الیاس کانتی: زندگی، اندیشه و آثار
درآمدی انتقادی بر زیستنامه فکری، نظریه توده و قدرت، و اخلاق مقاومت در برابر مرگ
چکیده
الیاس کانتی (Elias Canetti، ۱۹۰۵–۱۹۹۴) یکی از نامتعارفترین چهرههای ادبی و فکری اروپای قرن بیستم است؛ نویسندهای که مرز میان ادبیات، انسانشناسی، روانشناسی اجتماعی، نظریه قدرت، خاطرهنویسی و تأملات فلسفی را عمداً درهم شکست. او در خانوادهای یهودی-سفاردی در روسه بلغارستان متولد شد، کودکی خود را در محیطی چندزبانه گذراند، در منچستر، وین، زوریخ و فرانکفورت زیست و تحصیل کرد، در دانشگاه وین دکترای شیمی گرفت، اما هرگز به حرفه شیمیدان نپرداخت و زندگی خود را وقف ادبیات و اندیشه کرد. کانتی در سال ۱۹۸۱ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد؛ آکادمی سوئد در انگیزه اعطای جایزه از «گستره وسیع دید، غنای اندیشهها و قدرت هنری» نوشتههای او سخن گفت. با این حال، اهمیت کانتی صرفاً در مقام نویسنده نیست. کتاب توده و قدرت (Crowds and Power/Masse und Macht) که در سال ۱۹۶۰ منتشر شد، تلاشی کمنظیر برای ساختن نوعی انسانشناسی مستقل از توده، قدرت و فرمان است؛ اثری که در آن توده نه صرفاً یک تجمع عددی انسانها، بلکه نیرویی روانی، بدنی، نمادین و تاریخی تلقی میشود. مسئله محوری کانتی در این اثر، رابطه میان توده، قدرت و مرگ است. از نظر او، میل به بقا و بهویژه میل به «بازماندن از دیگری» در قلب تجربه قدرت قرار دارد. قدرتمند کسی است که میتواند خود را در مقام بازمانده قرار دهد و مرگ دیگران را به نشانه بقای خود تبدیل کند. از سوی دیگر، فرمان در بدن و روان فرمانبردار اثری برجای میگذارد که کانتی آن را «نیش فرمان» مینامد. به این ترتیب، قدرت نه فقط در ساختارهای رسمی سیاسی بلکه در روابط روزمره، خانواده، ارتش، دین و زبان نیز بازتولید میشود.
این مقاله با بازسازی مسیر زندگی و آثار کانتی، مفاهیم اصلی اندیشه وی، توده، تخلیه، برابری، تراکم، دسته، فرمان، نیش فرمان، بازمانده، بقا، دگردیسی و مرگ را بررسی میکند و سپس جایگاه او را در سنت نظریه توده و در کنار فروید، لوبون، آرنت و دیگر متفکران قرن بیستم مورد ارزیابی قرار میدهد.
کلیدواژهها: الیاس کانتی، توده، قدرت، فرمان، نیش فرمان، بازمانده، مرگ، دگردیسی، زبان، روانشناسی توده، ادبیات آلمانی
۱) مقدمه: نویسندهای میان ادبیات و نظریه اجتماعی
الیاس کانتی را نمیتوان به آسانی در یک طبقهبندی ادبی یا فلسفی جای داد. او نه فیلسوفی نظامساز بود، نه جامعهشناسی دانشگاهی، نه روانکاوی که نظریهای بالینی ارائه کند و نه مورخی که بر اساس روشهای متعارف تاریخنگاری کار کند. بااینحال، بسیاری از مسائل بنیادی علوم انسانی قرن بیستم، از رابطه فرد و جمع گرفته تا خشونت سیاسی، توتالیتاریسم، قدرت، زبان، مرگ، هویت و رفتار جمعی، در آثار او حضوری محوری دارند.
آرنَسون و رابرتس، شارحان مهم کانتی، تأکید میکنند که اهمیت او دقیقاً در همین وضعیت مرزی قرار دارد: کانتی میان ژانرهای ادبی و میان تخیل و نظریه حرکت میکند و از همین رو جایگاه او در تاریخ اندیشه اجتماعی بهآسانی قابل تعیین نیست. آنان توده و قدرت را چالشی جدی برای نظریه اجتماعی میدانند، زیرا کانتی تلاش میکند پدیده توده را پیش از آنکه در مقولات آماده جامعهشناسی یا روانشناسی اجتماعی جای دهد، بهمثابه تجربهای بنیادین مورد بررسی قرار دهد.
این ویژگی را میتوان در سراسر آثار کانتی مشاهده کرد. در رمان خیرگی، انسانهایی را میبینیم که در جهان بسته و خودارجاعی ذهنی خود گرفتارند؛ در توده و قدرت، فرد در برابر نیروی جمع و ساختار قدرت قرار میگیرد؛ در آثار خودزندگینامهای، جهان از طریق صداها، چهرهها، زبانها و خاطرات بازسازی میشود؛ و در یادداشتها، مسئله مرگ و امتناع از تسلیم در برابر آن بارها بازمیگردد.
بنابراین، آثار کانتی را میتوان همچون اجزای یک پروژه فکری واحد خواند: شناخت انسان در لحظهای که فردیت او در معرض نیروهای جمعی، قدرت، فرمان و مرگ قرار میگیرد.
________________________________________
۲) زندگی کانتی: کودکی چندزبانه و مسئله هویت
الیاس کانتی در ۲۵ ژوئیه ۱۹۰۵ در روسه، شهری در ساحل دانوب در بلغارستان، متولد شد. خانواده او یهودی سفاردی بودند و زبان مادری خانواده لادینو یا اسپانیولی یهودی بود؛ زبانی که یادگار تاریخ طولانی پراکندگی یهودیان سفاردی پس از اخراج آنان از شبهجزیره ایبری بود. این پیشینه برای فهم کانتی اهمیت زیادی دارد. او از همان کودکی با یک «زبان واحد» و یک «هویت ملی واحد» رشد نکرد. خانه، خیابان، مدرسه و محیطهای مختلف زندگی او با زبانها و فرهنگهای متفاوتی پیوند داشتند. بنابراین مسئله زبان برای کانتی صرفاً مسئله ارتباط نبود؛ زبان از همان آغاز با حافظه، تعلق، هویت و انتخاب همراه شد. در سال ۱۹۱۱ خانواده به منچستر انگلستان مهاجرت کرد. یک سال بعد پدر کانتی، ژاک، ناگهان درگذشت. این مرگ برای کانتی ضربهای تعیینکننده بود و مادرش ماتیلده پس از آن خانواده را به وین منتقل کرد. تاریخنگاری رسمی بنیاد نوبل نیز مرگ زودهنگام پدر را از رخدادهای تعیینکننده زندگی فکری او میداند. ماتیلده نقش بسیار مهمی در شکلگیری شخصیت ادبی کانتی داشت. او ادبیات را وسیله تربیت فرزند میدانست و کانتی جوان را با نمایشنامهها و آثار ادبی اروپایی آشنا کرد. از این منظر، ورود کانتی به ادبیات تنها نتیجه انتخابی در بزرگسالی نبود؛ ادبیات از خلال رابطه با مادر و تجربه سوگ پدر، از همان کودکی با زندگی روانی او پیوند خورده بود.
در ۱۹۱۶ کانتی به زوریخ رفت و تا ۱۹۲۱ در آنجا تحصیل کرد. سپس خانواده به فرانکفورت رفتند و او در ۱۹۲۴ تحصیلات متوسطه را به پایان رساند. همان سال به وین بازگشت و در دانشگاه وین به تحصیل شیمی پرداخت و در ۱۹۲۹ دکترای شیمی گرفت. اما این مدرک سرنوشت حرفهای او را تعیین نکرد؛ کانتی هرگز شیمیدان نشد و از آن پس زندگی خود را بهطور کامل وقف نوشتن کرد. این نکته نیز در فهم شخصیت فکری او مهم است: کانتی دانشمند علوم طبیعی به معنای حرفهای نبود، اما آموزش علمی او احتمالاً در علاقهاش به طبقهبندی، مشاهده، تشخیص الگو و ساختن یک زبان نسبتاً مستقل برای توصیف پدیدههای انسانی بیتأثیر نبوده است. بااینحال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که توده و قدرت یک نظریه علمی تجربی به معنای علوم اجتماعی معاصر است. یکی از کاستیهای خوانشهای سادهانگارانه کانتی دقیقاً همین است که دستگاه استعاری و انسانشناختی او را با نظریه تجربی جامعهشناختی یکی میگیرند.
________________________________________
۳) وین، کارل کراوس و کشف مسئله توده
وین دهه ۱۹۲۰ برای کانتی محیطی تعیینکننده بود. او با محافل ادبی و روشنفکری وین ارتباط پیدا کرد و بهویژه تحت تأثیر کارل کراوس، نویسنده و منتقد زبان و ناشر مجله مشعل (Die Fackel/ The Torch) قرار گرفت. بنیاد نوبل نیز سخنرانیهای کراوس را از تأثیرهای تعیینکننده بر کانتی جوان میداند. اهمیت کراوس برای کانتی تنها ادبی نبود. کراوس به زبان عمومی، روزنامهها، کلیشههای گفتاری و فساد زبان حساس بود. از منظر او، زبان رسانهای و سیاسی میتواند واقعیت را تحریف کند و انسانها را از امکان داوری مستقل محروم سازد. کانتی بعدها این حساسیت را در قالبی متفاوت به مسئله قدرت پیوند زد: قدرت فقط با زور اعمال نمیشود؛ زبان، فرمان و ساختارهای گفتاری نیز میتوانند حامل قدرت باشند، اما نقطه عطف مهمتر زندگی فکری کانتی تجربه توده بود.
وی در ۱۹۲۲ در فرانکفورت، پس از ترور والتر راتناو، با تظاهرات و هیجان سیاسی توده مواجه شد. سپس در ۱۵ ژوئیه ۱۹۲۷، آتشسوزی کاخ دادگستری وین را مشاهده کرد؛ رخدادی که بعدها در خاطراتش آن را یکی از تعیینکنندهترین تجربههای زندگی خود توصیف کرد. بنیاد نوبل ثبت میکند که کانتی از سال ۱۹۲۵ طرح اولیه کتابی درباره روانشناسی توده را در ذهن داشت؛ بنابراین حادثه ۱۹۲۷ را باید نه «آغاز مطلق» بلکه نقطهای تعیینکننده در تکامل پرسش دیرپای او درباره توده دانست. کانتی بعدها در توصیف آن روز بر این نکته تأکید کرد که چیزی بیش از بیعدالتی قضایی او را تحت تأثیر قرار داده بود: خودِ توده. این تجربه بعدها به یکی از بنیادیترین ادعاهای او منجر شد: توده را نمیتوان صرفاً حاصل جمع افراد دانست. وقتی انسانها در یک توده قرار میگیرند، کیفیتی پدیدار میشود که در هیچ فرد منفردی به همان صورت وجود ندارد.
________________________________________
۴) کانتی و مسئله توده: فراتر از لوبون و فروید
نظریه کانتی درباره توده را باید در متن سنت گستردهتر «روانشناسی توده» فهمید. پیش از او، گوستاو لوبون در روانشناسی تودهها توده را محیطی میدانست که در آن فرد عقلانیت معمول خود را از دست میدهد و مستعد تلقین، سرایت عاطفی و رفتارهای غیرعقلانی میشود. فروید نیز در روانشناسی توده و تحلیل ایگو تلاش کرد پیوند میان فرد، رهبر و اعضای گروه را با مفاهیم روانکاوانه توضیح دهد.
کانتی با هر دو سنت فاصله دارد. وی نمیخواست توده را صرفاً انحرافی از فردیت عقلانی بداند. از نظر او، توده یکی از امکانهای بنیادی انسان است. حتی میتوان گفت در دستگاه کانتی، میل به توده به اندازه میل به فردیت بنیادی است. شارحان کانتی اشاره کردهاند که او عملاً در برابر سنتی قرار میگیرد که رفتار جمعی را صرفاً با «رهبر» توضیح میدهد. کریستی فویل در تحلیل تجربه ۱۹۲۷ نشان میدهد که کانتی به این نتیجه رسید که توده ضرورتاً به رهبر نیاز ندارد و همین امر او را از برخی صورتهای نظریه کلاسیک توده، از جمله قرائت فرویدی، جدا میکند. از این منظر، کانتی پرسش را تغییر میدهد: نه اینکه «چه کسی توده را رهبری میکند؟»، بلکه «چه چیزی انسانها را به سوی تودهشدن میراند؟»
________________________________________
۵) چهار ویژگی بنیادین توده
کانتی در توده و قدرت برای توده ویژگیهایی اساسی قائل میشود که میتوان آنها را در چهار مفهوم خلاصه کرد:
۱) میل به رشد و افزایش
۲) برابری اعضا
۳) تراکم و نزدیکی جسمانی
۴) وجود جهت یا هدف مشترک
در لحظه تودهشدن، تفاوتهای معمول میان افراد موقتاً کمرنگ میشود. مقام، ثروت، شغل، طبقه و فاصله اجتماعی اهمیت خود را از دست میدهد و افراد تجربهای از برابری را تجربه میکنند، اما این برابری صرفاً یک اصل سیاسی یا حقوقی نیست؛ برابری در اینجا تجربهای بدنی و حسی است. فرد احساس میکند دیگر تنها نیست. بدنهای دیگر در اطراف او هستند. فاصلههایی که در زندگی روزمره انسانها را از یکدیگر جدا میکنند، کاهش مییابد. به همین دلیل، مفهوم «تراکم» در کانتی بسیار مهم است. توده فقط مجموعهای از افراد نیست؛ توده مجموعهای از بدنهای نزدیک به یکدیگر است.
________________________________________
۶)«تخلیه»؛ لحظه تولد توده
یکی از مفاهیم محوری کانتی Entladung/ discharge یا «تخلیه» است. پیش از شکلگیری توده، افراد از یکدیگر جدا هستند و سلسلهمراتب اجتماعی آنها را از هم متمایز میکند. اما در لحظهای خاص، این فاصلهها فرو میریزد. کانتی این لحظه را تخلیه مینامد. در تخلیه، افراد احساس میکنند دیگر هیچ تفاوتی میان آنان وجود ندارد. این مفهوم اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد توده برای کانتی صرفاً یک ساختار اجتماعی نیست؛ یک تجربه روانی-بدنی است. در این لحظه، فرد از فشار فردیت و فاصله اجتماعی رها میشود و تجربهای از برابری، تراکم و قدرت جمعی به دست میآورد. بنابراین میتوان گفت: توده برای کانتی پیش از آنکه «گروه» باشد، یک تجربه است.
________________________________________
۷) توده باز و توده بسته
کانتی میان توده باز و توده بسته تمایز میگذارد. توده باز میل به گسترش دارد. هرکس میتواند به آن بپیوندد و هدف آن افزایش شمار اعضاست. این نوع توده ظرفیت انفجاری بیشتری دارد. در مقابل، توده بسته محدودیتهایی برای ورود و خروج ایجاد میکند. نهادهای مذهبی، سازمانها و برخی اجتماعات رسمی میتوانند نمونههایی از چنین ساختاری باشند. این تمایز اهمیت سیاسی مهمی دارد. جامعه مدرن دائماً در حال سازماندهی و مهار نیروهای تودهای است. نهادها میکوشند انرژی توده را در قالبهای پایدار، کنترلشده و قابل مدیریت قرار دهند. در تحلیل کانتی، دین نمونه بسیار مهمی است. دین توده را کاملاً از بین نمیبرد؛ بلکه آن را تنظیم و دوزبندی میکند. در نتیجه، یکی از کارکردهای نهادها این است که نیروی توده را به شکلی قابل کنترل نگه دارند.
________________________________________
۸) انواع توده: از فرار تا جشن
کانتی برای تودهها گونههای مختلفی در نظر میگیرد. از جمله:
• توده شکار یا تعقیب؛
• توده فرار؛
• توده ممنوعه؛
• توده معکوس؛
• توده جشن.
در توده فرار، تهدید مشترک افراد را گرد هم میآورد. پناهندگان، مردمی که از جنگ میگریزند یا جمعیتی که در برابر یک خطر طبیعی فرار میکند، نمونههایی از این وضعیتاند. در توده ممنوعه، وحدت حول خودداری از انجام کاری شکل میگیرد؛ اعتصاب نمونهای مهم است. در توده معکوس، کسانی که مدتها تحت فرمان بودهاند علیه صاحبان قدرت برمیخیزند. این نوع آخر برای فهم انقلاب اهمیت خاصی دارد. انقلاب از دید کانتی فقط تغییر حکومت نیست؛ میتواند لحظهای باشد که رابطه فرمانبردار و فرماندهنده وارونه میشود. در توده جشن، فراوانی و مصرف مشترک محور گردهمایی است.
شارحان تأکید کردهاند که این طبقهبندی را نباید نظامی بسته و جامع تصور کرد؛ کانتی در سراسر کتاب گونههای دیگری از جمعیتها و شکلهای تودهای را نیز بررسی میکند.
________________________________________
۹) «دسته»؛ پیشاتاریخ توده
یکی از کاستیهای خوانشهای مقدماتی کانتی آن است که فقط بر «توده» تمرکز میکنند و مفهوم دسته (Rudel/Pack) را نادیده میگیرند. دسته برای کانتی شکل ابتداییتر رفتار جمعی است. در اینجا انسانها به صورت گروههای کوچک و متحرک برای شکار، دفاع، جنگ، سوگواری یا افزایش جمعیت سازمان مییابند. کانتی از چند صورت بنیادی دسته سخن میگوید: دسته شکار، دسته جنگ، دسته سوگواری و دسته افزایش. اهمیت دسته در نظریه کانتی این است که نشان میدهد رفتار جمعی برای او پدیدهای صرفاً مدرن نیست. ریشههای آن را باید در تاریخ طولانی زیست انسانی جستوجو کرد. به همین دلیل، آرناسون و رابرتس از پروژه کانتی بهعنوان نوعی «تاریخ طبیعی مدرنیته» یاد میکنند: کانتی تلاش میکند پدیدههای مدرن مانند جنگ، تولید انبوه و دولت را با نیروهای بسیار قدیمیتر در تاریخ انسان پیوند دهد.
________________________________________
۱۰) «بازمانده»: هسته تاریک نظریه قدرت
شاید یکی از اصیلترین مفاهیم کانتی بازمانده (Der Überlebende/The Survivor) باشد. قدرت برای کانتی با یک تجربه بسیار ساده اما هولناک پیوند دارد: دیگری مرده است و من هنوز زندهام. بازماندن از مرگ دیگران تجربهای بنیادی برای قدرت است. در این معنا، قدرت فقط توانایی وادارکردن دیگران به انجام کاری نیست؛ قدرت با امکان بقای فرد در برابر دیگران پیوند دارد. کانتی در اینجا رابطهای عمیق میان قدرت و مرگ برقرار میکند. حاکم قدرتمند کسی است که میتواند مرگ دیگران را تحمل کند و خود را در موقعیت بازمانده قرار دهد. در شکل افراطی، فرمانروای مطلق به کسی تبدیل میشود که میخواهد خود را تنها بازمانده جهان تصور کند.
از این منظر، تاریخ استبداد تاریخ کسانی است که میکوشند مرگ دیگران را به اثبات زندگی و قدرت خود تبدیل کنند. همین ایده سبب شده است که برخی شارحان، نظریه کانتی را برای تحلیل رژیمهای تمامیتخواه و خشونت جمعی بسیار مهم بدانند.
________________________________________
۱۱) قدرت بهمثابه تولید مرگ
اینجا کانتی از تعریف معمول قدرت فاصله میگیرد. در بسیاری از نظریههای سیاسی، قدرت عبارت است از توانایی اثرگذاری بر رفتار دیگری. اما کانتی میپرسد: چرا انسان اساساً میخواهد بر دیگری مسلط شود؟ پاسخ او را باید در مفهوم بقا جستوجو کرد. قدرتمند میخواهد بماند؛ اما در شکل افراطی، صرفاً نمیخواهد زنده بماند، بلکه میخواهد دیگری بمیرد تا بقای او آشکارتر شود. از همین جاست که «بازمانده» به مرکز نظریه قدرت تبدیل میشود.
این تحلیل یکی از تاریکترین وجوه اندیشه کانتی است. او قدرت را صرفاً سازنده یا مولد نمیبیند؛ قدرت در صورت افراطی خود میتواند به تولید جسد، حذف دیگری و نابودی تبدیل شود.
________________________________________
۱۲) فرمان: کوچکترین واحد قدرت
اما قدرت فقط در جنگ و کشتار ظاهر نمیشود. کانتی برای تحلیل قدرت به یکی از عادیترین کنشهای زندگی روزمره توجه میکند: فرمان دادن.
«بنشین.»
«برو.»
«صبر کن.»
«این کار را انجام بده.»
از نظر کانتی، فرمان شکل فشردهای از قدرت است. فرماندهنده اراده خود را در قالب دستور به دیگری منتقل میکند و انتظار دارد دیگری آن را اجرا کند، اما کانتی در اینجا به نکتهای بسیار ظریف میرسد: اجرای فرمان به معنای ناپدیدشدن آن نیست. فرمان در فرد باقی میماند.
________________________________________
۱۳) «نیش فرمان»؛ رسوب روانی قدرت
کانتی این باقیمانده را Befehlsstachel/Command-sting ، یعنی «نیش فرمان» یا «خار فرمان»، مینامد. در بیان خود کانتی، هر فرمان از دو جزء تشکیل میشود: حرکت یا نیرویی که فرد را به عمل وادار میکند، و «نیشی» که پس از اجرای فرمان در او باقی میماند. این مفهوم از مهمترین نوآوریهای نظری کانتی است. فرد فرمان را اجرا میکند، اما چیزی از آن فرمان در او باقی میماند. برای مثال، کودک بارها از والدین خود فرمان میگیرد:
«ساکت باش.»
«بنشین.»
«این کار را نکن.»
«باید اینطور رفتار کنی.»
این فرمانها فقط رفتار کودک را در همان لحظه تغییر نمیدهند؛ بهزعم کانتی، ردپایی از خود در روان او باقی میگذارند. فرد بعدها ممکن است همان فرمان را به دیگری منتقل کند. در این معنا، قدرت مانند زنجیرهای انتقال مییابد:
فرمان ⟵ اطاعت ⟵ نیش ⟵ انتقال فرمان ⟵ فرمان جدید
به همین دلیل، کانتی قدرت را صرفاً رابطهای میان دو فرد نمیداند؛ قدرت میتواند خود را در یک زنجیره نسلی و سازمانی بازتولید کند. فویل این مفهوم را یکی از چهار مفهوم مرکزی و اصیل توده و قدرت میداند و خاطرنشان میکند که کانتی عمداً از توضیح صرفاً روانشناختی فاصله میگیرد و از استعاره «نیش» استفاده میکند.
________________________________________
۱۴) انقلاب بهمثابه «معکوسشدن» فرمان
اگر فرمان در فرد باقی بماند، چگونه میتوان از آن رها شد؟ پاسخ کانتی مفهوم معکوسشدن (Umkehrung/Reversal) است. فردی که مدتها فرمانبردار بوده، ممکن است در لحظهای علیه فرماندهنده شورش کند. بنابراین انقلاب از نظر کانتی را میتوان در سطحی عمیقتر بهصورت بازگشت فرمان به سوی فرماندهنده فهم کرد.
شارحان کانتی این مفهوم را برای فهم ساختار انقلاب بسیار مهم دانستهاند: نیش فرمان تنها زمانی از فرد جدا میشود که موقعیت اصلی در شکلی معکوس تکرار شود؛ فرمانبردار به فرماندهنده و فرماندهنده سابق به فرمانبردار تبدیل شود. از این منظر، انقلاب صرفاً تغییر سیاسی نیست؛ تغییر در وضعیت روانی و بدنی افراد نسبت به فرمان نیز هست.
________________________________________
۱۵) دگردیسی: آلترناتیو قدرت
در کنار فرمان و بقا، مفهوم دیگری در اندیشه کانتی اهمیت ویژه دارد: Verwandlung/ Transformation ، دگردیسی یا تبدیلشدن. انسان میتواند خود را در دیگری قرار دهد، خود را تغییر دهد، نقش دیگری را تجربه کند و از مرزهای تثبیتشده هویت عبور کند. این توانایی برای هنر، بازی، تئاتر و تخیل اهمیت بنیادی دارد. اگر قدرت میخواهد انسان را در نقشهای ثابت نگه دارد، دگردیسی امکان خروج از نقش را فراهم میکند. از این رو، دگردیسی را میتوان یکی از نیروهای ضدقدرت در اندیشه کانتی دانست. پژوهشهای ادبی نیز نشان دادهاند که «دگردیسی» نه مفهومی حاشیهای بلکه یکی از عناصر اساسی اسطورهشناسی شخصی کانتی است و با توده، قدرت و مرگ پیوند دارد.
________________________________________
۱۶) نویسنده بهمثابه انسانِ دگردیس
از اینجا میتوان به تصور کانتی از نویسنده رسید. نویسنده خوب نباید صرفاً یک «من» ثابت داشته باشد. او باید بتواند وارد جهان دیگران شود. در یادداشت مشهور خود در سال ۱۹۴۳، کانتی نوشت: «میخواهم همهچیز را در خود احساس کنم، پیش از آنکه دربارهاش بیندیشم.»
این جمله که بعدها سانتاگ نیز در تفسیر خود از کانتی به آن توجه کرد، برای فهم روش فکری او بسیار مهم است. کانتی ابتدا میخواهد تجربه کند، احساس کند و در دیگری حلول کند و سپس به اندیشه برسد. از این منظر، نویسنده برای کانتی نوعی «دگردیس حرفهای» است؛ کسی که میتواند از مرزهای خود عبور کند. این ویژگی در برابر دو نیروی خطرناک قرار میگیرد: انجماد فردیت و یکسانسازی تودهای.
________________________________________
۱۷) زبان: خانه انتخابشده نویسنده
مسئله زبان در کانتی صرفاً زندگینامهای نیست. وی با لادینو متولد شد، در محیط بلغاری رشد کرد، انگلیسی را در کودکی آموخت و سپس آلمانی را به زبان اصلی نویسندگی خود تبدیل کرد. بنیاد نوبل نیز آلمانی را زبان ادبی اصلی کانتی معرفی میکند. بنابراین، آلمانی برای کانتی زبانی «به ارث رسیده» به معنای ساده نبود؛ زبان ادبی او حاصل نوعی انتخاب و تربیت بود. این امر با تجربه مهاجرت و چندزبانی او ارتباط دارد. کانتی از ابتدا با این تجربه زیسته بود که انسان میتواند در بیش از یک جهان زبانی زندگی کند. در نتیجه، زبان در آثار او هم ابزار شناخت است و هم عرصه قدرت. کسی که واژهها را کنترل میکند، تا اندازهای افق تجربه دیگران را نیز کنترل میکند. این حساسیت، یکی از میراثهای کارل کراوس در اندیشه کانتی است.
________________________________________
۱۸) خیرگی: رمانِ شکست عقل منفصل از جهان
خیرگی (Die Blendung/Auto-da-Fé/The Tower of Babel) که در ۱۹۳۵ منتشر شد، تنها رمان کانتی و یکی از مهمترین رمانهای آلمانیزبان قرن بیستم است. بنیاد نوبل آن را نخستین اثر ادبی بزرگ کانتی معرفی میکند و اشاره میکند که این رمان در اصل قرار بود بخشی از مجموعهای بزرگتر از رمانها باشد، اما پروژه کانتی به سوی مطالعه توده و قدرت تغییر مسیر داد. قهرمان رمان، پیتر کین، دانشمندی منزوی و شیفته کتابهاست که جهان خود را به کتابخانه تقلیل داده است. کین نماد عقل انتزاعیای است که از جهان انسانی جدا شده است، اما اینجا باید از یک تفسیر ساده احتراز کرد: مسئله کانتی ضدیت با «عقل» یا «کتاب» نیست. مسئله، عقلِ منزوی و خودبسندهای است که نمیتواند دیگری را ببیند. کین جهان را از خلال نظام ذهنی خود تفسیر میکند، اما توانایی درک مناسبات انسانی، بدن، قدرت و فریب را از دست داده است. به همین دلیل، فروپاشی او صرفاً شکست یک فرد نیست؛ نقدی است بر تصور روشنفکرانهای که گمان میکند میتواند جهان انسانی را با فاصلهای امن و صرفاً از طریق ذهن کنترل کند.
ویلیام داناهو خیرگی را در بستر بحران فرهنگی دوره وایمار تحلیل میکند و آن را نمونهای از نوعی «مدرنیسم تحلیلی» میداند که با مسئله انسان تکهتکهشده، روانکاوی، یهودستیزی، جنسیت و شکست اومانیسم درگیر است.
از سوی دیگر، داریو مائستریپیری استدلال میکند که رمان کانتی را میتوان از منظر علوم شناختی و روانشناسی اجتماعی نیز خواند؛ او در آن عناصری مرتبط با سوگیریهای شناختی، نظریه ذهن، روابط سلطه، و انسانزدایی را شناسایی میکند.
________________________________________
۱۹) توده و قدرت: پروژه اصلی فکری کانتی
توده و قدرت در سال ۱۹۶۰ منتشر شد؛ اما این کتاب نتیجه چند دهه مطالعه و تأمل بود. کانتی از اواسط دهه ۱۹۲۰ به مسئله توده علاقهمند شد و تجربههای فرانکفورت و وین در شکلگیری آن نقش اساسی داشتند. این کتاب را نباید جامعهشناسی کلاسیک یا روانشناسی تجربی توده دانست.
آرناسون و رابرتس آن را نوعی پدیده استثنایی در نظریه اجتماعی میدانند: کانتی سنت نظریه توده را از مسیرهای متعارف دنبال نمیکند و به جای آن، نوعی پدیدارشناسی و انسانشناسی از توده و قدرت میسازد. حتی مک کله لند آن را «یک شاهکار» در سنت نظریه توده از افلاطون به بعد دانسته است؛ هرچند واکنشهای انتقادی نیز بسیار بودهاند. این دوگانگی مهم است: کانتی نظریهپردازی بسیار اصیل است، اما نظریهپردازی او به معنای استاندارد علمی، نظاممند و آزمونپذیر نیست.
________________________________________
۲۰) مهمترین کاستی نظریه کانتی
یکی از نقدهای مهم به کانتی این است که او برای حفظ استقلال پدیده توده، گاهی آن را بیش از حد مستقل از ساختارهای تاریخی و اجتماعی میکند. به بیان دیگر، کانتی میخواهد توده را همانگونه که «هست» توصیف کند، اما همین کار ممکن است موجب شود تفاوت میان تودههای مذهبی، انقلابی، فاشیستی، دموکراتیک، ورزشی و رسانهای کمرنگ شود.
آرناسون و رابرتس دقیقاً به همین مشکل اشاره میکنند: کانتی در تلاش برای یافتن سرچشمهای بنیادین برای توده و قدرت، تاریخ و فرهنگ را تا حدی به نیروهای زیستی و ابتدایی فرو میکاهد. از این منظر، نقطه قوت کانتی، یعنی مقاومت در برابر تقلیل توده به یک متغیر ساده، همزمان نقطه ضعف او نیز هست. وی گاهی چنان بر «توده بهمثابه پدیده بنیادین» تأکید میکند که عوامل اقتصادی، نهادی، رسانهای و تاریخی را کمتر از آنچه جامعهشناسی معاصر انتظار دارد توضیح میدهد.
________________________________________
۲۱) کانتی و فروید: دو تصویر متفاوت از جمع
مقایسه کانتی با فروید بسیار آموزنده است. فروید در تحلیل گروه بر رابطه میان اعضای گروه و رهبر تأکید میکند و نقش همانندسازی و پیوند عاطفی را برجسته میسازد. کانتی در مقابل، بر توده بهعنوان تجربهای بدنی و جمعی و بر نیروهایی مانند تراکم، برابری، تخلیه و گسترش تأکید میکند. بنابراین، اگر در فروید سؤال اصلی این باشد: «چرا افراد به یک رهبر متصل میشوند؟»
در کانتی پرسش بنیادیتر چنین است: «چرا افراد اصلاً میخواهند از مرز فردیت عبور کنند و به توده بپیوندند؟» این تفاوت، کانتی را به متفکری مهم برای فهم رفتارهای جمعی معاصر تبدیل میکند.
________________________________________
۲۲) کانتی و هانا آرنت: توده، توتالیتاریسم و تنهایی
مقایسه کانتی با هانا آرنت نیز بسیار بارور است. آرنت در خاستگاههای توتالیتاریسم بر تنهایی، اتمیزهشدن اجتماعی، ازهمگسیختگی پیوندهای سنتی و تبدیل افراد منفرد به ماده خام جنبشهای توتالیتر تأکید میکند. کانتی نیز به رابطه فرد و توده توجه دارد، اما از نقطهای متفاوت آغاز میکند. نزدِ آرنت، فرد منزوی میتواند در شرایط خاص به توده توتالیتر جذب شود. نزدِ کانتی، خودِ توده نیرویی است که فرد را از مرزهای معمول جدا میکند و تجربهای از برابری و قدرت جمعی پدید میآورد.
بنابراین، آرنت بیشتر به شرایط سیاسی-اجتماعی تودهشدن توجه دارد، در حالی که کانتی بیشتر به مکانیسم بدنی، روانی و نمادین تودهشدن میپردازد. ترکیب این دو دیدگاه میتواند برای تحلیل جنبشهای سیاسی مدرن بسیار ثمربخش باشد.
________________________________________
۲۳) مرگ: دشمن نهایی
باوجود اهمیت توده و قدرت، شاید عمیقترین موضوع مشترک تمام آثار کانتی مرگ باشد. کانتی مرگ را صرفاً یک واقعیت زیستی نمیداند؛ او با مرگ خصومت فلسفی و اخلاقی دارد. سوزان سانتاگ در مقاله معروف خود درباره کانتی، او را یکی از بزرگترین «دشمنان مرگ» در ادبیات میخواند. از نظر سانتاگ، کانتی نمیخواهد مرگ را مانند هایدگر بهعنوان بخشی از ساختار وجود انسانی بپذیرد؛ بلکه میخواهد علیه آن اعتراض کند. سانتاگ نشان میدهد که میل کانتی به طول عمر صرفاً میل به لذت یا رفاه نیست. وی میخواهد زمان بیشتری برای تجربهکردن، دانستن، احساسکردن و تبدیلشدن داشته باشد. در نتیجه، جمله کانتی: «کوتاهی زندگی ما را بد میکند.» صرفاً یک اظهار نظر درباره اخلاق نیست؛ بیانگر نوعی انسانشناسی است. زندگی کوتاه، انسان را عجول میکند؛ عجله، میل به تملک و کنترل ایجاد میکند؛ و این میل میتواند با قدرت و خشونت پیوند بخورد. از این منظر، مبارزه کانتی با مرگ با نظریه قدرت او پیوندی عمیق دارد.
________________________________________
۲۴) مرگ، بقا و قدرت: یک مثلث مفهومی
سه مفهوم مرگ، بقا و قدرت را میتوان هسته مرکزی دستگاه کانتی دانست. مرگ تهدید بنیادی است. بقا پاسخ انسان به این تهدید است و قدرت در شکل افراطی خود تلاش برای تضمین بقا از طریق کنترل مرگ دیگران است. در نتیجه:
مرگ ← میل به بقا ← میل به قدرت ← امکان مرگ دیگری
این چرخه یکی از تاریکترین منطقهای اندیشه کانتی است. وی به ما هشدار میدهد که قدرتطلبی را نمیتوان صرفاً با میل به سلطه توضیح داد؛ پشت آن ممکن است اضطراب عمیقتری درباره نابودی و مرگ وجود داشته باشد.
________________________________________
۲۵) یادداشتها و «ذهن به مثابه شور»
کانتی در کنار آثار بزرگش، دههها یادداشت و تأمل کوتاه نوشت. این یادداشتها اهمیت زیادی برای شناخت فلسفه شخصی او دارند. سانتاگ در تحلیل خود از کانتی به این ویژگی توجه ویژهای دارد. از نظر او، کانتی میخواهد ذهن را در حالت آمادگی و اشتهای دائمی نگه دارد؛ ذهن نباید به سکون و رضایت نهایی برسد. از این منظر، «ذهن» برای کانتی چیزی سرد و انتزاعی نیست. ذهن باید شورمند باشد. دانستن باید با میل همراه باشد. ادراک باید با مشارکت عاطفی همراه شود و نویسنده باید تا حد امکان جهان را در خود تجربه کند. همین ویژگی، کانتی را از بسیاری از متفکران نظامساز جدا میکند.
________________________________________
۲۶) خودزندگینامه: ساختن خود از طریق صداها و چهرهها
سهگانه خودزندگینامهای کانتی عبارت است از:
• زبان نجات یافته ــ ۱۹۷۷
• مشعل در گوش ــ ۱۹۸۰
• بازی چشم ــ ۱۹۸۵
این آثار صرفاً خاطرات شخصی نیستند. کانتی در آنها تلاش میکند جهان فکری خود را از طریق آدمهایی که دیده، صداهایی که شنیده، زبانهایی که آموخته و رخدادهایی که تجربه کرده، بازسازی کند. به همین دلیل، این آثار برای فهم وین فرهنگی اوایل قرن بیستم بسیار مهماند. منابع زندگینامهای کانتی نیز بر ارتباط او با شخصیتهایی از جهان فرهنگی وین تأکید دارند.
خودزندگینامه در اینجا به نوعی تاریخ فرهنگی یک نسل اروپایی تبدیل میشود؛ نسلی که جنگ جهانی اول، فروپاشی امپراتوریها، بحران اقتصادی، فاشیسم و جنگ جهانی دوم را تجربه کرد.
________________________________________
۲۷) صداهای مراکش: دیگری و مشاهده فرهنگی
صداهای مراکش (Die Stimmen von Marrakesch/The Voices of Marrakesh) محصول سفر کانتی به مراکش است. این کتاب نشان میدهد که علاقه او به جمعیت و رفتار جمعی صرفاً به اروپا محدود نبود. کانتی در آن به صداها، بازارها، گداها، حیوانات، مردم، مناسبات مذهبی و فضاهای عمومی توجه میکند. این اثر همچنین نشاندهنده یکی از ویژگیهای روش شناختی کانتی است: وی پیش از آنکه بخواهد نظریهپردازی کند، تماشا میکند. این همان چیزی است که در توده و قدرت نیز میبینیم: انباشت مثالها، تصاویر، اسطورهها و مشاهدههای فرهنگی.
________________________________________
۲۸) نمایشنامهها: قدرت در صحنه
الیاس کانتی سه نمایشنامه مهم دارد:
• عروسی (Hochzeit)
• کمدی خودشیفتگی/خودنمایی (Komödie der Eitelkeit)
• مهلتداران (Die Befristeten)
این نمایشنامهها را نباید آثار فرعی تلقی کرد. در آنها نیز مسئله اصلی کانتی حضور دارد: انسانهایی که در ساختارهای جمعی، ترس، شهرت، مرگ، قدرت و هویت گرفتارند. بهویژه مهلتداران مسئله مرگ را به شکلی دراماتیک بررسی میکند: اگر انسانها از زمان دقیق مرگ خود آگاه باشند، ساختار جامعه و رفتار فردی چگونه تغییر خواهد کرد؟ این پرسش دقیقاً در امتداد پروژه اصلی کانتی قرار دارد.
________________________________________
۲۹) جایگاه کانتی در تاریخ اندیشه قرن بیستم
کانتی را میتوان در تقاطع چند سنت قرار داد: سنت روانشناسی توده: از لوبون تا فروید و سپس کانتی. سنت نقد قدرت: از نیچه و کراوس تا کانتی و متفکران پس از او. سنت ادبیات مدرن: از کافکا و بروخ تا ادبیات بحران اروپایی. سنت نقد توتالیتاریسم: در مجاورت آرنت و دیگر نظریهپردازان خشونت سیاسی. سنت تأمل درباره مرگ: در تقابل با برخی خوانشهای اگزیستانسیالیستی و هایدگری، اما کانتی عضو هیچیک از این مکاتب نیست. به همین دلیل، شاید مناسبترین توصیف برای او همان چیزی باشد که آرناسون و رابرتس پیشنهاد میکنند: متفکری که یک «تصویر بدیل از جامعه» میسازد.
________________________________________
۳۰) ارزیابی انتقادی: نقاط قوت اندیشه کانتی
مهمترین نقاط قوت کانتی را میتوان چنین خلاصه کرد: نخست، اصالت مفهومی، مفاهیمی مانند نیش فرمان، بازمانده و تخلیه به وی امکان میدهند پدیدههای آشنا را از زاویهای غیرمتعارف ببینیم. دوم، میانرشتهای بودن، کانتی میان ادبیات، انسانشناسی، اسطوره، تاریخ و روانشناسی حرکت میکند. سوم، حساسیت نسبت به بدن، برخلاف بسیاری از نظریههای انتزاعی توده، کانتی بر تراکم، حرکت، لمس، فاصله و بدن تأکید دارد. چهارم، تحلیل قدرت در سطح خرد، قدرت فقط دولت و ارتش نیست؛ در خانواده، فرمان و رابطه روزمره نیز عمل میکند. پنجم، پیوند قدرت و مرگ، وی نشان میدهد که میل به قدرت ممکن است با ترس از مرگ و میل به بقا پیوند داشته باشد. ششم، مقاومت در برابر تقلیلگرایی، کانتی نمیخواهد انسان را صرفاً به اقتصاد، جنسیت، غریزه یا ساختار اجتماعی تقلیل دهد.
________________________________________
۳۱) کاستیها و نقدهای نظری
نظریه کانتی با محدودیتهای جدی نیز مواجه است.
۳۱.۱) ضعف روششناختی
توده و قدرت نظریهای آزمونپذیر به معنای علوم اجتماعی معاصر نیست. بسیاری از ادعاهای آن استعاری، تطبیقی و انسانشناختیاند.
۳۱.۲) جهانشمولسازی
کانتی گاهی سازوکارهایی را که در برخی شرایط تاریخی یا فرهنگی رخ میدهند، به ویژگیهای بنیادی انسان تبدیل میکند.
۳۱.۳) کمتوجهی نسبی به ساختارهای اقتصادی
در مقایسه با مارکس، تحلیل کانتی از طبقه، سرمایه و مناسبات تولید محدود است.
۳۱.۴) فاصله از روانشناسی تجربی
در مقایسه با روانشناسی اجتماعی معاصر، بسیاری از مفاهیم کانتی به صورت تجربی عملیاتی نشدهاند.
۳۱.۵) خطر زیستشناختیکردن تاریخ
تأکید بر مرگ، گرسنگی، شکار، تراکم و بقا گاهی ممکن است تفاوت میان تاریخها و فرهنگهای مختلف را کمرنگ کند.
بااینحال، این کاستیها به معنای بیارزشبودن کانتی نیستند؛ بلکه نشان میدهند که بهتر است کانتی را منبع تولید پرسش و مفهوم بدانیم، نه جایگزینی برای علوم اجتماعی تجربی.
________________________________________
۳۲) کانتی و علوم انسانی امروز
اهمیت کانتی در قرن بیستویکم شاید بیش از آنکه در ارائه پاسخهای نهایی باشد، در ارائه پرسشهای تازه باشد. در عصر شبکههای اجتماعی، تجمعهای دیجیتال، پوپولیسم، جنبشهای اعتراضی، هواداری سیاسی، اجتماعات ورزشی و اجتماعات مجازی، مسئله «توده» دوباره اهمیت یافته است. امروز توده الزاماً در میدان شهر جمع نمیشود. ممکن است میلیونها انسان بدون حضور فیزیکی مشترک، همزمان یک تصویر، یک هشتگ، یک دشمن، یک رهبر یا یک روایت را دنبال کنند. در اینجا مفهوم کانتی از توده نیازمند بازتفسیر است. توده دیجیتال فاقد تراکم بدنی به معنای کلاسیک است، اما میتواند نوعی تراکم توجه ایجاد کند. در نتیجه، میتوان پرسید: آیا شبکههای اجتماعی شکل جدیدی از تودهاند؟ آیا «تخلیه» میتواند در فضای دیجیتال نیز رخ دهد؟ آیا خشم جمعی نوعی تخلیه است؟ آیا «نیش فرمان» در ساختارهای رسانهای و الگوریتمی بازتولید میشود؟ و آیا رهبر سیاسی یا رسانهای امروز همان «بازمانده» کانتی است یا الگوریتمها و شبکهها جای او را گرفتهاند؟
این پرسشها نشان میدهد که کانتی هنوز ظرفیت بالایی برای نظریهپردازی انتقادی دارد، حتی اگر نظریه او را نتوان مستقیماً به جامعه دیجیتال تعمیم داد.
________________________________________
۳۳) جمعبندی نهایی
الیاس کانتی را باید بیش از یک نویسنده آلمانیزبان و بیش از یک برنده جایزه نوبل دانست. او متفکری است که بخش بزرگی از زندگی فکری خود را صرف یک پرسش بنیادی کرد: انسان وقتی از وضعیت فردی خود خارج میشود و وارد جمع میگردد، چه اتفاقی برای او رخ میدهد؟ پاسخ کانتی ساده نیست. توده میتواند آزادیبخش باشد، زیرا سلسلهمراتب را موقتاً از میان میبرد، اما میتواند ویرانگر نیز باشد، زیرا فردیت را در نیروی جمع حل میکند. قدرت نیز صرفاً توانایی سلطه نیست. در بنیادیترین سطح، قدرت با بقا و با تجربه «من زندهام و دیگری مرده است» پیوند دارد. فرمان نیز صرفاً دستور نیست؛ فرمان در فرد رسوب میکند و به شکل «نیش فرمان» در او باقی میماند. انقلاب نیز صرفاً تغییر سیاسی نیست؛ میتواند لحظه معکوسشدن رابطه فرماندهنده و فرمانبردار باشد و در برابر این نیروها، کانتی مفهوم دگردیسی را قرار میدهد: توانایی انسان برای عبور از مرزهای تثبیتشده خود، تجربه جهان دیگری و مقاومت در برابر انجماد هویت، اما در پس همه این مفاهیم، مسئله مرگ حضور دارد. مرگ برای کانتی واقعیت نهایی است که انسان همواره میکوشد در برابر آن مقاومت کند. سانتاگ بهدرستی نشان میدهد که بسیاری از عناصر اندیشه کانتی ــ میل به دانستن، میل به تجربهکردن، میل به دگردیسی و حتی میل به طول عمر ــ را میتوان در نهایت به امتناع او از تسلیم در برابر مرگ پیوند داد.
از این منظر، میتوان کل پروژه کانتی را چنین صورتبندی کرد: انسان میان سه نیرو گرفتار است: میل به فردیت، کشش به توده و ترس از مرگ. قدرت زمانی پدیدار میشود که میل به بقا از مسیر سلطه بر دیگری عبور کند؛ و آزادی زمانی امکانپذیر میشود که انسان بتواند هم از انحلال در توده و هم از بازتولید فرمان رهایی یابد. کانتی از این جهت متفکری است که هنوز میتواند برای روانشناسی اجتماعی، جامعهشناسی سیاسی، مطالعات توتالیتاریسم، نظریه قدرت، فلسفه مرگ، مطالعات زبان و حتی تحلیل رفتار جمعی در عصر شبکههای اجتماعی الهامبخش باشد. اهمیت او نه در این است که یک «نظریه نهایی» درباره انسان ارائه کرده است، بلکه در این است که برخی از تاریکترین و دشوارترین وجوه انسان، میل به جمعشدن، میل به فرمانبرداری، میل به فرماندادن، لذت بقا، ترس از دیگری و نفرت از مرگ را به سطح پرسش نظری آورده است.