آرتور فرانک و بدن روایی (۱)
مروری جامع بر زندگی، آثار و آرای یک جامعهشناس روایتگرا
چکیده
آرتور فرانک (زاده ۱۹۴۶)، جامعهشناس کانادایی و استاد بازنشسته دانشگاه کلگری، از تأثیرگذارترین متفکران معاصر در حوزه جامعهشناسی تجربه زیسته بیماری و روایتشناسی اجتماعی است. این مقاله مروری جامع به بررسی زندگینامه، آثار محوری و آرای نظری وی میپردازد. فرانک که خود از تجربه سرطان بیضه در ۱۹۸۴ و سکته قلبی پس از آن گذشت، با ترکیب پدیدارشناسی بدن مرلوپونتی، تحلیل گفتمان فوكو و روایتشناسی پل ریکور، مفهوم «بدن روایی» را در برابر «بدن دیادیک» نهادینه در پزشکی مدرن قرار داد. سه گونه روایت بیماری که فرانک شناسایی کرد، یعنی روایت بازگشتگرا، روایت آشوبگرا و روایت جستجوگر، چارچوبی تحلیلی برای درک شیوه بیماران در بازنمایی تجربه بیماری فراهم میآورد. پژوهش حاضر ضمن معرفی زندگینامه فکری فرانک، چهار اثر اصلی وی را تحلیل میکند: «در اراده بدن» (Frank, 1991)، «راوی زخمی» (Frank, 1995)، «تجدید سخاوت» (Frank, 2004) و «بگذارید داستانها نفس بکشند» (Frank, 2010). سپس با تمرکز بر اخلاق روایی، مسئولیت شنیدن و نقد نهادی، جایگاه فرانک در مطالعات انسانی پزشکی و روایتدرمانی ارزیابی میشود. مقاله با بررسی نقدهای وارد بر آرای فرانک، از جمله محدودیتهای طبقهبندی سهگانه و خطر تقلیلگرایی روایی، و افقهای آینده پژوهش در این حوزه به پایان میرسد. یافته اصلی مقاله آن است که اندیشه فرانک تنها یک طرح نظری درباره روایت بیماری نیست، بلکه دعوتی است اخلاقی برای شنیدن بدن رنجور در عصری که پزشکی فناورانه صدای بیمار را بیاعتبار کرده است.
واژگان کلیدی: آرتور فرانک، بدن روایی، روایت بیماری، راوی زخمی، اخلاق روایی، جامعهشناسی پزشکی، پدیدارشناسی بدن، روایتدرمانی.
مقدمه
آرتور فرانک (Arthur W. Frank)، جامعهشناس کانادایی و استاد بازنشسته دانشگاه کلگری، در فاصله سه دهه گذشته نقشی بیبدیل در پیوند میان جامعهشناسی، مطالعات فرهنگی، اخلاق پزشکی و پدیدارشناسی بدن ایفا کرده است. نام او با مفهومی گره خورده است که امروز به یکی از مفاهیم بنیادی حوزه روایتدرمانی و مطالعات انسانی پزشکی تبدیل شده است: «بدن روایی» (narrative body). این مفهوم که فرانک در اثر کلاسیک خود «راوی زخمی: بدن، بیماری و اخلاق» (The Wounded Storyteller) برای نخستین بار بهصورت نظاممند بسط داد، نشان میدهد چگونه تجربه بیماری نه تنها یک رویداد زیستشناختی، بلکه یک رویداد روایی است که ساختار هویت، معنا و زمان زندگی فرد را از نو تنظیم میکند (Frank, 1995).
اهمیت اندیشه فرانک در آن است که او این برداشت ساده را که بیماری تنها یک نقص فیزیولوژیک است، به چالش میکشد. بدن بیمار، از منظر فرانک، صرفاً «بدنی خراب» نیست که باید تعمیر شود؛ بدنی است که داستان زندگی فرد را دگرگون میسازد. بیمار ناگهان ناچار میشود درباره بدن خود، آینده خود، وابستگی به دیگران، محدودیتهای عاملیت و معنای زندگی بازاندیشد. در این روند، روایت بیماری به راهبردی برای بازسازی معنا و بازپسگیری عاملیت تبدیل میشود؛ راهبردی که در آن بیمار دیگر صرفاً موضوعی برای درمان نیست، بلکه راوی تجربه خود میشود (Frank, 2013).
این مقاله مروری جامع آکادمیک به منظور معرفی، تحلیل و نقد اندیشه آرتور فرانک در حوزه بدن روایی و روایت بیماری نوشته شده است. مقاله پس از معرفی زندگینامه فکری فرانک و بستر نظری شکلگیری آرای او، چهار اثر اصلی وی را با تفصیل تحلیل میکند و سپس به بسط مفهوم بدن روایی و سه گونه روایت بیماری میپردازد. در ادامه، اخلاق روایی و مسئولیت شنیدن بهعنوان هسته هنجاری اندیشه فرانک بررسی میشود و در پایان، با نگاهی انتقادی، نقدها و محدودیتهای این رویکرد و نیز افقهای آینده پژوهش در این حوزه مورد توجه قرار میگیرد.
پرسش محوری این مقاله آن است که آرتور فرانک چگونه با گره زدن پدیدارشناسی، روایتشناسی و جامعهشناسی پزشکی، فهمی نوین از تجربه بیماری ارائه میکند و این فهم نوین چه دلالتهای نظری، اخلاقی و عملی برای پزشکی، مراقبت و مطالعات انسانی دارد. در پاسخ به این پرسش، نشان خواهیم داد که فرانک با عبور از الگوی زیستپزشکی صرف و الگوی زیستقدرت فوكویی، مدلی روایی-اخلاقی از تجربه بیماری میسازد که در آن بیمار نه صرفاً بدنی بیمار، بلکه راوی اصیل رنج خود است. این جابهجایی پارادایمی که فرانک آن را در واژگان «بدن دیادیک» در برابر «بدن روایی» فرمولبندی میکند، دلالتهای ژرفی برای اخلاق پزشکی، آموزش پزشکی، رواندرمانی روایی و سیاستگذاری سلامت دارد.
ساختار مقاله به این صورت است: در بخش نخست، زندگینامه فکری فرانک و مسیر شکلگیری تجربه بیماری او بررسی میشود. بخش دوم به بستر نظری و منابع تأثیرگذار بر اندیشه او میپردازد. بخش سوم، چهار اثر اصلی فرانک را با جزئیات تحلیل میکند. بخش چهارم، مفهوم محوری بدن روایی و سه گونه روایت بیماری را با ارائه یک جدول خلاصه بسط میدهد. بخش پنجم، اخلاق روایی و مسئولیت شنیدن را بهعنوان هسته هنجاری نظریه فرانک بررسی میکند. بخش ششم، به نقدهای وارد بر آرای فرانک اختصاص دارد. بخش هفتم، کاربردهای عملی و گسترشهای نظری آرای او را در حوزههای مختلف نشان میدهد. نتیجهگیری نیز دستاوردهای نظری فرانک و افقهای آینده پژوهش را جمعبندی میکند.
بخش نخست: زندگینامه و مسیر فکری آرتور فرانک
۱.۱. زادروز و سالهای آغازین
آرتور دبلیو. فرانک در سال ۱۹۴۶ در خانوادهای آمریکایی متولد شد. اطلاعات موجود از دوران کودکی و نوجوانی او چندان گسترده نیست، اما خود او در آثارش اشاره میکند که از نوجوانی به پرسشهای فلسفی و اجتماعی علاقهمند بود (Frank, 2002). فرانک تحصیلات کارشناسی خود را در دانشگاه تورنتو آغاز کرد و سپس برای تحصیلات تکمیلی به دانشگاه ییل رفت، جایی که در سال ۱۹۷۸ با ارائه رسالهای در حوزه جامعهشناسی نظری به درجه دکتری رسید. رساله دکتری او که در دوران شکوفایی جامعهشناسی نظری آمریکایی نوشته شد، با مسئله عاملیت و ساختار در سنت جامعهشناسی و دیالکتیک کنش و نظم اجتماعی سروکار داشت.
انتخاب دانشگاه ییل برای تحصیلات تکمیلی، فرانک را در معرض مکاتب گوناگون جامعهشناختی قرار داد: از جامعهشناسی پدیدارشناسانه تا ساختارگرایی، و از نظریه انتقادی فرانکفورتی تا جامعهشناسی شناختی. این تنوع نظری بعدها در آثار او به ویژگی ممتاز اندیشهاش تبدیل شد: فرانک هرگز به یک مکتب واحد وابسته نماند، بلکه همواره مفاهیم و چارچوبهای متعدد را در مواجهه با پرسشهای تجربی به کار گرفت.
۱.۲. آغاز مسیر آکادمیک در دانشگاه کلگری
فرانک در سال ۱۹۷۷، یعنی یک سال پیش از تکمیل رساله دکتری، به عضویت هیئت علمی گروه جامعهشناسی دانشگاه کلگری ایالت آلبرتای کانادا درآمد. وی در این دانشگاه که یکی از دانشگاههای پویای کانادا در حوزه علوم اجتماعی بود، به تدریس و پژوهش در زمینه جامعهشناسی نظری، جامعهشناسی پزشکی و اخلاق پرداخت. در سالهای نخستین فعالیت آکادمیک، فرانک عمدتاً به مسائل نظری جامعهشناسی، نظیر مسئله عاملیت و ساختار، اندیشه مارکس، وبر و دورکیم، و جامعهشناسی معرفت میپرداخت.
در همین دوره، فرانک با آثار میشل فوكو آشنا شد و بهتدریج به سؤالهای مرتبط با بدن، قدرت و گفتمان گرایش پیدا کرد. خواندن «تولد درمانگاه» (Foucault, 1973) و «نظارت و تنبیه» (Foucault, 1977) تأثیر عمیقی بر او گذاشت و او را به این پرسش سوق داد: چگونه نهادهای پزشکی، بدن بیمار را به موضوع دانش و قدرت تبدیل میکنند؟ این پرسش، بعدها به یکی از محورهای اندیشه او در تحلیل «بدن دیادیک» تبدیل شد.
۱.۳. تجربه بیماری: نقطه عطف فکری
سال ۱۹۸۴ نقطه عطف زندگی فرانک بود. در سیوهشت سالگی، او با تشخیص سرطان بیضه مواجه شد. تجربه درمان که شامل جراحی و شیمیدرمانی بود، او را از موقعیت جامعهشناس ناظر، به موقعیت موضوع تجربه منتقل کرد. سه سال بعد، در ۱۹۸۷، فرانک دچار حمله قلبی شد که این رویداد، تجربه بیماری را برای او دوچندان کرد. فرانک بعدها در کتابِ «در مورد اراده بدن» این دوران را چنین توصیف میکند: «بیماری من نه تنها بدن مرا درهم شکست، بلکه خودی را که میشناختم نیز به واپاشی کشاند» (Frank, 1991, p. 1).
این تجربه دوگانه، سرطان و حمله قلبی، تأثیری تعیینکننده بر مسیر فکری فرانک گذاشت. وی دیگر نمیتوانست جامعهشناسی نظری را بدون در نظر گرفتن تجربه زیسته بدن بیمار بنیاد نهد. مسئلهای که تا پیش از این برایش انتزاعی بود، اکنون مسئلهای وجودی و فوری شده بود: چگونه فرد بیمار با این فروپاشی بنیادین روبهرو میشود و چگونه میتواند معنا و انسجام را در زندگی خود بازسازد؟ این پرسش به محور مرکزی آثار بعدی فرانک تبدیل شد.
فرانک در سالهای پس از تجربه بیماری، بهتدریج از جامعهشناسی نظری محض فاصله گرفت و به سوی جامعهشناسی تجربه زیسته، پدیدارشناسی بدن و روایتشناسی حرکت کرد. وی بهجای آن که بیماری را صرفاً بهعنوان یک پدیده اجتماعی-اقتصادی مطالعه کند، بیماری را بهعنوان تجربه زیستهای بررسی کرد که ساختار هویت، زمان، عاملیت و معنای زندگی فرد را از نو تعریف میکند. این جابهجایی پارادایمی که آن را میتوان «چرخش پدیدارشناسانه-روایی» در کار فرانک نامید، پایه نظری برای چهار دهه پژوهش بعدی او فراهم آورد.
۱.۴. سالهای فعالیت پژوهشی و بنیانگذاری نظریه بدن روایی
در دهه ۱۹۹۰، فرانک با انتشار دو اثر اساسی، نظریه خود را درباره بدن روایی و روایت بیماری بنیاد نهاد. نخست، در ۱۹۹۱، خاطرات بیماری خود را با عنوان «در مورد اراده بدن: تأملاتی درباره بیماری» منتشر کرد و سپس، در ۱۹۹۵، اثر کلاسیک «راوی زخمی: بدن، بیماری و اخلاق» را به چاپ رساند. این دو اثر که مکمل یکدیگرند، یکی بهصورت تجربی-زیستهنگارانه و دیگری بهصورت تحلیلی-نظری، چارچوب مفهومی بدن روایی را پایهگذاری کردند.
در فاصله میان این دو اثر، فرانک با افزایش چشمگیر توجه به مقوله روایت بیماری در علوم انسانی پزشکی مواجه شد. انسانشناسانی چون آرتور کلاینمن (Kleinman, 1988) با انتشار «روایتهای بیماری» در همان دوران، روایتی مشابه ارائه میدادند؛ اما آن چه فرانک را متمایز میکرد، ترکیب این روایت انسانشناختی با پدیدارشناسی بدن و روایتشناسی پل ریکور بود. فرانک نشان داد که روایت بیماری تنها گزارشی از رویدادها نیست، بلکه عملکردی بنیادین در بازسازی خود دارد.
۱.۵. مرحله بسط نظری: از اخلاق تا روایتشناسی اجتماعی
در دهه ۲۰۰۰، فرانک نظریه خود را در دو جهت گسترش داد. نخست، در «تجدید سخاوت: بیماری، پزشکی و چگونگی زندگی» (Frank, 2004)، وی کانون توجه را از روایت بیمار به اخلاق مراقبت و مسئولیت نهاد درمانی سوق داد. مفهوم محوری این اثر، «سخاوت»، برخورداری نهاد پزشکی و جامعه از ظرفیتی اخلاقی است که در آن رنج بیمار شنیده میشود و بیمار بهعنوان راوی تجربه خود به رسمیت شناخته میشود.
دوم، در «بگذارید داستانها نفس بکشند: روایتشناسی اجتماعی» (Frank, 2010)، فرانک به سطح حیاتیتر از خود روایت میپردازد و چارچوبی فراتر از روایت بیماری، برای تحلیل روایت بهعنوان کنش اجتماعی ارائه میدهد. وی در این اثر، روایت را نه فقط ابزار فردی، بلکه کنشگر اجتماعی میداند که در شبکهای از روایتهای نهادی، مشترک و رقابتی عمل میکند.
فرانک در سال ۲۰۱۲ به مقام استاد بازنشسته دانشگاه کلگری منصوب شد، اما به فعالیت پژوهشی ادامه داد. وی در سال ۲۰۱۳ نسخه دوم «راوی زخمی» را با پیشگفتاری جدید و پسگفتاری بسطیافته منتشر کرد که بازاندیشی درباره اثر نخستین بود. این بازاندیشی که ویژگی متفکران پخته است، نشان میدهد که فرانک حتی پس از گذشت نزدیک به دو دهه از اثر اصلی، آماده بازنگری و گسترش نظریه خود بوده است. فرانک همچنین به تدریس، سخنرانی و راهنمایی پژوهشگران جوان در حوزه جامعهشناسی پزشکی، روایتدرمانی و مطالعات فرهنگی ادامه میدهد.
بخش دوم: بستر نظری و تأثیرپذیریها
اندیشه آرتور فرانک، اگرچه در ظاهر حول مفهوم بدن روایی شکل گرفته، در عمل حاصل پیوندی پیچیده و چندلایه از سنتهای فکری مختلف است. شناخت این بستر نظری، بدون فهم این شبکه تأثیرات، تقریباً ناممکن است؛ زیرا فرانک خود صریحاً اذعان میکند که اندیشهاش «وامدار» مفاهیمی است که از منابع گوناگون گرفته و در مواجهه با تجربه بیماری بازنویسی کرده است. در این بخش، چهار منبع اصلی تأثیرگذار بر فرانک را بررسی میکنیم: میشل فوكو، پل ریکور، موریس مرلو-پونتی و آرتور کلاینمن، و سپس به نقش متفکران ثانوی مانند ویکتور ترنر، لودویک ویتگنشتاین و زیمون ویل میپردازیم.
۲.۱. میشل فوكو: بدن منضبط و زیستقدرت
تأثیر فوكو بر فرانک، بهویژه از طریق دو اثر «تولد درمانگاه» (Foucault, 1973) و «نظارت و تنبیه» (Foucault, 1977)، عمیق و بنیادی است. فوكو در «تولد درمانگاه» نشان میدهد چگونه در اواخر قرن هجدهم، پزشکی مدرن با تبدیل بیمار به «مورد بالینی» (le cas)، بدن او را به موضوع نگاه طبقهبندیشده، اندازهگیریشده و کنترلشده تبدیل کرد. بیمار دیگر راوی تجربه بیماری نبود؛ بلکه بدنی بود که از سوی پزشک خوانده میشد. این روند که فوكو آن را «نگاه بالینی» مینامد، نهاد پزشکی را از اخلاق گفتوگو به سمت اخلاق مشاهده و طبقهبندی سوق داد.
فرانک این تحلیل فوكویی را پایه قرار داد و مفهوم «بدن دیادیک» خود را بر آن بنا نهاد. بدن دیادیک، همانگونه که از نامش پیداست، بدنی است که در یک رابطه دوگانه با پزشک قرار دارد: بدن بیمار در برابر دانش پزشک. در این رابطه، بدن بیمار به موضوعی برای دستکاری فنی تبدیل میشود و عاملیت بیمار، بهویژه عاملیت روایی او، نادیده گرفته میشود. فرانک (1995) تأکید میکند که این مدل نهادینه در پزشکی مدرن، بیمار را از حق روایتگری محروم میسازد و تجربه بیماری را به مجموعهای از علائم تقلیل میدهد.
با این حال، فرانک در نقد فوكو برمیگردد و نشان میدهد که تحلیل فوكویی، اگرچه برای درک چگونگی نهادیشدن بدن بیمار ضروری است، برای فهم تجربه زیسته بیمار کافی نیست. فوكو بیشتر به سطح نهاد و گفتمان توجه دارد و کمتر به تجربه درونزیسته بیمار. این شکاف، فرانک را به سمت پدیدارشناسی بدن سوق داد، تا بتواند آن چه فوكو در سطح کلان تحلیل میکرد را در سطح خرد و تجربه زیسته بازسازی کند.
۲.۲. پل ریکور: روایتشناسی و هویت روایی
تأثیر پل ریکور، بهویژه از طریق اثر بزرگ او «خود به مثابه دیگری» (Ricoeur, 1992)، بر فرانک تعیینکننده است. ریکور در این اثر، سهگانهای از مفاهیم را ارائه میدهد که برای فرانک حیاتی شد: هویت شناسنامهای (idem)، هویت خود-پایدار (ipse)، و خودی روایی (soi narratif). ریکور نشان میدهد که هویت شخصی، بهویژه هویت ipse که بر مبنای عاملیت و تعهد است، تنها از طریق روایت قابل دستیابی است. ما خود را از طریق روایتی میشناسیم که زندگیمان را بهصورت منسجم و معنادار بازنمایی میکند.
فرانک این مفهوم ریکوری را در تحلیل بیماری به کار برد. بیماری، از منظر فرانک، یک «بحران روایی» است: روایتی که تا پیش از بیماری زندگی فرد را منسجم میکرد، در معرض فروپاشی قرار میگیرد. روایت بیماری، تلاش بیمار برای بازسازی این انسجام روایی است. به باور فرانک، بیمار در این روند سه کار همزمان انجام میدهد: گذشته خود را بازنویسی میکند (چگونه من به اینجا رسیدم؟)، حال خود را تفسیر میکند (این تجربه چه معنایی دارد؟) و درباره آینده خود، پروژه میدهد (من از این پس چه کسی خواهم بود؟).
فرانک همچنین از مفهوم «دور هرمنوتیکی» ریکور بهره میگیرد: بیمار در دوری میان کل (روایت کلی زندگی) و جزء (رویداد بیماری) در حرکت است. بیماری بهعنوان جزء، معنای کل را دگرگون میکند و در عین حال، معنای خود از کل گرفته میشود. این دیالکتیک که در اندیشه ریکور بنیادی است، در تحلیل فرانک از تجربه بیماری به یک ابزار تحلیلی قوی تبدیل شد.
نکته مهم دیگر، تأثیر ریکور بر مفهوم «مسئولیت روایی» در اندیشه فرانک است. ریکور نشان میدهد که روایت، نه فقط توصیف، بلکه متضمن تعهد است. کسی که روایت میکند، خود را به روایت متعهد میسازد و شنونده نیز در برابر روایت، مسئول میشود. این مفهوم، بعدها به نقطه مرکزی اخلاق روایی فرانک تبدیل شد؛ اخلاقی که بر مسئولیت شنیدن تأکید میکند و نهاد درمانی را به شنیدن اصیل روایت بیمار فرامیخواند.
۲.۳. موریس مرلو-پونتی: پدیدارشناسی بدن زیسته
سومین منبع اصلی اندیشه فرانک، پدیدارشناسی بدن موریس مرلو-پونتی است، بهویژه از طریق اثر بنیادی وی «پدیدارشناسی ادراک» (Merleau-Ponty, 1945/1962). مرلو-پونتی در این اثر، برخلاف دکارت و کانت که بدن را به امتداد یا ظرف ادراک تقلیل میدادند، بدن را بهعنوان «بستر بنیادین در-جهان-بودن» معرفی میکند. ما جهان را نه از طریق ذهن مجرد، بلکه از طریق بدن خود درک میکنیم. بدن، در اندیشه مرلو-پونتی، نه شیء، بلکه موضوع-بدن (sujet-corps) است: هم موضوع ادراک و هم نقطه منشأ ادراک.
فرانک این مفهوم پدیدارشناسانه را در تحلیل تجربه بیماری به کار میبرد. در حالت سلامت، بدن در پسزمینه آگاهی قرار دارد؛ ما به آن توجه نمیکنیم؛ اما در بیماری، بدن به پیشزمینه آگاهی میآید؛ بدن «میشکند» و دیگر شفاف نیست. این پدیده، که فرانک از مرلوپونتی وام میگیرد، بنیان درک تجربه بیماری است: بیمار ناگهان با بدنی مواجه میشود که دیگر ابزار شفاف زندگی نیست، بلکه مانع و موضوع توجه است.
فرانک همچنین از مفهوم «بدنبودن در جهان» مرلوپونتی برای تحلیل فضایی و زمانی تجربه بیماری بهره میگیرد. بیمار، بدن بیمار، در یک رابطه خاص با فضا و زمان قرار میگیرد: فضا محدود میشود (به اتاق بیمارستان، به خانه)، زمان کُند یا شتابان میشود (در انتظار نتایج آزمایش، در فرآیند درمان). این تغییر در نسبت بدن-جهان، بستر ساختار روایت بیماری است. روایت بیمار، تلاش برای بازنمایی این نسبت جدید است.
نکته مهم در فهم فرانک آن است که وی پدیدارشناسی مرلوپونتی را با نقد اجتماعی فوكو پیوند میزند. بدن بیمار، در عین این که تجربه زیسته است، همزمان میدان عملکرد نهادها و گفتمانهاست. این پیوند که در سنت جامعهشناسی پدیدارشناسانه ریشه دارد، به فرانک امکان میدهد هم به اصالت تجربه بیمار احترام بگذارد و هم از حیث انتقادی نشان دهد که چگونه نهادها این تجربه را شکل میدهند.
۲.۴. آرتور کلاینمن: انسانشناسی پزشکی و روایت بیماری
تأثیر آرتور کلاینمن، انسانشناس پزشکی آمریکایی، بر فرانک بهویژه از طریق اثر «روایتهای بیماری» (Kleinman, 1988) شکل گرفت. کلاینمن در این اثر، تمایز بنیادی میان «بیماری» (disease) بهعنوان پدیده زیستی و «تجربه بیماری» (illness) بهعنوان تجربه زیسته بیمار قائل میشود. کلاینمن نشان میدهد که پزشکی مدرن، در تمرکز بر بیماری، تجربه بیماری را نادیده میگیرد و این نادیدهانگاری، نه تنها به رنج اضافه میکند، بلکه درمان را نیز ناکارآمد میسازد.
فرانک این تمایز کلاینمن را پذیرفت، اما یک گام جلوتر رفت. در حالی که کلاینمن عمدتاً به توصیف روایتهای بیماری میپرداخت و بهعنوان ابزار بالینی برای پزشکان، فرانک به تحلیل ساختار این روایتها پرداخت و چارچوبی تحلیلی ارائه داد. در حالی که کلاینمن، انسانشناس، میخواست روایت بیماری را به جعبه ابزار پزشک اضافه کند، فرانک، جامعهشناس، میخواست نشان دهد که روایت بیماری چیزی فراتر از ابزار بالینی است: روایت بیماری، کنش اخلاقی و کنش بازسازی خود است.
علاوه بر این، تأثیر کلاینمن بر فرانک از طریق مفهوم «معنای بیماری» نیز مشهود است. کلاینمن نشان میدهد که بیماری برای فرهنگهای مختلف، معانی متفاوتی دارد: در یک فرهنگ، بیماری ممکن است تنبیه الهی تلقی شود؛ در فرهنگ دیگر، نتیجه اختلال تعادل طبیعی؛ در فرهنگ سوم، آزمون رشد. فرانک این نکته را بسط میدهد و نشان میدهد که در فرهنگ مدرن غرب، معنای مسلط بیماری، معنای «اختلال فنی» است که باید تعمیر شود؛ اما این معنا، که به واسطه نهاد پزشکی تولید و بازتولید میشود، با تجربه زیسته بیماران در تعارض است. روایت بیماران، تلاش برای بازآفرینی معنا در برابر این معنای مسلط است.
۲.۵. ویکتور ترنر و مراسم گذار
از منابع فرعیتر تأثیرگذار بر فرانک، میتوان به انسانشناس ویکتور ترنر اشاره کرد. ترنر، که خود شاگرد ون گنپ بود، مفهوم «مراسم گذار» (rites of passage) را بسط داد. بر این اساس، تجربههای بزرگ زندگی ، تولد، بلوغ، ازدواج، مرگ، همگی گذار از یک موقعیت اجتماعی به موقعیت دیگرند و این گذار از سه مرحله عبور میکند: جدایی (separation)، حاشیه (liminality) و ادغام (incorporation).
فرانک این چارچوب ترنری را در تحلیل بیماری به کار برد. بیماری نیز یک «گذار» است: فرد از موقعیت سالمی به موقعیت بیماری منتقل میشود، در حاشیه بیماری ساکن میشود (اتاق بیمارستان، فاز درمان، انتظار نتایج) و سپس، اگر درمان موفق باشد، به جامعه سالمها بازمیگردد؛ اما فرانک تأکید میکند که این گذار در فرهنگ مدرن، برخلاف فرهنگهای سنتی، فاقد مراسم تشریفاتی است. بیمار بدون پشتیبانی آیینی و جمعی، تنها با این گذار روبهرو میشود و این تنها بودن، بخش بزرگی از رنج بیماری مدرن است.
فرانک همچنین مفهوم «جماعت های حاشیهای» (communitas) ترنر را به کار میگیرد. ترنر نشان میدهد که در مرحله حاشیه مراسم گذار، افراد در وضعیت برابری و صمیمیت قرار میگیرند که از ساختارهای اجتماعی عادی متمایز است. فرانک این مفهوم را در تحلیل گروههای حمایت از بیمار به کار میبرد: گروههای همدلانه که بیماران برای خود تشکیل میدهند، نمونه مدرن «جماعت های حاشیهای» هستند. در این گروهها، بیماران تجربه مشترک خود را روایت میکنند و از طریق این روایتگری جمعی، معنا و انسجام بازمیسازند.
۲.۶. ویتگنشتاین و زیمون ویل: زبان، رنج و توجه
از منابع فلسفی دیگر تأثیرگذار بر فرانک، میتوان به لودویک ویتگنشتاین و فیلسوف فرانسوی زیمون ویل اشاره کرد. از ویتگنشتاین، فرانک مفهوم «بازیهای زبانی» را وام میگیرد و نشان میدهد که زبان بیماری، بازی زبانی متفاوتی از زبان پزشکی است. پزشک و بیمار، حتی اگر از همان واژگان استفاده کنند، در بازیهای زبانی متفاوتی هستند و این تفاوت، منبع بسیاری از سوءتفاهمهای بالینی است.
از زیمون ویل، فرانک مفهوم «توجه» (attention) را وام میگیرد. ویل در «انتظار خدا» (Weil, 1951) تأکید میکند که رنج، تنها در صورتی قابل تحمل میشود که از سوی دیگری «توجه» شود. توجه، نه به معنای همدردی احساسی، بلکه به معنای خالی کردن ذهن خود از پیشفرضها و گشودن آن به سوی دیگری. فرانک این مفهوم را در تحلیل اخلاق شنیدن به کار میبرد: وظیفه نهاد درمانی، نه تأویل یا نصیحت، بلکه «توجه» به روایت بیمار است.
این شبکه تأثیرات نشان میدهد که فرانک، در ساخت چارچوب نظری خود، آماده استفاده از هر منبعی بوده است که به فهم تجربه بیماری کمک میکند. این انتخاب فکری که خود سرشار از اخلاق است، نشاندهنده پرهیز فرانک از تقلیلگرایی مکتبی است. وی، جامعهشناس با افراد بیمار، با پدیدارشناس بدن، با متخصص روایت و با فیلسوف اخلاق همصحبت میشود، تا بتواند تجربهای را که خود زیسته، بهصورت نظری منسجم بازنمایی کند.
بخش سوم: آثار اصلی آرتور فرانک
آرتور فرانک در فاصله سالهای ۱۹۹۱ تا ۲۰۱۳ پنج اثر اصلی منتشر کرد که هر یک، گامی در بسط نظریه بدن روایی و روایت بیماری است. این آثار، اگرچه به ظاهر مستقلاند، در عمل حلقههای یک زنجیرهاند که هر یک حلقه پیشین را تکمیل و بسط میدهد. در این بخش، چهار اثر اصلی فرانک را با ترتیب تاریخی تحلیل میکنیم: «در مورد اراده بدن» (۱۹۹۱)، «راوی زخمی» (۱۹۹۵)، «تجدید سخاوت» (۲۰۰۴) و «بگذارید داستانها نفس بکشند» (۲۰۱۰). سپس به نسخه دوم «راوی زخمی» (۲۰۱۳) بهعنوان بازاندیشی نهایی نگاه میاندازیم.
۳.۱. در مورد اراده بدن (At the Will of the Body, 1991)
نخستین اثر مهم فرانک، «در مورد اراده بدن: تأملاتی درباره بیماری»، در سال ۱۹۹۱ منتشر شد و یک اثر خودزندگینگارانه است. این کتاب که از یادداشتهای روزانه فرانک در دوران بیماری سرطان و سپس حمله قلبی شکل گرفت، نخستین تجلی تجربه زیسته بیماری در آثار اوست. فرانک در این کتاب، نه بهعنوان جامعهشناس ناظر، بلکه بهعنوان بیمار روایتگر مینویسد. این جابهجایی نقش که در علوم اجتماعی نادر است، به فرانک امکان میدهد از داخل تجربه بیماری بنویسد و نه از بیرون آن.
محور اصلی کتاب، مفهوم «اراده بدن» است. فرانک نشان میدهد که در بیماری، بدن که تا پیش از آن ابزار اراده ماست، ناگهان به ارادهمندی مستقل تبدیل میشود. بدن، نه آن چه ما میخواهیم، بلکه آن چه خود میخواهد، انجام میدهد. این وارونگی که فرانک آن را «وابستگی بدنی» مینامد، تجربه بنیادین بیماری است: من دیگر بر بدنم مسلط نیستم، بلکه بدنم بر من مسلط است.
فرانک در «در مورد اراده بدن» نشان میدهد که این وارونگی، نه تنها در سطح جسمی، بلکه در سطح خود نیز رخ میدهد. خودی که تا پیش از بیماری بر بدن متکی بود، اکنون در بحرانی قرار میگیرد: آیا من هنوز منم، با این بدنی که دیگر اطاعت نمیکند؟ فرانک این بحران را با تأکید بر ضرورت بازسازی روایت خود توصیف میکند: «من باید دوباره کسی شوم» (Frank, 1991, p. 35). این جمله که امر محوری در کتاب است، نشان میدهد که بازسازی خود در بیماری، ضرورتاً کار روایت است.
اهمیت «در مورد اراده بدن» در آن است که این اثر، بستر تجربی و ازلی نظریه بدن روایی را فراهم میکند. فرانک در آثار بعدی، بهویژه در «راوی زخمی»، بهجای توصیف تجربه شخصی خود، به تحلیل تجربه بیماران دیگر میپردازد، اما این تحلیل، تجربه زیستهای است که در کتابِ «در مورد اراده بدن» پایهگذاری شده است. از این رو، خواندن «در مورد اراده بدن» پیش از «راوی زخمی»، برای فهم درست نظریه فرانک ضروری است.
سبک نوشتاری این اثر نیز شایان توجه است. فرانک، برخلاف سبک آکادمیک معمول، بهصورت ناصحانه و متأملانه مینویسد. پاراگرافها کوتاه، جملات شفاف و لحن صمیمی است. این سبک که خود بازتابی از تجربه بیماری است، شواهدی برای اصل محوری فرانک است: روایت بیماری، نمیتواند در زبان آکادمیک معمول بیان شود، زیرا این زبان، خود محصول بدن سالم و کنترلشده است.
۳.۲. راوی زخمی (The Wounded Storyteller, 1995)
«راوی زخمی: بدن، بیماری و اخلاق» (Frank, 1995)، اثر کلاسیک و شناختهشدهترین کتاب فرانک است. این کتاب که در سال ۱۹۹۵ از سوی انتشارات دانشگاه شیکاگو منتشر شد، چارچوب نظری بدن روایی را بهصورت نظاممند عرضه کرد و به یکی از مراجع اصلی در حوزه مطالعات بیماری، روایتدرمانی و جامعهشناسی پزشکی تبدیل شد. این اثر که تا امروز بیش از سیزده هزار بار در مقالات آکادمیک ارجاع شده (Google Scholar)، جایگاه خود را بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین آثار در مطالعات انسانی پزشکی تثبیت کرده است.
محور محوری «راوی زخمی»، مفهوم «بدن روایی» در برابر «بدن دیادیک» است. فرانک در فصل ابتدایی کتاب، این تمایز را بهصورت صریح فرمولبندی میکند. بدن دیادیک، بدنی است که در پزشکی مدرن تولید میشود: بدنی که در رابطه دوگانه بیمار-پزشک قرار دارد که در آن بدن موضوع دانش و مداخله فنی است و این که در آن بیمار از حق روایتگری محروم است. در مقابل، بدن روایی، بدنی است که خود روایت میکند: بدنی که تجربه خود را از طریق روایت بازنمایی و بازسازی میکند.
فرانک نشان میدهد که در فرهنگ مدرن، بدن دیادیک مسلط است و بدن روایی، بدنی است که باید از سوی بیمار بازپسگیرفته شود. این بازپسگیری که فرانک آن را «کار روایت» مینامد، کنش اخلاقی بیمار در برابر پزشکی فناورانه است. در این فاز، فرانک مفهوم «راوی زخمی» را معرفی میکند: بیمار، بهعنوان کسی که از طریق زخم بدن روایت میکند، نقش روایتگری را برعهده میگیرد که در پزشکی مدرن از او سلب شده است.
قلب تحلیلی «راوی زخمی»، در فصل سوم کتاب، با عنوان «وقتی بدن نیاز به روایت دارد» قرار دارد. فرانک در این فصل، سه گونه روایت بیماری را شناسایی میکند: روایت بازگشتگرا (restitution)، روایت آشوبگرا (chaos) و روایت جستجوگر (quest). این سه گونه که در بخش چهارم این مقاله با تفصیل بررسی میشوند، چارچوبی تحلیلی فراهم میآورند که تا امروز نیز در پژوهشهای کیفی سلامت بهطور گسترده به کار میرود.
بخش پایانی «راوی زخمی» که در فصل هفتم با عنوان «اخلاق روایی» قرار دارد، به ابعاد هنجاری نظریه فرانک میپردازد. فرانک نشان میدهد که روایت بیماری، نه تنها توصیف تجربه، بلکه کنش اخلاقی است. بیمار، در روایتگری خود، تعهداتی را برعهده میگیرد: تعهد به اصالت، تعهد به سایر بیماران، تعهد به شنوندگان. در همین راستا، فرانک اخلاق پزشکی را از اخلاق اصلمحور به اخلاق رواییمحور منتقل میکند: آن چه اخلاقی است، نه در اصول انتزاعی، بلکه در روایتگری و شنیدن اصیل جستجو میشود.
اهمیت «راوی زخمی» نه تنها در محتوای نظری آن، بلکه در روش آن نیز نهفته است. فرانک در این کتاب، برای بسط نظریه خود، نه به پرسشنامه یا مصاحبه ساختاریافته، بلکه به تحلیل روایتهای موجود بیماران، از کتابهای منتشرشده، از خاطرات بیماران، از گروههای حمایت، روی آورد. این روش که خود بازتابی از اصل محوری فرانک است (روایت بیمار باید شنیده شود، نه از طریق ابزارهای پیشساخته تحلیل شود)، الگویی برای پژوهش کیفی در حوزه سلامت شد.
۳.۳. تجدید سخاوت (The Renewal of Generosity, 2004)
سومین اثر بزرگ فرانک، «تجدید سخاوت: بیماری، پزشکی و چگونگی زندگی» (Frank, 2004)، گامی متفاوت در مسیر اندیشه اوست. در این کتاب، فرانک کانون توجه را از روایت بیمار به اخلاق نهاد درمانی و جامعه سوق میدهد. اگر در «راوی زخمی» بیمار راوی بود، در «تجدید سخاوت»، پزشک، پرستار و نهاد درمانی، در موضع شنونده و پاسخگو قرار میگیرند.
محور اصلی کتاب، مفهوم «سخاوت» است. فرانک، با وامگیری از زیمون ویل و همچنین پل ریکور، نشان میدهد که سخاوت، نه به معنای احسان یا فداکاری، بلکه به معنای گشودگی به دیگری و شنیدن اصیل اوست. سخاوت در اندیشه فرانک، فضیلت بنیادین حرفههای مراقبت است: توانایی و آمادگی برای دریافت روایت بیمار، بدون تقلیل به طبقهبندی یا توصیه.
فرانک در «تجدید سخاوت» به نقد پزشکی معاصر بهعنوان نهاد «بیسخاوت» میپردازد. وی نشان میدهد که فشارهای اقتصادی، فناوریمحوری، و تمرکز بر کارایی، پزشکی را از فضیلت سخاوت دور کرده است. پزشک امروز، در مواجهه با بیمار، اغلب نه شنونده روایت، بلکه تولیدکننده پرونده است. این تبدیل که فرانک آن را «تولید پرونده به جای روایت» مینامد، نقطه مرکزی بحران اخلاقی در پزشکی معاصر است.
نکته مهم در «تجدید سخاوت» آن است که فرانک، برخلاف «راوی زخمی» که عمدتاً تحلیلی بود، در این اثر پیشنهادهای عملی ارائه میدهد. وی از مفهوم «مناسک مراقبت» (rituals of care) سخن میگوید: مناسکی که فضایی برای شنیدن روایت بیمار فراهم میآورند. این مناسک میتواند شامل سادهترین کنشها باشد: نشستن در کنار بیمار به جای ایستادن، پرسیدن «چه خبر؟» به جای «کجای شما درد میکند؟»، صرف زمان برای شنیدن بدون قطع کردن.
«تجدید سخاوت» همچنین حاوی تحلیل مهمی از رابطه پزشک و بیمار است. فرانک نشان میدهد که این رابطه، در پزشکی مدرن، از رابطه گفتوگو به رابطه «صورتوضعیت» تبدیل شده است. پزشک و بیمار، در یک رابطه فنی، نه انسانی، با یکدیگر روبهرو میشوند. این تبدیل، که بازتابی از «بدن دیادیک» است، رنج بیمار را بیاعتبار میکند. تجدید سخاوت، در معنای فرانک، بازگشت به رابطه گفتوگو، رابطه دو انسانی است که در آن روایت بیمار شنیده میشود.
۳.۴. بگذارید داستانها نفس بکشند (Letting Stories Breathe, 2010)
چهارمین اثر بزرگ فرانک، «بگذارید داستانها نفس بکشند: روایتشناسی اجتماعی» (Frank, 2010)، گامی فراتر در بسط نظریه روایی است. در این اثر، فرانک از حوزه بیماری فراتر میرود و به سطح حیاتیتر از خود روایت میپردازد. او چارچوبی فراتر از روایت بیماری، برای تحلیل روایت بهعنوان کنش اجتماعی ارائه میدهد.
محور اصلی کتاب، مفهوم «داستان بهمثابه کنشگر» است. فرانک نشان میدهد که روایت، نه فقط ابزار توصیف یا بازنمایی، بلکه کنشگری اجتماعی است که در شبکهای از روایتهای نهادی، مشترک و رقابتی عمل میکند. روایت، خود، نفس میکشد: رشد میکند، تغییر میکند، میمیرد. این نگاه، که از نگاه ابزاری به روایت فاصله میگیرد، یکی از ابتکارات اصلی فرانک در این اثر است.
فرانک در «بگذارید داستانها نفس بکشند» سه ویژگی روایت را برمیشمارد: نفوذپذیری (porosity)، انعطافپذیری (flexibility) و انباشتپذیری (accumulation). نفوذپذیری به این معناست که روایت، در معرض روایتهای دیگر است و از آنها تأثیر میپذیرد. انعطافپذیری به این معناست که روایت، در برابر تغییرات موقعیت، شکل خود را تغییر میدهد. انباشتپذیری به این معناست که روایت، با گذر زمان، لایههای جدیدی بر خود میافزاید. این سه ویژگی، روایت را به موجودی پویا تبدیل میکند که نمیتوان آن را در یک لحظه منجمد کرد.
نکته مهم در این اثر، مفهوم «روایتهای مسلط» (dominant stories) و «روایتهای مقاوم» (counter-stories) است. فرانک نشان میدهد که در هر جامعه، روایتهای مسلط وجود دارند که معنا و عمل را هدایت میکنند. در پزشکی مدرن، روایت مسلط، روایت «بیماری بهمثابه اختلال فنی» است. در برابر این روایت مسلط، روایتهای مقاوم که از تجربه زیسته بیماران برمیخیزند، تلاش میکنند معنای دیگری از بیماری ارائه دهند. این تقابل میان روایتهای مسلط و مقاوم که فرانک آن را «جنگ روایی» مینامد، میدان اصلی کنش سیاسی-اخلاقی در حوزه سلامت است.
«بگذارید داستانها نفس بکشند» همچنین حاوی تحلیل مهمی از نقش روایت در نهادهاست. فرانک نشان میدهد که هر نهاد، روایتهای خاص خود را تولید و بازتولید میکند. این روایتهای نهادی که اغلب نانوشته و ضمنیاند، عمل نهاد را هدایت میکنند. در پزشکی، روایت نهادی مسلط، روایت «بیمار بهمثابه مورد بالینی» است. در آموزش، روایت نهادی مسلط، روایت «دانشجو بهمثابه ذخیره اطلاعات» است. تغییر نهاد، در معنای فرانک، نیازمند تغییر این روایتهای نهادی است.
۳.۵. راوی زخمی، نسخه دوم (2013)
در سال ۲۰۱۳، فرانک نسخه دوم «راوی زخمی» را با پیشگفتاری جدید و پسگفتاری بسطیافته منتشر کرد. این نسخه که در فاصله هجده سال از نسخه اول نوشته شد، نشاندهنده تکامل اندیشه فرانک و بازاندیشی او در برخی مفاهیم است. در پیشگفتار جدید، فرانک به شرایط شخصی و فرهنگی نگارش نسخه اول میپردازد و نشان میدهد که چگونه این اثر، در عمل، تلاش او برای «خود-شفا» بوده است (Frank, 2013, p. xii).
در پسگفتار بسطیافته که خود تقریباً یک فصل مستقل است، فرانک به نقد نظریه خود میپردازد و مفاهیم تازهای را معرفی میکند. وی اذعان میکند که سهگانهای که در نسخه اول معرفی کرده است، شاید بیش از حد صریح بوده و نیاز به انعطاف دارد. وی در پسگفتار، گونههای جدیدی از روایت بیماری را نیز مطرح میکند، از جمله «روایتهای چندصدایی» که در آنها صداهای متعدد، بیمار، خانواده، کادر درمانی، همزمان در روایت حضور دارند. این بسط که نشان از پویایی اندیشه فرانک دارد، نشان میدهد که او حتی پس از تبدیل شدن به مرجع، آماده بازاندیشی است.
همچنین در پسگفتار، فرانک به مفهوم «امید واقعگرایانه» میپردازد. وی نشان میدهد که در مواجهه با بیماری مزمن یا پایان عمر، امید به معنای بهتر شدن، نه واقعگرایانه و نه اخلاقی است. امید واقعگرایانه، امیدی است که نه بر بهتر شدن، بلکه بر معنا یافتن در تجربه رنج متمرکز است. این مفهوم که یکی از ابتکارات اخیر فرانک است، دلالتهای ژرفی برای مراقبتهای پایان عمر دارد.
ارزش نسخه دوم «راوی زخمی» در آن است که هم متن اصلی را که بهسختی در دسترس بود، بازنشر میدهد و هم با افزودنهای فراوان، آن را بهروز میکند. این نسخه، که امروز مرجع اصلی برای پژوهشگران روایت بیماری است، نشان میدهد که چگونه یک نظریه، در گذر زمان، نه جانشین نمیشود، بلکه غنیتر میشود.