافهای بنیادی سوژه است، نه تسکین موقت رنج (رابینسون، 2005). به همین سبب، وی تأکید میکرد که روانکاوی نباید به نسخهای از رواندرمانی کارکردی فروکاسته شود.
لکان همچنین تلاشی پیگیر برای بازتعریف مفاهیم بنیادین فرویدی داشت. برای مثال، در حالی که فروید ناخودآگاه را در پیوند با سرکوب غرایزی و امیال واپسرانده شده معرفی کرده بود، لکان آن را به «محل گفتار دیگری بزرگ» (Other) تبدیل کرد. از نظر وی، ناخودآگاه چیزی است که «در جای دیگری گفته میشود» و در گفتار سوژه نفوذ میکند بیآنکه خود سوژه از آن آگاه باشد (لکان، 1977). این تلقی، ریشه در پیوند عمیق لکان با ساختارگرایی فرانسوی داشت و روانکاوی وی را در کنار متفکرانی چون لوی-استروس، آلتوسر و بارت قرار میداد که همگی بر اولویت ساختار بر عامل انسانی تأکید داشتند (آلتوسر، 1965؛ بارت، 1970).
بنابراین، پروژه بازگشت به فروید نزد لکان صرفاً یک شعار تاریخی نبود، بلکه کوششی بود برای احیای یک موضع رادیکال فلسفی در برابر روانکاوی زمانه خود. وی تلاش داشت روانکاوی را به میدان مواجهه با امر ناممکن، میل ناتمام و شکافهای هستی شناختی سوژه بازگرداند و بدینوسیله آن را در برابر فرایند همسانسازی با علوم رفتارگرایانه، روانشناسی تجربی و فرهنگ مصرفگرای معاصر مصون دارد (ورنان، 2002).
به طور خلاصه، میتوان گفت پروژه لکان تلاشی بود برای احیای اصالت بحران در روانکاوی در برابر سادهسازیهای سازگاریگرای معاصر، انتقال روانکاوی از زیستشناسی به زبانشناسی، تأکید بر ساحت نمادین و نقش ساختار در شکلگیری روان انسان، نقد فرهنگی روانکاوی آمریکایی به عنوان ابزاری در خدمت نظم سرمایهداری و نئولیبرالی و در نهایت بازخوانی پویا و تفسیرباز فروید بهمثابه متنی زنده که هنوز گفتنیهای ناگفته فراوان دارد.
2) ناخودآگاه بهمثابه زبان
در مرکز اندیشه ژاک لکان، بازتعریف بنیادین مفهوم ناخودآگاه قرار دارد. در حالی که در سنت کلاسیک فرویدی، ناخودآگاه عمدتاً بهعنوان مخزنی از امیال واپسراندهشده، تعارضات لیبیدویی و بقایای فرایندهای سرکوبشده تصور میشد، لکان با تکیه بر دستاوردهای زبانشناسی ساختارگرایانه، تحولی رادیکال در این درک پدید آورد (لکان، 1966). وی اعلام کرد که: «ناخودآگاه مانند زبان ساختاربندی شده است» (لکان، 1966, p. 737). این جمله به یکی از مشهورترین گزارههای مکتب لکانی بدل شد و اساس بازخوانی زبانمحور او از روانکاوی را بنیان نهاد.
لکان با بهرهگیری از آموزههای فردینان دو سوسور، زبان را بهمثابه شبکهای از دالها (signifiers) و مدلولها (signifieds) فهمید که روابط شان بر اساس تفاوت و جایگزینی تنظیم میشود (سوسور، 1916). وی در این باره تصریح میکند که دالها به واسطه روابط افتراقیشان معنا مییابند و هیچ دال واحدی واجد معنا بهطور مستقل نیست (لکان، 1977). در نتیجه، ناخودآگاه نیز بهجای آنکه چونان محفظهای از امیال سرکوبشده در نظر گرفته شود، به شبکهای از دالها بدل میگردد که در گفتار، رویا، لغزشهای زبانی و کنشهای نابههنجار تبلور مییابد (اوانز، 1996).
یکی از نوآوریهای مهم لکان، تمرکز بر زبان بهمثابه مکان ظهور ناخودآگاه بود. در این چارچوب، اشتباهات گفتاری، کنایات نادانسته، شوخیها و حتی سکوتها، بهمثابه نقاطی هستند که در آنها ناخودآگاه خود را افشا میکند (فینک، 1995). برای مثال، وقتی فردی در جلسه روانکاوی میگوید: «من مادرم را دوست ندارم» بهجای «من مادرم را دوست دارم»، این لغزش تصادفی نیست، بلکه نشانهای از دالهای ناخودآگاه است که بر زبان سوژه اثر میگذارند و تعارضات سرکوبشده را نمایان میسازند (لکان، 1966). از دید لکان، آنچه در ناخودآگاه فعال است، ساختار زبان است که سوژه را به میانجی شبکهای از معانی سرکوبشده و جابهجاشده تعریف میکند (لکان، 1973).
لکان در تحلیل خود از هملت نیز این منطق را به کار میبندد. وی تردیدهای شخصیت اصلی نمایشنامه را نه ناشی از ضعف اراده یا فقدان هدف، بلکه ناشی از تعارضات ناخودآگاه میداند که در گفتار، رفتار و تعویقهای هملت خود را نشان میدهند (لکان، 1966). از این منظر، تراژدی نه صرفاً نمایش کنش، بلکه تجلی گفتار معیوب سوژه است؛ گفتاری که ناخودآگاه در شکافها و توقفهای آن سخن میگوید (ژیژک، 1992).
در زمانه لکان، روانکاوی آمریکایی عمدتاً به سنت روانشناسی من گرایش یافته بود که در آن تاکید بر سازگاری اجتماعی، کارکرد منِ قوی، و توانایی مدیریت تعارضات بود (هارتمن، 1958). این رویکرد، ناخودآگاه را به سطحی از شناخت و مهارتهای رفتاری فروکاسته بود و بسیاری از مفاهیم بنیادین فرویدی نظیر واپسرانی، رؤیا و لغزشهای زبانی را در حاشیه نهاده بود. لکان در واکنش به این روند، نظریه زبانمحور خود را نوعی احیای وفادارانه آموزههای اصیل فروید میدانست. وی اعلام میکرد که فروید ناخودآگاه را پیشاپیش در قالب گفتار بازنموده است، هرچند زبانشناسی زمان او هنوز ابزار تحلیل لازم را فراهم نکرده بود (لکان، 1977).
از نگاه لکان، روانکاوی زمانی معنای اصیل خود را بازمییابد که به تحلیل زبان سوژه بازگردد و کار تحلیلی به رمزگشایی و تفسیر دالها اختصاص یابد (میلر، 1991). تحلیل روانکاوی در این دستگاه به فرایندی بدل میشود که طی آن، سوژه از طریق مواجهه با دالهای ناخودآگاهش به شناخت موقعیت خویش در شبکه نمادین دست مییابد و امکان بازسازی میل خود را پیدا میکند (ورنان، 2002).
لکان در بستر زمانه خود، روانکاوی را در آستانه فروپاشی میدید؛ چراکه تحت تأثیر روانشناسی تجربی و رواندرمانیهای کوتاهمدت به سطحی از تکنیکهای تطبیقی و رفتاری تقلیل مییافت. وی میخواست روانکاوی را از این سرنوشت حفظ کند و آن را به ساحت پرسش از میل، فقدان و سوژه بازگرداند. روانکاوی لکانی نه علم رفتار، بلکه دانشی است که به امر ناممکن و به فقدان بنیادین سوژه نظر دارد (رابینسون، 2005). از این رو، میتوان گفت که نظریه ناخودآگاه بهمثابه زبان در منظومه فکری لکان، تلاشی برای بازتعریف بنیادین روانکاوی، احیای رادیکالیسم نظری فروید و نجات روانکاوی از افول در کارکردگرایی و مصرفگرایی دوران معاصر بود.
3) سه ساحت خیالی، نمادین و واقعی
یکی از بنیادیترین نوآوریهای نظری در پروژه فکری ژاک لکان، ارائه سهگانگی ساختاری میان خیالی، نمادین و واقعی بود. لکان این سه ساحت را نه صرفاً بهمثابه مفاهیم انتزاعی، بلکه بهعنوان سه نظم بنیادین در تجربه روانی و هستی سوژه معرفی کرد که در تعامل مداوم با یکدیگر، هویت، میل، تعارضات و گسستهای روانی انسان را شکل میدهند (لکان، 1973).
لکان از همان آغاز کار فکری خود معتقد بود که روانکاوی زمانهاش در آمریکا و اروپا بیش از حد به رویکردهای روانشناسی تجربی و کارکردی فروکاسته شده و بدین ترتیب از درک پیچیدگی ساختاری ذهن انسان ناتوان مانده است. در حالی که روانشناسی من، بر کارآمدی «من» در تطابق با واقعیت تأکید میکرد (هارتمن، 1958)، و مکاتب رفتارگرایی به مطالعه سطوح آشکار رفتار بسنده مینمودند، لکان بر آن بود که روان آدمی تنها در پرتو درک روابط پیچیده و پویا میان این سه ساحت قابل فهم میشود (فینک، 1995).
• ساحت خیالی (Imaginary)
ساحت خیالی نخستین بار در نظریه «مرحله آینهای» (mirror stage) لکان طرح شد (لکان، 1949). در این مرحله، کودک حدوداً بین ۶ تا ۱۸ ماهگی، با دیدن تصویر خود در آینه به ادراکی اولیه از تمامیت خویش دست مییابد. این تصویر که در واقع تصوری کلی، یکپارچه و در عین حال خیالی از خویشتن است، به شکلگیری من (ego) منجر میشود. لکان تصریح میکند که «من» اساساً محصول این شناسایی خیالی با تصویری بیرونی است و بنابراین از همان آغاز درون سوژه از نوعی بیگانگی بنیادی برخوردار است (لکان، 1966).
ساحت خیالی در روابط بینفردی نیز نقشی اساسی ایفا میکند. روابط دوگانه مانند رابطه مادر و کودک، دوستیهای وابسته یا حتی روابط عاشقانه، غالباً در عرصه خیالی شکل میگیرند، جایی که سوژه در آینه دیگری بازتاب خود را میجوید (اوانز، 1996). در این روابط، رقابت، حسادت، و دوگانگیهایی چون عشق/نفرت بهشدت فعال میشوند و منشأ بسیاری از تعارضات روانی میگردند.
• ساحت نمادین (Symbolic)
اگر ساحت خیالی با تصویر و بازنماییهای دیداری گره خورده است، ساحت نمادین با زبان و قانون پیوند دارد. لکان ساحت نمادین را «نظم بزرگ دیگر» (Big Other) مینامد؛ نهادی که سوژه را از طریق زبان، فرهنگ، نامگذاری، قوانین اجتماعی و مقررات جنسی در شبکهای از معانی جای میدهد (لکان، 1977). ورود به زبان یعنی ورود به نظم نمادین؛ یعنی پذیرش ساختار اجتماعی دالها و شناسایی خویشتن بر اساس جایگاههایی که دیگران تعیین میکنند.
نمونه بارز نظم نمادین در نامگذاری مشاهده میشود. زمانی که به کودک نام داده میشود، او وارد ساختاری از معنا و تفاوت میشود که جایگاه هویتیاش را معین میکند (میلر، 1991). همچنین نهادهایی چون ازدواج، خانواده، قوانین اجتماعی و حتی نظامهای حقوقی، همگی بخشی از این ساحتاند که فرد را از بیکرانگی میل خیالی، محدودیت و نظم میبخشند (ورنان، 2002).
• ساحت واقعی (Real)
ساحت واقعی، بغرنجترین و رازآلودترین مؤلفه در دستگاه نظری لکان است. بر خلاف برداشت عام، واقعی لکانی به واقعیت ملموس و تجربهپذیر روزمره اشاره ندارد. بلکه بر آن وجه از هستی دلالت میکند که همواره از بازنمایی زبانی و تصویری میگریزد و در جایگاه نوعی فقدان بنیادین در هستی سوژه حضور دارد (لکان، 1973). اسلاوی ژیژک مینویسد: «واقعی لکانی آن چیزی است که همیشه بازمیگردد و هرگز بهطور کامل تسخیر نمیشود» (ژیژک، 1989, p. 69).
برای نمونه، فقدان ناگهانی عزیزی، تجربه تروما، یا مواجهه با مرگ و نیستی را میتوان مصداق ورود واقعی به زندگی فرد دانست زیرا این تجربهها از بازنمایی کامل در زبان و تصویر ناتواناند و در روان بهصورت شکاف، اضطراب یا وحشت وجودی باقی میمانند (فینک، 1995). در روانرنجوریها، روانپریشیها و حتی در آثار هنری، ما همواره با بازگشت این واقعی انکارناپذیر روبرو هستیم (ژیژک، 1992).
لکان معتقد بود روانکاوی پس از فروید در دهههای میانی قرن بیستم به تدریج از پرداختن به ساحتهای نمادین و واقعی دور شده و در ساحت خیالی گرفتار آمده است. به بیان دیگر، تمرکز روانکاوی آمریکایی بر تقویت ایگو و «تطابق موفق با واقعیت» در حقیقت به بازگشت سوژه به مرحله آینهای منجر میشود و از گشودگی اصیل فرویدی نسبت به ناخودآگاه و اضطراب هستیشناختی فاصله میگیرد (رابینسون، 2005).
لکان میخواست با بازسازی این سهگانگی ساختاری، روانکاوی را به موقعیت اصیل و رادیکال خود بازگرداند؛ موقعیتی که در آن، تحلیل روانکاوانه نه به تطبیق سوژه با انتظارات فرهنگی، بلکه به مواجهه او با فقدان بنیادین و جایگاهش در شبکه دالها و امر واقع منتهی میشود (فینک، 1995). روانکاوی در این معنا، بیش از آنکه درمان باشد، فرآیندی وجودی برای بازشناسی میل، فقدان و محدودیتهای بنیادی زبان و هستی است (میلر، 1991).
4) مرحله آینهای: بنیان ایگو و سرآغاز بیگانگی
در میان نظریات بنیادین ژاک لکان، شاید هیچ مفهومی به اندازه «مرحله آینهای» (Mirror Stage) اهمیت محوری در شکلدهی به دستگاه روانکاوانه وی نداشته باشد. لکان نخستینبار این نظریه را در کنگره بینالمللی روانکاوی در زوریخ (1949) ارائه کرد و بعدها به کرات در آثارش به بسط و تعمیق آن پرداخت (لکان، 1949). مرحله آینهای نهتنها نقطه آغاز شکلگیری «من» (Ego)، بلکه نخستین لحظه مواجهه سوژه با بیگانگی بنیادین خود است؛ لحظهای که همزمان منبع لذت و اضطراب، انسجام و گسست میشود.
مطابق نظر لکان، کودک در حدود سن 6 تا 18 ماهگی زمانی که خود را در آینه مشاهده میکند، برای نخستینبار تصویری یکپارچه از خویشتن را بازمیشناسد. این تصویر با توانایی حرکتی و حسی پراکنده کودک که هنوز به انسجام نرسیده، در تضاد است؛ اما کودک آن را چونان بازنمایی راستین خود میپذیرد و بدان شادمانه واکنش نشان میدهد (لکان، 1966). به تعبیر لکان: «مرحله آینهای لحظهای است که سوژه خود را بهعنوان یک کل متوهم میبیند» (لکان، 1966, p. 94). اما این شناسایی تصویری همواره با آنچه لکان «کژشناختی» (méconnaissance) مینامد همراه است؛ یعنی سوژه خود را در تصویر آینهای میشناسد، اما در عین حال در این تصویر خود را گم میکند. به بیان دقیقتر، کودک تصویری از انسجام به دست میآورد که هنوز فاقد آن است و بدین ترتیب همواره از خود بیگانه باقی میماند (فینک، 1995).
لکان ایگو را محصول همین فرآیند شناسایی خیالی میداند. برخلاف روانشناسی من که ایگو را مرکز انسجام، تطبیق و کنترل میدید (هارتمن، 1958)، لکان آن را بُنمایهای خیالی و مبتنی بر بازتاب تصویر میداند که همواره در معرض تعارضات میان خودآگاهی و میل ناخودآگاه قرار دارد (لکان، 1977). ایگو در این معنا نه نیرویی مستقل، بلکه نقابی است که بر چهره فقدان بنیادین سوژه نهاده میشود (اوانز، 1996).
این فرآیند همچنین پایهگذار سازوکار حسادت، رقابت و ستیز میشود، زیرا کودک در لحظه آینهای علاوه بر تصویری آرمانی از خویش، با تفاوت و کاستی خود در مقایسه با دیگری نیز مواجه میشود. این دوگانگی، ریشه بسیاری از تعارضات بعدی در روابط انسانی است (میلر، 1991).
لکان مرحله آینهای را تنها محدود به دوره نوزادی نمیداند؛ بلکه معتقد است این سازوکار شناسایی خیالی در سراسر زندگی روانی سوژه، فعال باقی میماند و بخش اعظم روابط بینفردی و اجتماعی را شکل میدهد. برای مثال، در روابط عاشقانه، فرد محبوب اغلب به تصویر آرمانی بدل میشود که معشوق را نه آن گونه که هست، بلکه چنانکه مطلوب است، بازنمایی میکند. این بازنمایی خیالی زمینهساز ایدهآلسازیها، سوءتفاهمها و گسستهای هیجانی بعدی میگردد (فینک، 1995؛ ژیژک، 1992).
بهطور مشابه، در روابط قدرت، مقام اجتماعی، رقابتهای شغلی و حتی شکلگیری هویت ملی، ما با سازوکارهای مشابه شناسایی خیالی و کژشناختی روبرو هستیم. ایگو همواره به دنبال تصویری کامل و در عین حال خیالی از خویش میگردد که بتواند اضطراب فقدان را پنهان سازد (ورنان، 2002). لکان با ارائه این نظریه، واکنشی جدی به بحران روانکاوی در زمانه خود نشان میداد. نظریه لکان همچون هشداری رادیکال بود مبنی بر آنکه ایگو اساساً محصول فرآیند کژشناختی است و هرگونه تاکید بیش از حد بر انسجام ایگو، در واقع بازتولید همان خیال تثبیتنشده مرحله آینهای است (میلر، 1991).
از نگاه لکان، روانکاوی باید بهجای درمان و تقویت ایگو، به تحلیل و رمزگشایی همین لحظات کژشناختی و مواجهه با میل ناخودآگاه و امر واقع بپردازد. تنها در این صورت است که روانکاوی میتواند نقش خود را بهمثابه علم میل و فقدان ایفا کند (لکان، 1977). لکان با تاکید بر مرحله آینهای، به دنبال بازگرداندن روانکاوی به بنیاد فرویدیاش بود؛ بنیادی که بهجای منِ سازگار، به میل، زبان و ساحتهای خیالی، نمادین و واقعی میاندیشد (لکان، 1973). از دیدگاه وی، روانکاوی زمانی معنا مییابد که سوژه را به آگاهی از فاصله بنیادین میان خود واقعی و تصویر خیالیاش رهنمون سازد (فینک، 1995). این آگاهی از بیگانگی ذاتی سوژه، میتواند راهی برای پذیرش محدودیتهای هستی و در عین حال آزادسازی میل در شبکه دالها فراهم سازد (ژیژک، 1989).
5) دیگری بزرگ و ابژه آ کوچک: معماری میل و نقد روانکاوی انطباقی
در قلب اندیشه روانکاوانه ژاک لکان، مفاهیم «دیگری بزرگ» (the Big Other) و «ابژه آ کوچک» (objet petit a) جایگاهی بنیادی دارند. این دو مفهوم، شبکهای ظریف از مناسبات میان سوژه، میل، زبان و ساختار را شکل میدهند و از مهمترین دستاوردهای لکان در بازسازی روانکاوی پسافرویدی بهشمار میروند. لکان این مفاهیم را عمدتاً در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در سمینارهای خود تبیین کرد و آنها را به ارکان اصلی درک تجربه روانی انسان بدل ساخت (لکان، 1973).
به تعبیر لکان، «دیگری بزرگ» همان ساختار فراسوژهای است که پیش از ورود فرد به جهان اجتماعی وجود دارد و چارچوبهای زبان، قانون، فرهنگ و معنا را تعیین میکند (لکان، 1973). به زبان روشن تر، دیگری بزرگ همان شبکهای است که در آن، دالها عمل میکنند و سوژه در دل آن جایگاهیابی میشود. لکان مینویسد: «دیگری بزرگ محل گرهخوردگی دالها است؛ مکانی که حقیقت و قانون سخن میگویند» (لکان، 1977). هنگامی که کودک زبان را میآموزد و وارد نظم فرهنگی میشود، در واقع درون نظام دیگری بزرگ گنجانده میشود. به گفته ژیژک، «دیگری بزرگ همان گفتمان ناپیدایی است که سوژه ناخودآگاه همواره به آن ارجاع میدهد تا معنا بسازد» (ژیژک، 1989, p. 131). به عنوان مثال، قواعد زبان مادری، مناسک خانوادگی، هنجارهای جنسی و حتی وجدان اخلاقی، همه از ظهور دیگری بزرگ در حیات روانی سوژه حکایت دارند (فینک، 1995).
در سوی دیگر، لکان مفهومی را معرفی میکند که ظرافت خاصی به نظریه میل وی میبخشد: ابژه آ کوچک. این ابژه نه آن چیزی است که میل به آن معطوف است، بلکه علت میل است؛ یعنی همان چیزی که شکاف در هستی سوژه را فعال میکند و میل را به حرکت درمیآورد (لکان، 1973). لکان تصریح میکند: «ابژه آ کوچک، بقایای فرآیند نمادین شدن سوژه است؛ یادگاری از فقدان اولیه که همواره میل را تغذیه میکند» (لکان، 1977). به گفته فینک، «ابژه آ کوچک شکاف بین سوژه و میل را پر میکند، اما این پر کردن همیشه ناقص است» (فینک، 1995, p. 59). سوژه هرگز به ابژه آ بهطور کامل دست نمییابد، چرا که میل لکانی همواره به سوی چیزی معطوف است که در اصل فقدان آن را تجربه میکند (اوانز، 1996).
ابژه آ کوچک میتواند در اشکال بسیار متنوعی ظاهر شود: از نگاه خیره معشوق، تا صدای خاصی از والدین در کودکی، تا شیء خاصی چون گنجینهای خانوادگی، یا حتی یک فانتزی ذهنی که هرگز تحقق نمییابد (میلر، 1991). برای نمونه، فردی ممکن است عاشق شخصی شود و آن شخص را به مثابه نقطه تحقق میلش بپندارد، اما حتی در صورت وصال، فقدان اساسی میل همچنان پابرجا میماند. نمونهای سینمایی از این وضعیت را میتوان در رابطه میان جک و رز در فیلم تایتانیک مشاهده کرد. جک در موقعیت ابژه آ کوچک برای رز عمل میکند، اما مرگ ناگهانی او، میل را ناکام و همزمان جاودانه میسازد (ژیژک، 1992). همچنین بسیاری از اختلالات روانرنجورانه و وسواسها را میتوان به عدم توانایی سوژه در مواجهه با ابژه آ کوچک و فقدان بنیادین آن مرتبط دانست؛ جایی که ابژه به جای آن که علت میل باشد، به وسواسهای تکراری بدل میشود (ورنان، 2002).
زمانی که لکان این مفاهیم را صورتبندی میکرد، روانکاوی آمریکایی عمدتاً بر مبنای روانشناسی من و کارکردهای سازگاری ایگو تعریف میشد (هارتمن، 1958). در این رویکرد، هدف عمده آن بود که فرد بتواند به گونهای «سالم» با اقتضائات محیطی سازگار شود. اما از دیدگاه لکان، چنین برداشتی اساساً از درک ژرف ساختار میل و فقدان در روان آدمی غافل مانده بود. لکان با ارائه مفاهیم دیگری بزرگ و ابژه آ کوچک، تلاش میکرد روانکاوی را به سطح بنیادینتری از درک سوژه بازگرداند؛ سطحی که در آن، سوژه نه موجودی سازگار، بلکه همواره تقسیمشده، درگیر میل و تحت سلطه فقدان بنیادی خود است (لکان، 1973؛ فینک، 1995).
به تعبیر لکان، کار روانکاو آن نیست که میل بیمار را برآورده سازد یا او را به آرامش ایگو برساند؛ بلکه باید سوژه را با ساختار میل و جایگاه ابژه آ کوچکاش مواجه کند. تنها از طریق این مواجهه است که سوژه میتواند به آزادی نسبی از اسارت فانتزیهای خود دست یابد و جایگاه خود را در نظم نمادین بازشناسی کند (لکان، 1977؛ میلر، 1991).
6) میل و ژوئیسانس: فراتر از لذت، در دل ساختار فقدان
در میان مفاهیم بنیادی روانکاوی لکان، دو مقولهی میل (desire) و ژوئیسانس (jouissance) موقعیتی محوری در تبیین ساختار روان انسان دارند. لکان با بازاندیشی ریشهای در نظریه فروید درباره لذت و رانهها، چارچوبی نوین برای فهم حرکت روانی انسان پدید آورد؛ چارچوبی که هم مرزهای روانکاوی سنتی را درنوردید و هم نقدی بنیادین بر وضعیت روانکاوی زمانه او وارد کرد (لکان، 1977؛ 1986).
در دستگاه لکان، میل نه به عنوان گرایش ساده به ارضاء، بلکه به عنوان حرکتی همواره تعلیقی و وابسته به فقدان تعریف میشود. برخلاف روانشناسی من که میل را به نیازهای قابل ارضاء فرو میکاهد (هارتمن، 1958)، لکان بر آن بود که «میل همواره میل دیگری است» (لکان، 1977, p. 38). این جمله مشهور بدین معناست که میل سوژه در دل نظم نمادین دیگری بزرگ شکل میگیرد و همواره متأثر از میل دیگری باقی میماند (فینک، 1995).
از منظر لکان، کودک از همان ابتدا میل خود را از میل دیگری (والد، فرهنگ، قانون) وام میگیرد. برای مثال، زمانی که کودک به دنبال جلب توجه مادر است، درواقع میکوشد جایگاه خویش را در منظومه میل مادر تثبیت کند. بدینترتیب، میل هرگز به موضوعی ثابت معطوف نیست، بلکه در حول فقدانی بنیادی سازمان مییابد که لکان آن را ناشی از ورود سوژه به نظم زبان و برش دال میداند (لکان، 1973؛ اوانز، 1996). در حالیکه میل در قلمرو نمادین سامان مییابد، ژوئیسانس به عنوان تجربهای متعالی و در عین حال رنجآلود در ساحت واقعی جای میگیرد (لکان، 1986). برخلاف اصل لذت فروید که تلاش روان را در کاهش تنش خلاصه میکرد (فروید، 1920)، لکان نشان داد که روان انسان بارها از این اصل تخطی میکند و در پی تجربههایی میرود که نه تنها لذتبخش نیستند، بلکه سرشار از درد و رنج نیز هستند (ژیژک، 1989). ژوئیسانس نوعی «لذت-رنج» (pleasure-in-pain) است که در آن سوژه به ورای مرزهای اصل لذت رانده میشود. به بیان دقیقتر، ژوئیسانس از مرزهای تحمل ایگو عبور میکند و با امری مواجه میشود که به فروپاشی انسجام سوژه میانجامد (فینک، 1995). لکان این وضعیت را «فراروی از اصل لذت به سوی مرز مرگ» توصیف میکند (لکان، 1973).
لکان در سمینار هفتم (1959-1960)، با تحلیل تراژدی آنتیگون سوفوکل، ژوئیسانس را در دل میل به مرگ و کنش اخلاقی بررسی میکند. آنتیگون با سرپیچی از فرمان کرئون و دفن پیکر برادرش، به سوی مرگی خودخواسته و در نهایت ژوئیسانس مرگبار خویش حرکت میکند (لکان، 1992). وی به سرزمینی گام مینهد که در آن لذت و رنج در هم تنیدهاند و مرگ به اوج تحقق سوژه بدل میشود (ژیژک، 1992, p. 92). لکان در اینجا نشان میدهد که چگونه سوژه میتواند به جای ارضاء لذتهای سازگار، خود را در موقعیتی قربانی کند که ظاهراً اخلاقی به نظر میرسد اما در سطح عمیقتر، محمل ژوئیسانس ناب است (لکان، 1992؛ میلر، 1991).
اگر ژوئیسانس در عرصه تراژدی چون آنتیگون متجلی میشود، در رواننژندیها و زندگی روزمره نیز حضور پررنگی دارد. برای مثال، در اعتیاد فرد به مصرف مکرر مادهای روی میآورد که همزمان لذت و رنج را در او برمیانگیزد. معتاد بارها از اصل لذت عبور میکند و به ژوئیسانس وابسته میشود (ورنان، 2002). در روابط عاشقانه وسواسی نیز میتوان بازتاب ژوئیسانس را دید؛ جایی که فرد در پی وصال با ابژهای میرود که فقدانش خود سرچشمه ادامه میل است. به گفته ژیژک، «در عشق لکانی، ناکامی نه نقص که شرط امکان است» (ژیژک، 1989, p. 132).
لکان در زمانهای به روانکاوی میاندیشید که در آن روانشناسی من، روانکاوی را عمدتاً به ابزاری برای انطباق ایگو با واقعیت فروکاسته بود (هارتمن، 1958). روانکاوی آمریکایی بر ترمیم تعادل روانی، ارتقاء سازگاری شغلی و اجتماعی و کاهش اضطراب تاکید داشت. اما لکان در برابر این گرایش انطباقی، بر ژرفساختهای میل، فانتزی و ژوئیسانس تاکید میورزید که از نظر او بنیادینترین عناصر هستی روانی بودند (لکان، 1977؛ فینک، 1995). از منظر لکان، روانکاوی نه تدبیری برای کاهش رنج بلکه فرآیندی برای مواجهه سوژه با فقدان بنیادین خویش است؛ فرآیندی که تنها در دل آن، امکان شکلگیری سوبژکتیویته اصیل فراهم میآید (لکان، 1977؛ میلر، 1991).
7) تمایز جنسی و فمینیسم: حدود بازنمایی در روانکاوی لکانی
در دستگاه نظری ژاک لکان، مسئله تمایز جنسی و موقعیت جنسیتی یکی از دشوارترین و در عین حال نافذترین موضوعات محسوب میشود؛ موضوعی که بهویژه در سمینار بیستم وی با عنوان در باب ناممکن بودن رابطه جنسی (1972-1973) به اوج پرداخت نظری رسید (لکان، 1975). لکان با عبور از رویکردهای سنتی روانکاوی فرویدی و روانشناسی من، در تلاش بود تا مفهوم سکسوالیته را از تقلیل آن به بیولوژی، نقشهای اجتماعی یا حتی روایتهای فرهنگی زمانه خود رها سازد و به سوی تحلیلی ساختاری و سوبژکتیو پیش ببرد (فینک، 1995).
در میانه قرن بیستم، روانکاوی بیش از هر زمان دیگر به ابزاری برای «نرمالسازی» و انطباق با هنجارهای اجتماعی بدل شده بود. روانکاوی آمریکایی، که تحت سیطره روانشناسی من قرار داشت، سکسوالیته را عمدتاً به مسئله حل عقده ادیپ و پذیرش نقشهای جنسیتی تثبیتشده تقلیل میداد (هارتمن، 1958). از نظر لکان، چنین برداشتی از سکسوالیته، معنای رادیکال فروید را بیاثر میکرد و روانکاوی را به کارگزار ایدئولوژیهای محافظهکارانه بدل میساخت (لکان، 1977). لکان در واکنش به این وضعیت، با شعار بازگشت به فروید، مسئله سکسوالیته را به قلب روانکاوی بازگرداند؛ اما این بار نه بهعنوان تکلیف انطباق با قانون پدر، بلکه بهعنوان نقطهای ساختاری از ناممکن بودن بازنمایی کامل رابطه جنسی (لکان، 1975؛ رودینسکو، 1997).
در نظریه لکان، تفاوت جنسی نه نتیجه تفاوتهای آناتومیک، بلکه بازتاب جایگاه سوژه در نظم دال و ناممکن بودن تطابق کامل سوژه با میل دیگری است. وی در فرمولبندی مشهورش میگوید: «رابطه جنسی وجود ندارد» (لکان، 1975, p. 131). این جمله به معنای آن است که هیچ نظام نمادینی نمیتواند نسبت جنسی را به تمامی بازنمایی و تثبیت کند. نزد لکان، موقعیت زنانه با فقدان دال نهایی (نام پدر) در نسبت با ژوئیسانس تعریف میشود؛ درحالیکه موقعیت مردانه مبتنی بر میانجیگری دال فالوس در نظم نمادین است (فینک، 1995). این عدم تقارن سبب میشود که زنان بتوانند به شکلی از ژوئیسانس دست یابند که از نظم دلالتی فراتر میرود و به قول لکان «ژوئیسانس دیگری» نامیده میشود (لکان، 1975, p. 76).
خوانش رادیکال لکان از تفاوت جنسی، تأثیر عمیقی بر فمینیستهای فرانسوی پساساختارگرا داشت. به ویژه متفکرانی چون ژولیا کریستوا و لوس ایریگاری با الهام از لکان، اما با عبور از محدودیتهایش، مفاهیم تازهای در باب سوبژکتیویته زنانه ارائه کردند (رودینسکو، 1997).
کریستوا، با بهرهگیری از تمایز میان ساحت نمادین (بهمثابه زبان قانون پدر) و ساحت سِمیوتیک (بهمثابه زبان پیشا-نمادین مادری)، تجربه زنانه و مادری را در ارتباط با امر نیمهزبانمند و بدنی صورتبندی کرد (کریستوا، 1980). به باور کریستوا، ژوئیسانس زنانه واجد نوعی ظرفیت آفرینش گرانه است که از نظم مردمحور نمادین میگریزد. ایریگاری نیز با نقد تمرکز فرویدی و لکانی بر فقدان فالیک، بر امکان صورتبندی بدیل زنانهای از لذت و زبان تأکید کرد که از منطق دودویی مردانه میگریزد (ایریگاری، 1985).
برای ملموستر شدن این مفهوم میتوان به نحوه اعمال نقشهای جنسیتی در فرهنگهای سنتی پرداخت. برای مثال، در فرهنگی که مرد نانآور و زن خانهدار دانسته میشود، این تقسیم نقشها در دل نظم نمادین تثبیت میشوند (لکان، 1973). اما تجربه زیسته بسیاری از زنان گواه آن است که میل و ژوئیسانس آنان همواره از این مرزهای نمادین فراتر میرود و سویههایی از هستی زنانه را در ساحت واقعی باقی میگذارد که نمیتوان به سادگی بازنمایی کرد (ژیژک، 1989).
لکان با گشودن مفهوم تمایز جنسی به روی ساختار فقدان و امکانهای چندگانه بازنمایی، روانکاوی را از تقلیلگرایی زیستی و اجتماعی رهایی بخشید. برای لکان، روانکاوی عرصهای است برای مواجهه با ناممکن بودن رابطه جنسی و به رسمیت شناختن آن فقدانی که سوژه را درون میدان میل، دال و ژوئیسانس پرتاب میکند (لکان، 1975؛ فینک، 1995؛ رودینسکو، 1997). همین فهم ساختاری از جنسیت، الهامبخش موج تازهای از فمینیسم پساساختارگرا شد که به نقد نظامهای دلالتی و بازنمایی مردمحور میپردازد.
8) نقد ادبی و تأثیرات فرهنگی
یکی از مهمترین حوزههایی که اندیشه ژاک لکان تأثیر عمیق و ماندگاری در آن برجای نهاده است، حوزه نقد ادبی، تحلیل فیلم و مطالعات فرهنگی است. برخلاف بسیاری از روانکاوان سنتی که تمرکز خود را عمدتاً بر درمان بالینی معطوف کرده بودند، لکان درک روانکاوی را به منزله نوعی معرفتشناسی، هستیشناسی و تحلیل زبان گسترش داد که میتواند در حوزههای گوناگون فرهنگ معاصر به کار بسته شود (لکان، 1977؛ فینک، 1995). لکان در نسبت با وضع زمانه خود، روانکاوی را در خطر تقلیلیافتن به ابزاری رفتارگرایانه، درمانمحور و ابزارساز میدید که از تحلیل عمیق ساختار سوژه و زبان تهی شده است (رودینسکو، 1997). از اینرو تلاش وی ناظر به احیای ظرفیت نظری و فلسفی روانکاوی در تحلیل کل ساختار فرهنگ بود.
در بازخوانی لکان از ادبیات، ناخودآگاه نه به منزله گنجینهای از امیال سرکوبشده، بلکه بهعنوان نظامی از دلالتهای زبانی ظاهر میشود که در لابهلای متون ادبی نیز حضور دارد. به همین دلیل لکان معتقد بود که متون ادبی را میتوان همچون خواب یا لغزش کلامی خوانش کرد: محصول کارکرد زبان ناخودآگاه در تولید معنا و فقدان (لکان، 1977).
نمونه مشهور این امر در مقاله معروف او بر داستان نامه ربودهشده از آلن ادگار پو مشهود است (لکان، 1966). لکان در این تحلیل، «نامه» را به مثابه ابژهای میبیند که میل و جایگاه سوژه را در شبکه نمادین تعیین میکند و فقدان همیشگی معنا را بازتولید مینماید. به زعم وی، نامه همواره به مقصد خود میرسد، زیرا در نظام دالها هرگز معنای ثابتی وجود ندارد و هر دال به دال دیگری ارجاع میدهد (لکان، 1966, p. 30).
مفهوم نگاه خیره (Gae) لکان که در سمینار یازدهم بهتفصیل طرح شد، نقش مهمی در تحلیل بصری در سینما ایفا کرده است (لکان، 1973). نگاه برای لکان نه صرفاً عمل دیدن، بلکه عرصهای است که در آن سوژه از بیرون به واسطه دیگری دیده میشود و میل خود را در نسبت با این دیدهشدن سامان میدهد. لکان مینویسد: «در نگاه دیگری است که من، به نحوی، کمتر از چیزی هستم که نشان میدهم» (لکان، 1973, p. 84). تحلیل معروف نگاه نورمن بیتس در فیلم روانی آلفرد هیچکاک نمونهای از کاربست این مفهوم است؛ جایی که میل و کنترل از خلال نگاه مخفی بیتس به ماریون در هتل منعکس میشود. این نگاه خیره بخشی از ساحت خیالی است که سوژه را در دام میل و ترس از دیدهشدن گرفتار میسازد (فینک، 1995).
اسلاوی ژیژک، فیلسوف و روانکاو اسلوونیایی، از برجستهترین شارحان اندیشه لکان در حوزه فرهنگ معاصر بهشمار میرود. ژیژک در تحلیلهای خود بر سینما، بهویژه فیلمهایی چون ماتریکس، نشان میدهد که چگونه درام روایت با بازی میان ساحتهای خیالی، نمادین و واقعی سامان مییابد (ژیژک، 1989). در ماتریکس، سوژههایی مانند نئو در جهانی خیالی زندگی میکنند که برساخته نظم نمادین است؛ اما با مواجهه با واقعی (Real) یعنی آنچه از بازنمایی نمادین فراتر میرود، به سوی آگاهی تازهای از میل و فقدان خویش سوق داده میشوند (ژیژک، 1989). در این خوانش، سینما به صحنهای برای بازنمایی ساختارهای ناخودآگاه سوژه بدل میشود.
در دوران لکان، عمده رویکردهای فرهنگی، تحت سیطره انسانشناسی تجربی، رفتارگرایی و کارکردگرایی قرار داشتند که میل را عمدتاً بهمثابه پاسخ به نیازهای زیستی یا هنجارهای اجتماعی درک میکردند (رودینسکو، 1997). در این میان، لکان با ارائه دستگاه نظری پیچیده خود، روانکاوی را نه در خدمت تطبیق سوژه با نظم اجتماعی، بلکه بهمثابه خوانش ساختارهای ناخودآگاه زبان، میل و فقدان معرفی کرد که در بطن متون ادبی، سینمایی و هنری نیز تجلی مییابند.
بهواسطه تأملات لکان، روانکاوی به ابزاری تحلیلی برای رمزگشایی لایههای پنهان فرهنگ بدل شد؛ ابزاری که میتواند نشانههای ادبی، روایی و بصری را چون ساختار ناخودآگاه سوژه، خوانش و رمزگشایی کند (فینک، 1995؛ ژیژک، 1989). از این منظر، لکان روانکاوی را در وضع زمانه خود از تنگنای رواندرمانی بالینی بیرون کشید و آن را به افق گستردهتری از تفسیر فرهنگ و سوژگی معاصر گسترش داد.
نتیجهگیری
ژاک لکان با بازتعریف روانکاوی فرویدی در چارچوب زبانشناسی، فلسفه و قومشناسی، یکی از برجستهترین متفکران قرن بیستم بود. وی با مفاهیمی چون ناخودآگاه زبانی، مرحله آینهای، سه ساحت خیالی، نمادین و واقعی، و ابژه آ کوچک، دیدگاههای نوینی ارائه کرد که فراتر از روانکاوی، بر فلسفه، ادبیات و فرهنگ تأثیر گذاشت. به گفته ژیژک: «لکان ما را واداشت تا روانکاوی را نهتنها بهعنوان یک درمان، بلکه بهعنوان یک فلسفه زندگی ببینیم» (ژیژک، 1989, p. 7).
نظریههای لکان، اگرچه به دلیل پیچیدگی زبانی و مفهومی گاه دشوار هستند، اما با نمونههای ملموس مانند تحلیلهای ادبی، سینمایی و زندگی روزمره قابلفهمتر میشوند. سمینارها و آثار او، که ترکیبی از علم، هنر و فلسفه هستند، همچنان الهامبخش محققان و متفکران در سراسر جهاناند. تأثیر لکان در بازتعریف سوژه، میل و فرهنگ، وی را به یکی از مهمترین شخصیتهای فکری قرن بیستم تبدیل کرده است.
منابع
Althusser, L. (1965). Pour Marx. Paris: Maspero. [English translation: For Marx. (B. Brewster, Trans.). London: New Left Books, 1969.]
Barthes, R. (1970). S/Z. Paris: Seuil. [English translation: S/Z. (R. Miller, Trans.). New York: Hill and Wang, 1974.]
Evans, D. (1996). An introductory dictionary of Lacanian psychoanalysis. London: Routledge.
Fink, B. (1995). The Lacanian subject: Between language and jouissance. Princeton: Princeton University Press.
Freud, S. (1920). Beyond the pleasure principle. London: Hogarth Press.
Hartmann, H. (1958). Ego psychology and the problem of adaptation. New York: International Universities Press.
Irigaray, L. (1985). This sex which is not one. Ithaca: Cornell University Press.
Jakobson, R. (1956). Two aspects of language and two types of aphasic disturbances. In Fundamentals of language (pp. 69–96). The Hague: Mouton.
Kojève, A. (1969). Introduction to the reading of Hegel: Lectures on the phenomenology of spirit. Ithaca: Cornell University Press.
Kristeva, J. (1980). Desire in language: A semiotic approach to literature and art. New York: Columbia University Press.
Lacan, J. (1932). De la psychose paranoïaque dans ses rapports avec la personnalité. Paris: Seuil. [English translation: On paranoid psychosis in its relations to the personality. (C. Russell, Trans.). New York: W.W. Norton, 1993.]
Lacan, J. (1949). The mirror stage as formative of the I function. In J. Lacan, Écrits. Paris: Seuil. [English translation in: Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). London: Tavistock, 1977.]
Lacan, J. (1966). Écrits. Paris: Seuil. [English translation: Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). London: Tavistock, 1977.]
Lacan, J. (1973). The four fundamental concepts of psychoanalysis (A. Sheridan, Trans.). New York: Norton.
Lacan, J. (1975). Encore: The seminar of Jacques Lacan, Book XX: On feminine sexuality, the limits of love and knowledge (B. Fink, Trans.). New York: Norton.
Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). London: Tavistock.
Lacan, J. (1986). The ethics of psychoanalysis: The seminar of Jacques Lacan, Book VII (D. Porter, Trans.). London: Routledge.
Lacan, J. (1988a). Freud’s papers on technique: The seminar of Jacques Lacan, Book I (J. Forrester, Trans.). New York: Norton.
Lacan, J. (1992). The ethics of psychoanalysis 1959-1960 (D. Porter, Trans.). New York: Norton.
Levi-Strauss, C. (1958). Anthropologie structurale. Paris: Plon. [English translation: Structural anthropology. (C. Jacobson & B. G. Schoepf, Trans.). New York: Basic Books, 1963.]
Miller, J.-A. (1991). Introduction to reading Jacques Lacan’s Seminar XI. New York: Norton.
Robinson, P. (2005). The Freudian left: Wilhelm Reich, Geza Roheim, Herbert Marcuse. Ithaca: Cornell University Press.
Roudinesco, E. (1990). Jacques Lacan & Co.: A history of psychoanalysis in France, 1925–1985 (J. Mehlman, Trans.). Chicago: University of Chicago Press.
Roudinesco, E. (1997). Jacques Lacan: Outline of a life, history of a system of thought (B. Bray, Trans.). New York: Columbia University Press.
Saussure, F. de. (1916). Cours de linguistique générale. Paris: Payot. [English translation: Course in general linguistics. (W. Baskin, Trans.). New York: McGraw-Hill, 1959.]
Verhaeghe, P. (2002). On being normal and other disorders: A manual for clinical psychodiagnostics. New York: Other Press.
Žižek, S. (1989). The sublime object of ideology. London: Verso.
Žižek, S. (1992). Enjoy your symptom!: Jacques Lacan in Hollywood and out. New York: Routledge.