معماری تبیین شناخت در چارچوب دیوید مار
بازسازی نظریههای روانشناختی، مسئله تحویلپذیری و امکان گذار از نظریههای کلامی به نظریههای آزمونپذیر
چکیده
یکی از مسائل بنیادی روانشناسی علمی این است که نظریههای روانشناختی در چه سطحی پدیدههای ذهنی و رفتاری را تبیین میکنند و این تبیینها چه نسبتی با توضیحات عصبشناختی و زیستی دارند. چارچوب سطوح تحلیل دیوید مار، با تفکیک سطح محاسباتی، سطح بازنمایی و الگوریتم و سطح پیادهسازی، یکی از تأثیرگذارترین الگوها برای صورتبندی این مسئله در علوم شناختی بوده است. هدف مقاله حاضر، نخست تشریح معماری تبیینی مار و سپس بازسازی شماری از نظریههای مطرح روانشناسی در قالب این معماری است. استدلال میشود که نظریههایی مانند مدل شناختی بک، حافظه کاری بدلی، نظریه دلبستگی، مدل فرایندی تنظیم هیجان و نظریههای یادگیری را نمیتوان بهسادگی به یکی از سطوح مار محدود کرد؛ بلکه تحلیل دقیق آنها مستلزم مشخص کردن مسئلهای است که سیستم حل میکند، نوع بازنماییها و عملیات پردازشی دخیل و چگونگی تحقق این فرایندها در سامانه زیستی. در ادامه، پیامدهای این چارچوب برای مناقشه تاریخی تحویلپذیری روانشناسی به فیزیولوژی و علوم اعصاب بررسی میشود. استدلال اصلی آن است که وابستگی هستیشناختی فرایندهای روانشناختی به سامانه زیستی لزوماً مستلزم تحویلپذیری تبیینی روانشناسی به علوم اعصاب نیست. در عین حال، استقلال تبیینی روانشناسی نیز نباید به استقلال تجربی نظریههای روانشناختی از محدودیتهای عصبی، بدنی، رشدی و تکاملی تعبیر شود. بر این اساس، پیشنهاد میشود معماری مار را میتوان بهعنوان نوعی «دستور زبان فرانظری» برای بازسازی نظریههای روانشناختی به کار گرفت. چنین بازسازیای، از طریق الزام نظریهپرداز به مشخص کردن مسئله، بازنمایی، فرایند، سازوکار و پیشبینیهای متمایزکننده میتواند به افزایش دقت مفهومی و آزمونپذیری نظریهها کمک کند. با این حال، تحلیل انتقادی نشان میدهد که چارچوب مار بهتنهایی برای نظریهپردازی جامع درباره ذهن و رفتار انسان کافی نیست. رشد، تاریخ تکاملی، بدن، محیط، روابط اجتماعی، پویاییهای زیستی و تجربه پدیداری، بهآسانی در سه سطح کلاسیک مار جای نمیگیرند. همچنین، صورتبندی محاسباتی یک نظریه لزوماً به معنای کشف سازوکار واقعی آن نیست و در صورت فقدان پیشبینیهای جدید، ممکن است صرفاً به تغییر واژگان نظری بینجامد. نتیجه آن که ارزش معاصر چارچوب مار را نه باید در مقام معماری نهایی ذهن، بلکه بهعنوان چارچوبی برای کثرتگرایی تبیینی مقید، محدودسازی متقابل سطوح و ارتقای نظریههای روانشناختی از توصیف مفهومی به تبیینهای دقیقتر و آزمونپذیرتر در نظر گرفت.
واژگان کلیدی: دیوید مار؛ سطوح تبیین؛ نظریه روانشناختی؛ تحویلگرایی؛ علوم اعصاب شناختی؛ مدلسازی محاسباتی؛ آزمونپذیری؛ کثرتگرایی تبیینی
۱) مقدمه: روانشناسی دقیقاً در چه سطحی توضیح میدهد؟
روانشناسی از زمان شکلگیری خود بهعنوان علمی مستقل با پرسشی بنیادین درباره ماهیت تبیین روبهرو بوده است. هنگامی که روانشناس از حافظه، ادراک، هیجان، اضطراب، افسردگی، شخصیت، دلبستگی یا تصمیمگیری سخن میگوید، دقیقاً چه نوع واقعیتی را توضیح میدهد و این توضیح در چه نسبتی با تبیینهای ارائهشده در فیزیولوژی و علوم اعصاب قرار دارد؟ این پرسش فقط مسئلهای فلسفی درباره رابطه ذهن و مغز نیست، بلکه پیامدهایی مستقیم برای ساخت نظریه، طراحی پژوهش و تفسیر یافتههای تجربی دارد. اگر مفاهیمی مانند طرحواره، افکار خودآیند، حافظه کاری، بازنمایی، تنظیم هیجانی یا الگوی کاری درونی صرفاً نامهای موقتی برای فرایندهای عصبی باشند، میتوان انتظار داشت که با پیشرفت علوم اعصاب، بخش مهمی از زبان نظری روانشناسی بهتدریج جای خود را به توصیفهای عصبی بدهد. در مقابل، اگر نظریههای روانشناختی نوع متفاوتی از روابط و سازمان را آشکار کنند، توضیح عصبی، حتی در کاملترین صورت خود، لزوماً جایگزین توضیح روانشناختی نخواهد شد.
پیشرفت سریع علوم اعصاب طی چند دهه گذشته این مسئله را برجستهتر کرده است. توسعه روشهای تصویربرداری عصبی، ثبت فعالیت نورونی، تحریک مغزی، ژنتیک و مدلسازی شبکههای عصبی این امکان را فراهم کرده است که ارتباط میان فرایندهای روانشناختی و سازوکارهای زیستی با دقتی بیسابقه مطالعه شود. با وجود این، افزایش قدرت مشاهده مغز بهخودیخود تضمین نمیکند که توضیح رفتار و شناخت نیز عمیقتر شده باشد. کراکائر و همکاران استدلال کردهاند که علوم اعصاب در صورت بیتوجهی به تحلیل دقیق رفتار و ساختار تکلیف ممکن است گرفتار نوعی سوگیری تقلیلگرایانه شود؛ زیرا شناسایی سازوکار عصبی بدون دانستن اینکه سیستم چه مسئلهای را حل میکند و رفتار چگونه سازمان یافته است، لزوماً به تبیین شناختی منتهی نمیشود [1].
در سوی دیگر، دفاع از استقلال روانشناسی نیز نمیتواند به معنای بیاعتنایی به زیستشناسی باشد. نظریهای درباره ذهن انسان باید با این واقعیت سازگار باشد که فرایندهای مورد مطالعه در یک موجود زنده، دارای مغز، بدن، تاریخچه رشد و پیشینه تکاملی تحقق مییابند. ازاینرو، مسئله اصلی انتخاب میان «روانشناسی» و «زیستشناسی» نیست، بلکه تعیین رابطه میان سطوح مختلف توضیح است. چارچوب دیوید مار یکی از مهمترین تلاشها برای روشن کردن این مسئله بوده است. مار پیشنهاد کرد که فهم یک سامانه پیچیده پردازش اطلاعات مستلزم پاسخ دادن به انواع متفاوتی از پرسشهای تبیینی است [2,3]. بحثهای بعدی در علوم شناختی نشان دادهاند که این تفکیک همچنان یکی از نقاط مرجع اصلی برای بررسی رابطه میان محاسبه، شناخت و مغز باقی مانده است [4,5].
۲) معماری تبیینی دیوید مار
۲ـ۱) از «یک پدیده» به «چند پرسش»
نوآوری اصلی مار را نباید در تقسیم ذهن یا مغز به سه بخش جستوجو کرد. آنچه در چارچوب او اهمیت دارد، تفکیک سه نوع پرسش درباره یک سامانه واحد است. مار و پوجیو پیش از انتشار کتاب Vision نیز استدلال کرده بودند که فهم دستگاه عصبی مستلزم تمایز میان ماهیت محاسبه، الگوریتمهایی است که آن محاسبه را تحقق میبخشند و سازوکارهایی که امکان اجرای این الگوریتمها را فراهم میکنند [2]. مار این ایده را بعدها در قالب سه سطح مشهور محاسباتی، بازنمایی و الگوریتم، و پیادهسازی صورتبندی کرد [3[.
بنابراین، سطوح مار را نباید با سطوح هستیشناختی یکسان دانست. سطح محاسباتی معادل «ذهن»، سطح الگوریتمی معادل «شناخت» و سطح پیادهسازی معادل «مغز» نیست. یک فرایند شناختی واحد را میتوان از سه منظر متفاوت بررسی کرد و پاسخهای حاصل، به جای اشاره به سه موجود مستقل، جنبههای متفاوت سازمان همان سیستم را آشکار میکنند. این تمایز برای بحث رابطه روانشناسی و علوم اعصاب اهمیت اساسی دارد؛ زیرا مانع از آن میشود که تفاوت میان انواع تبیین، بهاشتباه به جدایی هستیشناختی میان ذهن و مغز تبدیل شود.
۲ـ۲) سطح محاسباتی: سیستم چه مسئلهای را حل میکند و چرا؟
در سطح محاسباتی، پرسش اساسی این است که سیستم چه مسئلهای را حل میکند، چرا حل آن مسئله اهمیت دارد و رابطه منطقی میان ورودی و خروجی چیست. در این سطح، هنوز پرسش اصلی این نیست که مغز یا هر سیستم فیزیکی دیگر چگونه مسئله را حل میکند. هدف، تعریف خود مسئله و منطق حل آن است.
برای نمونه، دستگاه بینایی صرفاً نور دریافت نمیکند، بلکه باید از الگوهای متغیر و گاه ناقص تحریک شبکیه درباره ساختار نسبتاً پایدار جهان استنباط کند. این صورتبندی روشن میکند که «دیدن» را نمیتوان صرفاً به ثبت محرکهای نوری فروکاست. به همین ترتیب، در مطالعه اضطراب میتوان پرسید سیستم تشخیص تهدید چه مسئلهای را حل میکند. موجود زنده در بسیاری از موقعیتها با اطلاعات ناقص روبهرو است و باید درباره وجود یا فقدان خطر تصمیم بگیرد. در چنین شرایطی، هزینه دو نوع خطا برابر نیست. نادیده گرفتن تهدید واقعی ممکن است هزینه زیستی بسیار بیشتری از اشتباه گرفتن یک محرک بیخطر با تهدید داشته باشد. بنابراین، برخی ویژگیهای ظاهراً «سوگیرانه» سیستم تشخیص تهدید ممکن است تنها در پرتو مسئلهای که سیستم باید حل کند قابل فهم باشند.
اهمیت سطح محاسباتی در این است که پیش از جستوجوی سازوکار، پدیده مورد تبیین را روشن میکند. اگر مسئله بهدرستی تعریف نشده باشد، یافتن همبستههای عصبی یا تدوین الگوریتمهای پیچیده نیز الزاماً به توضیح مناسب منتهی نخواهد شد. به همین دلیل، تحلیل سطح محاسباتی را میتوان مرحلهای برای روشن کردن «چرایی و چیستی» کارکرد سیستم دانست.
۲ـ۳) سطح بازنمایی و الگوریتم: مسئله چگونه حل میشود؟
پس از مشخص شدن مسئله، سطح بازنمایی و الگوریتم به این پرسش میپردازد که سیستم اطلاعات را چگونه سازمان میدهد و از طریق چه عملیات یا فرایندهایی ورودی را به خروجی تبدیل میکند. بازنمایی به قالبی اشاره دارد که اطلاعات در آن نگهداری یا کدگذاری میشوند و الگوریتم به مجموعه فرایندهایی مربوط است که بر این بازنماییها عمل میکنند.
بخش بزرگی از نظریهپردازی در روانشناسی شناختی را میتوان در این سطح جای داد. مفاهیمی مانند توجه انتخابی، حافظه کاری، طرحواره، افکار خودآیند، انتظار، ارزیابی شناختی، بازنمایی خود و سوگیری تفسیری در اصل تلاش میکنند فرایندهای واسطه میان ورودی و رفتار را توضیح دهند. بااینحال، قرار دادن یک مفهوم در این سطح بهخودیخود به معنای کامل بودن نظریه نیست. اگر نظریه از «طرحواره» سخن میگوید، باید روشن کند طرحواره چه نوع اطلاعاتی را بازنمایی میکند، چگونه فعال میشود و فعال شدن آن دقیقاً چه تغییری در جریان پردازش ایجاد میکند.
لاو بر اهمیت ویژه این سطح تأکید کرده و استدلال کرده است که سطح الگوریتمی میتواند نقش پل میان سطح محاسباتی و سطح عصبی را ایفا کند [۶]. دادههای عصبی ممکن است برای انتخاب میان مدلهای الگوریتمی رقیب به کار روند و مدلهای الگوریتمی نیز میتوانند به تفسیر دادههای مغزی کمک کنند. از این منظر، سطح الگوریتمی نه منطقهای مستقل و منزوی میان روانشناسی و علوم اعصاب، بلکه محل مهمی برای محدودسازی متقابل آنهاست.
۲ـ۴) سطح پیادهسازی: فرایند چگونه در یک سیستم فیزیکی تحقق مییابد؟
سطح پیادهسازی به این پرسش اختصاص دارد که فرایندهای توصیفشده در دو سطح دیگر چگونه در یک سیستم فیزیکی تحقق پیدا میکنند. در مطالعه انسان، این سطح بهطور طبیعی علوم اعصاب را وارد بحث میکند و موضوعاتی مانند سازمان شبکههای عصبی، مدارها، جمعیتهای نورونی، سیناپسها، انتقالدهندههای عصبی و پویایی زمانی فعالیت عصبی اهمیت پیدا میکنند.
بااینحال، پیادهسازی را نباید با یافتن محل یک فرایند روانشناختی در مغز یکسان دانست. اینکه هنگام انجام تکلیفی خاص، فعالیت ناحیهای از مغز افزایش یابد، بهتنهایی مشخص نمیکند سیستم چه مسئلهای را حل کرده یا از چه الگوریتمی برای حل آن استفاده کرده است. یک ناحیه مغزی ممکن است در فرایندهای متعدد مشارکت کند و یک فرایند شناختی نیز ممکن است حاصل تعامل شبکههای گسترده باشد. بنابراین، مسئله اصلی در سطح پیادهسازی صرفاً «کجا؟» نیست، بلکه «از طریق چه سازمان فیزیکی و پویایی علّی؟» است.
همچنین، در کاربرد چارچوب مار به روانشناسی انسان، سطح پیادهسازی را نباید لزوماً به مغز محدود کرد. وضعیت بدن، سامانه عصبی خودمختار، فرایندهای درونحسی، غدد درونریز و تعامل بدن با محیط نیز ممکن است بخشی از سازوکار تحقق یک فرایند روانشناختی باشند. این نکته در بخشهای انتقادی مقاله اهمیت بیشتری خواهد یافت.
۳) نظریههای روانشناختی در معماری مار
۳ـ۱) مدل شناختی بک: از «طرحواره» به معماری پردازش
مدل شناختی بک و صورتبندیهای بعدی آن برای اختلالات روانشناختی نقش مهمی برای باورها، طرحوارهها، افکار خودآیند و سوگیریهای پردازش اطلاعات قائلاند [7]. این مفاهیم در نگاه نخست عمدتاً به سطح بازنمایی و الگوریتم در معماری مار تعلق دارند، زیرا هدف آنها توضیح چگونگی سازمانیابی و پردازش اطلاعات مربوط به خود، جهان و آینده است. بااینحال، بازسازی مدل بک در چارچوب مار نشان میدهد که نظریه برای تبدیل شدن به یک تبیین چندسطحی باید به پرسشهای دقیقتری پاسخ دهد.
در سطح محاسباتی میتوان پرسید سامانه شناختی مورد نظر چه مسئلهای را حل میکند. آیا مسئله اصلی پیشبینی پیامدهای آینده، تخمین قابلیت کنترل محیط، برآورد ارزش خود در رابطه با اهداف یا تنظیم سرمایهگذاری رفتاری در شرایط شکست و فقدان است؟ پاسخهای متفاوت به این پرسشها به نظریههای متفاوتی درباره ماهیت افسردگی منجر خواهند شد. بنابراین، حتی پیش از بحث درباره طرحواره باید مشخص شود فرایند شناختی مفروض چه کارکردی در سازمان رفتار دارد.
در سطح بازنمایی، مفهوم طرحواره نیازمند مشخص شدن بیشتر است. طرحواره میتواند بهصورت مجموعهای از باورهای گزارهای، ساختاری تداعیگر، الگویی از انتظارات یا حتی مدلی احتمالاتی از خود و محیط تصور شود. هر یک از این صورتبندیها پیامدهای متفاوتی برای پژوهش تجربی دارند. در سطح الگوریتمی نیز باید روشن شود فعال شدن طرحواره دقیقاً کدام عملیات را تغییر میدهد. ممکن است طرحواره آستانه توجه به اطلاعات منفی را کاهش دهد، اطلاعات همسو با انتظار را بیشتر وزن دهد، یادگیری از پیامدهای مثبت را کاهش دهد یا تفسیر موقعیتهای مبهم را در جهت منفی تغییر دهد. این سازوکارها ممکن است از نظر پدیداری نتایج مشابهی ایجاد کنند، اما از نظر نظری یکسان نیستند.
در سطح پیادهسازی نیز پرسش درباره چگونگی تحقق این فرایندها در پویایی شبکههای مرتبط با پردازش خود، پاداش، حافظه، برجستگی و کنترل شناختی مطرح میشود. بنابراین، مزیت چارچوب مار در این مورد صرفاً تعیین جایگاه نظریه بک نیست، بلکه آشکار کردن نقاطی است که مفاهیم بالینی باید برای دستیابی به یک نظریه مکانیزمی دقیقتر شوند.
۳ـ۲) حافظه کاری بدلی
مدل چندمؤلفهای بدلی درباره حافظه کاری نمونه روشنی از نظریهای است که بخش عمده ساختار آن در سطح بازنمایی و الگوریتم قرار میگیرد. حلقه واجشناختی، لوح دیداری ـ فضایی، مجری مرکزی و بافر رویدادی برای توضیح نگهداری موقت، دستکاری و یکپارچهسازی اطلاعات پیشنهاد شدهاند [8]. این مدل از آن جهت اهمیت دارد که به جای توصیف حافظه کاری بهعنوان ظرفی واحد، آن را به مجموعهای از مؤلفهها و فرایندهای متمایز تجزیه میکند.
قرار دادن مدل بدلی در چارچوب مار، بااینحال، پرسشهای بیشتری ایجاد میکند. در سطح محاسباتی باید روشن شود موجود شناختی چرا به سامانهای برای نگهداری و دستکاری موقت اطلاعات نیاز دارد و این ظرفیت چه مسئلهای را در کنترل رفتار هدفمند حل میکند. در سطح الگوریتمی باید روابط دقیق میان مؤلفهها، محدودیت ظرفیت، قواعد انتقال اطلاعات و نقش کنترل اجرایی مشخص شوند. در سطح پیادهسازی نیز مسئله این است که آیا تفکیکهای پیشنهادی مدل در سازمان مغز نیز به شکلی قابل شناسایی تحقق پیدا میکنند یا خیر.
این نمونه بهخوبی نشان میدهد که یافتن همبستههای عصبی حافظه کاری موجب بینیازی از نظریه روانشناختی نمیشود. داده عصبی میتواند برخی فرضهای معماری شناختی را محدود یا اصلاح کند، اما برای فهم اینکه چه نوع اطلاعاتی نگهداری میشود و چه عملیاتی بر آن صورت میگیرد، همچنان به سطح تحلیل روانشناختی نیاز است.
۳ـ۳) یادگیری و خطای پیشبینی
نظریههای یادگیری نمونه مناسبی از گذار تدریجی از نظریههای عمدتاً کلامی به مدلهای صوری هستند. در مدلهای یادگیری تداعیگر و یادگیری تقویتی، تغییر در انتظار یا رفتار را میتوان بر حسب اختلاف میان پیامد مورد انتظار و پیامد واقعی صورتبندی کرد. چنین صورتبندیای امکان میدهد فرایند یادگیری نه فقط بهصورت توصیفی، بلکه از طریق روابط کمّی مشخص شود.
در سطح محاسباتی، موجود زنده با مسئله استخراج نظم از محیط و استفاده از تجربه گذشته برای پیشبینی پیامدهای آینده روبهرو است. در سطح الگوریتمی، باید مشخص شود خطای پیشبینی چگونه محاسبه میشود و با چه نرخی انتظارهای قبلی را تغییر میدهد. در سطح پیادهسازی نیز میتوان بررسی کرد چه سازوکارهای عصبی و انتقالدهندهای با این فرایندها مرتبطاند.
اهمیت این نمونه برای نظریهپردازی روانشناختی آن است که نشان میدهد یک مفهوم هنگامی قدرت تبیینی بیشتری پیدا میکند که روابط آن با متغیرهای دیگر صریح شوند. مفهوم «یادگیری از تجربه» بهتنهایی بسیار کلی است، اما هنگامی که نظریه مشخص میکند چه نوع خطایی موجب چه میزان تغییر در انتظار میشود، پیشبینیهای دقیقتر و امکان مقایسه مدلهای رقیب فراهم میشود.
۳ـ۴) نظریه دلبستگی
نظریه دلبستگی موردی آموزنده برای بررسی هم ظرفیتها و هم محدودیتهای چارچوب مار است. در سطح محاسباتی میتوان مسئله اصلی را تنظیم دسترسی به مراقب در شرایط وابستگی، تهدید و عدم قطعیت در نظر گرفت. کودک باید بر اساس تجربههای گذشته درباره دسترسپذیری و پاسخدهی مراقب، رفتار نزدیکیجویی خود را تنظیم کند. از این منظر، دلبستگی صرفاً مجموعهای از رفتارهای عاطفی نیست، بلکه سامانهای برای تنظیم رابطه با منبع حفاظت و مراقبت است.
در سطح بازنمایی، مفهوم «الگوی کاری درونی» اهمیت پیدا میکند. شواهد نظری و تجربی نشان میدهند که این مفهوم را میتوان بهعنوان نوعی بازنمایی مبتنی بر تجربه درباره خود، دیگری و دسترسپذیری چهره دلبستگی در نظر گرفت [9]. این بازنماییها میتوانند انتظارهای کودک را در موقعیتهای جدید شکل دهند و بر توجه، حافظه و رفتار بینفردی اثر بگذارند.
بااینحال، نظریه دلبستگی محدودیتی مهم در معماری کلاسیک مار را آشکار میکند. الگوی کاری درونی صرفاً یک بازنمایی حاضر نیست، بلکه محصول تاریخچهای از تعاملات رشدی است. بنابراین، توضیح وضعیت کنونی سیستم بدون توضیح فرایندی که آن را در طول رشد ساخته است ناقص خواهد بود. این مسئله نشان میدهد که برای نظریههای رشدی و شخصیت، سه سطح مار باید با تحلیل تحول زمانی سیستم تکمیل شوند.
۳ـ۵) تنظیم هیجان
مدل فرایندی گروس تنظیم هیجان را بهعنوان مجموعهای از نقاط مداخله در فرایند شکلگیری هیجان مفهومپردازی میکند. انتخاب موقعیت، تغییر موقعیت، هدایت توجه، تغییر شناخت و تعدیل پاسخ نشان میدهند که تنظیم میتواند در مراحل مختلف فرایند تولید هیجان رخ دهد [10]. از منظر معماری مار، این مدل عمدتاً به سطح فرایندی و الگوریتمی نزدیک است، زیرا چگونگی تغییر جریان پردازش هیجانی را توضیح میدهد.
در سطح محاسباتی، بااینحال، میتوان پرسش بنیادیتری مطرح کرد: چرا موجود زنده به تنظیم هیجان نیاز دارد؟ یک پاسخ این است که پاسخ هیجانی که در کوتاهمدت برای یک موقعیت مناسب است ممکن است با اهداف بلندمدت، هنجارهای اجتماعی یا نیازهای دیگر فرد ناسازگار باشد. بنابراین، تنظیم هیجان میتواند بهعنوان مسئله هماهنگ کردن چند هدف و افق زمانی متفاوت فهمیده شود.
در سطح پیادهسازی نیز مدل باید از تصویر ساده کنترل قشری بر پاسخهای هیجانی فراتر رود. تنظیم هیجان در یک موجود واقعی شامل تعامل شبکههای مغزی، سامانه عصبی خودمختار، تغییرات درونحسی، وضعیت بدن و زمینه اجتماعی است. این نمونه بار دیگر نشان میدهد که سطح پیادهسازی در روانشناسی انسان ممکن است گستردهتر از مغز بهتنهایی باشد.
۴) پردازش پیشبینانه و مسئله مرز میان سطوح
ظهور رویکردهایی مانند پردازش پیشبینانه و اصل انرژی آزاد موجب شده است که مرزهای میان سطوح مار دوباره مورد بحث قرار گیرند. فریستون پیشنهاد کرده است که ادراک، عمل و یادگیری را میتوان در چارچوبی یکپارچه بر اساس کاهش انرژی آزاد و استنباط درباره علل ورودیهای حسی صورتبندی کرد [11]. کلارک نیز نشان داده است که رویکردهای پیشبینانه میتوانند ادراک، شناخت و کنش را در قالب معماریهای سلسلهمراتبی و تعامل مداوم پیشبینیهای بالا به پایین با خطاهای پیشبینی پایین به بالا بررسی کنند [12[.
این رویکردها از یک سو ظرفیت معماری مار را تأیید میکنند. میتوان اصل کلی بهینهسازی یا استنباط را در سطح محاسباتی از الگوریتمی که آن را تقریب میزند و از سازوکار عصبی تحقق آن متمایز کرد. از سوی دیگر، همین مدلها نشان میدهند که مرز میان سطوح همیشه روشن و ثابت نیست. یک مدل بیزی میتواند صرفاً مشخص کند یک عامل ایدهآل چگونه باید اطلاعات را ترکیب کند، بدون آنکه نشان دهد سیستم شناختی واقعی دقیقاً از چه الگوریتمی استفاده میکند.
این تمایز اهمیت روششناختی زیادی دارد. موفقیت یک مدل ریاضی در برازش رفتار لزوماً به این معنا نیست که مغز همان محاسبه را با همان معماری انجام میدهد. مدل ممکن است توصیفی فشرده از رفتار باشد، بدون آنکه سازوکار مولد واقعی رفتار را آشکار کرده باشد. بنابراین، گذار از «مدلی که دادهها را توضیح میدهد» به «مدلی از فرایندی که سیستم واقعاً انجام میدهد» نیازمند شواهد مستقل است.
۵) معماری مار و مناقشه تحویلپذیری روانشناسی
۵ـ۱) تز تحویلگرایانه
یکی از صورتهای قوی تحویلگرایی فرض میکند که با پیشرفت علوم اعصاب، توضیحات روانشناختی بهتدریج در توضیحات زیستی جذب خواهند شد. بر اساس چنین دیدگاهی، میتوان پدیده روانشناختی را به فرایند شناختی، فرایند شناختی را به شبکه عصبی، شبکه را به فعالیت نورونی و فعالیت نورونی را به سازوکارهای سلولی و مولکولی تحلیل کرد. اگر پایینترین سطح بنیادیترین سطح واقعیت تلقی شود، ممکن است تصور شود که توضیحات سطوح بالاتر صرفاً تقریبهایی موقتاند.
معماری مار چنین نتیجهای را ضروری نمیسازد. پیبلز و کوپر نشان دادهاند که سطح بازنمایی و الگوریتم در علوم شناختی از دو جهت در معرض حذف قرار گرفته است: از یک سو، رویکردهای تقلیلگرای عصبشناختی میکوشند رفتار را مستقیماً از سطح پیادهسازی توضیح دهند و از سوی دیگر، برخی رویکردهای محاسباتی انتزاعی ممکن است مستقیماً از اصول سطح محاسباتی به پیشبینی رفتار برسند [4]. حذف سطح میانی، بااینحال، خطر از دست دادن توضیح درباره فرایندهایی را ایجاد میکند که واقعاً میان مسئله و رفتار واسطه میشوند.
۵ـ2) وابستگی هستیشناختی با تحویلپذیری تبیینی یکسان نیست.
یکی از مهمترین نتایج فلسفی معماری مار آن است که وابستگی یک فرایند روانشناختی به بستر زیستی را نباید با امکان جایگزین کردن توضیح روانشناختی به وسیله توضیح زیستی یکسان دانست. میتوان پذیرفت که بدون مغز و بدن، حافظه، هیجان یا تصمیمگیری انسانی وجود نخواهد داشت، اما از این گزاره نتیجه نمیشود که زبان نورونها و سیناپسها بتواند تمام روابطی را که نظریه روانشناختی توصیف میکند به همان نحو بیان کند.
برای مثال، حتی اگر سازوکارهای عصبی یک تصمیم را با جزئیات بدانیم، هنوز برای توضیح رفتار باید بدانیم فرد چه گزینههایی را در نظر گرفته، چه ارزشی به آنها نسبت داده، چه اطلاعاتی در دسترس داشته و چگونه شواهد را وزندهی کرده است. این روابط در سطحی از سازمان ظاهر میشوند که صرف توصیف وضعیت نورونها آنها را آشکار نمیکند. کندلر در بحث درباره ساختار فلسفی روانپزشکی نیز در برابر تقلیلگرایی زیستی ساده از کثرتگرایی تبیینی و ادغام تدریجی سطوح دفاع کرده است [13[.
ازاینرو، میتوان میان وابستگی هستیشناختی و تحویلپذیری تبیینی تمایز گذاشت. فرایند روانشناختی ممکن است برای وجود خود کاملاً به سامانه زیستی وابسته باشد، در حالی که توضیح علمی آن همچنان به مفاهیم و روابط سطح روانشناختی نیاز داشته باشد.
۵ـ۳) اما استقلال روانشناسی نیز مطلق نیست
پذیرفتن استقلال نسبی تبیین روانشناختی به معنای استقلال کامل آن از یافتههای علوم اعصاب نیست. اگر نظریهای دو فرایند شناختی مستقل را فرض کند، یافتههای زمانی، رفتاری یا عصبی میتوانند شواهدی در تأیید یا رد این تفکیک فراهم کنند. همچنین ممکن است دادههای عصبی نشان دهند که دو مدل روانشناختی که در سطح رفتار پیشبینی مشابهی دارند، در سطح سازوکار پیامدهای متفاوتی ایجاد میکنند.
پیکینینی و کریور تحلیلهای کارکردی روانشناسی را بهمثابه «طرحهای اولیه سازوکار» در نظر میگیرند که میتوان با افزودن اطلاعات ساختاری و علّی، آنها را در توضیحات مکانیزمی چندسطحی ادغام کرد [14]. اهمیت این دیدگاه در آن است که رابطه روانشناسی و علوم اعصاب را نه رابطه حذف و جایگزینی، بلکه رابطه تکمیل و محدودسازی متقابل در نظر میگیرد.
بنابراین، جایگزین مناسب برای تقلیلگرایی زیستی، جدایی کامل رشتهها نیست. روانشناسی میتواند سطح مشروعی از توضیح داشته باشد و در عین حال نسبت به شواهد زیستی پاسخگو باقی بماند. استقلال در این معنا، استقلال تبیینی نسبی است، نه مصونیت تجربی.
۶) از نظریههای کلامی به نظریههای مکانیزمی
یکی از مشکلات مهم روانشناسی این است که بسیاری از نظریهها از مجموعهای از سازههای مفهومی تشکیل شدهاند که روابط دقیق میان آنها به اندازه کافی روشن نشده است. سازههایی مانند طرحواره، خودپنداره، دفاع، تنظیم هیجان یا سبک دلبستگی ممکن است از نظر بالینی یا توصیفی سودمند باشند، اما سودمندی مفهومی آنها بهتنهایی تضمین نمیکند که سازوکار مولد پدیده را مشخص کرده باشند. بحران نظریه در روانشناسی نیز تا حدی به همین مسئله مربوط است؛ یعنی نظریهها گاه دامنه وسیعی از یافتهها را پس از مشاهده آنها توضیح میدهند، اما پیشبینیهای دقیق و متمایزکننده محدودی تولید میکنند [۱۵].
چارچوب مار میتواند در چنین شرایطی بهعنوان ابزاری برای ممیزی نظریه عمل کند. در برابر هر سازه میتوان پرسید این سازه در حل چه مسئلهای نقش دارد، چه اطلاعاتی را بازنمایی میکند، تحت چه شرایطی تغییر میکند، چه عملیاتی بر آن صورت میگیرد و تغییر آن باید چه پیامد قابل مشاهدهای ایجاد کند. سپس میتوان پرسید چه سازمان زیستیای قادر به تحقق چنین فرایندی است.
این شیوه پرسشگری موجب میشود نظریه از نامگذاری پدیده به سمت توضیح سازوکار حرکت کند. تفاوت میان این دو بسیار اساسی است. اینکه گفته شود «فرد دارای سوگیری منفی است» یک توصیف است؛ اما اینکه مشخص شود فرد شواهد منفی را با وزن بیشتری وارد بهروزرسانی باور میکند، از پیامدهای مثبت کمتر یاد میگیرد یا برای کنار گذاشتن انتظار منفی به شواهد بیشتری نیاز دارد، مجموعهای از فرضیههای مکانیزمی متفاوت ایجاد میکند.
۷) نمونه: بازسازی مفهوم طرحواره
مفهوم طرحواره نمونه مناسبی برای نشان دادن تفاوت میان توصیف بالینی و تبیین مکانیزمی است. هنگامی که گفته میشود «طرحواره رهاشدگی فرد فعال شد و او رفتار دیگری را بهعنوان نشانه طرد تفسیر کرد»، این عبارت در سطح بالینی قابل فهم است، اما هنوز روشن نمیکند که فعال شدن طرحواره از نظر پردازشی چه معنایی دارد.
یکی از احتمالات آن است که طرحواره رهاشدگی احتمال پیشین وقوع طرد را افزایش دهد؛ به این معنا که فرد پیش از مشاهده شواهد جدید، طرد شدن را محتملتر از فردی بدون چنین طرحوارهای بداند. احتمال دیگر آن است که طرحواره بر توجه اثر بگذارد و موجب شود نشانههای بالقوه طرد سریعتر شناسایی یا بیشتر پردازش شوند. در صورتبندی دیگری، ممکن است مشکل اصلی در نحوه وزندهی شواهد باشد؛ بهگونهای که نشانههای تأییدکننده طرد وزن بیشتری و شواهد مخالف وزن کمتری دریافت کنند. همچنین ممکن است نرخ یادگیری از تجربههای ایمن پایین باشد و فرد، با وجود مواجهه مکرر با شواهد مخالف، باور قبلی خود را بهکندی اصلاح کند.
این توضیحات از نظر بالینی ممکن است همگی به «طرحواره رهاشدگی» نسبت داده شوند، اما از نظر نظری یکسان نیستند. هر یک پیشبینی متفاوتی درباره توجه، یادگیری، تصمیمگیری، حافظه و تغییر باور ایجاد میکند. بنابراین، بازسازی یک مفهوم بالینی در قالب معماری پردازشی نه به معنای کنار گذاشتن آن مفهوم، بلکه به معنای تجزیه آن به فرضیههایی دقیقتر است.
از این منظر، چارچوب مار میتواند میان زبان غنی بالینی و زبان دقیق آزمایشگاهی نقش واسطه داشته باشد. مفهوم بالینی مسئله مهمی را شناسایی میکند، اما مدل پردازشی مشخص میکند چه سازوکاری ممکن است آن را ایجاد کرده باشد و چه مشاهدهای میتواند میان سازوکارهای رقیب تمایز بگذارد.
۸) از صورتبندی کلامی به مدل محاسباتی
گِست و مارتین استدلال کردهاند که یکی از مزیتهای اصلی مدلسازی محاسباتی این است که نظریهپرداز را وادار میکند مفروضاتی را که در نظریه کلامی پنهان باقی میمانند بهصورت صریح بیان کند [16]. نظریه کلامی ممکن است از اصطلاحاتی استفاده کند که در نگاه نخست روشن به نظر میرسند، اما هنگام تبدیل شدن به مدل مشخص میشود که چندین تفسیر متفاوت از آنها امکانپذیر است.
برای نمونه، گزاره «فرد افسرده نسبت به اطلاعات منفی سوگیری دارد» میتواند به سازوکارهای متفاوتی اشاره کند. ممکن است اطلاعات منفی سریعتر توجه را جلب کنند، ممکن است شواهد منفی در تصمیمگیری وزن بیشتری دریافت کنند، ممکن است یادگیری از پیامدهای منفی سریعتر باشد یا یادگیری از پیامدهای مثبت کندتر صورت گیرد. همچنین ممکن است فرد پیش از دریافت هرگونه اطلاعات جدید، انتظار قویتری درباره وقوع پیامد منفی داشته باشد. هر یک از این فرضیهها میتواند رفتار ظاهراً مشابهی ایجاد کند، اما پیامدهای تجربی آنها یکسان نیست.
مدلسازی محاسباتی امکان میدهد این تفاوتها به پارامترهای مشخص تبدیل شوند و مدلهای رقیب بر اساس توانایی آنها در توضیح و پیشبینی دادهها مقایسه شوند. روانپزشکی محاسباتی نیز از همین منطق برای ایجاد ارتباط میان فرایندهای شناختی، رفتار، دادههای عصبی و تفاوتهای بالینی استفاده میکند [۱۷، ۱۸].
بااینحال، رسمی شدن نظریه را نباید هدف نهایی دانست. مدل ریاضی زمانی ارزش افزوده دارد که ساختار نظری را روشنتر، پیشبینیها را دقیقتر و امکان مقایسه فرضیههای رقیب را بیشتر کند. ریاضیسازی یک نظریه مبهم، اگر صرفاً همان ابهام را در قالب نمادها بازتولید کند، بهخودیخود پیشرفت علمی محسوب نمیشود.
۹) آیا صورت بندی نظریه روانشناختی در چارچوب مار آن را آزمونپذیرتر میکند؟
پاسخ به این پرسش مثبت، اما مشروط است. صرف تقسیم یک نظریه به سه عنوان محاسباتی، الگوریتمی و پیادهسازی موجب افزایش آزمونپذیری آن نمیشود. ارزش چارچوب زمانی آشکار میشود که حرکت میان این سطوح نظریه را وادار کند ادعاهای دقیقتر و پیشبینیهای متمایزکنندهتری تولید کند.
برای مثال، اگر مفهوم طرحواره صرفاً با اصطلاح «احتمال پیشین» جایگزین شود، بدون آنکه مشخص شود این احتمال چگونه اندازهگیری میشود، تحت چه شرایطی تغییر میکند و چه الگوی رفتاری خاصی را پیشبینی میکند، تغییر مهمی در نظریه رخ نداده است. در مقابل، اگر مدل پیشبینی کند که گروهی از افراد در مقایسه با گروه دیگر احتمال پیشین بالاتری برای پیامد منفی دارند، یا نرخ یادگیری آنها از پیامد مثبت پایینتر است، نظریه در معرض آزمونی قرار میگیرد که امکان شکست آن را نیز فراهم میکند.
این نکته برای مفهوم ابطالپذیری اهمیت دارد. نظریهای که تقریباً هر نتیجهای را بتوان پس از وقوع با آن سازگار کرد، از قدرت تبیینی محدودی برخوردار است. صورتبندی دقیق باید دامنه نتایج سازگار با نظریه را محدود کند. ازاینرو، معیار موفقیت بازسازی یک نظریه در چارچوب مار، تغییر زبان آن نیست؛ بلکه افزایش محتوای تجربی و افزایش خطر شکست نظریه در برابر دادههاست.
۱۰) نقد اول: آیا سطح محاسباتی واقعاً مستقل از زیستشناسی است؟
یکی از مهمترین پرسشهایی که در بازخوانی معاصر مار مطرح میشود، میزان استقلال سطح محاسباتی از ویژگیهای فیزیکی سیستم است. در نمونه رایانه دیجیتال میتوان یک مسئله یا الگوریتم را تا حد زیادی مستقل از سختافزاری که آن را اجرا میکند تعریف کرد. همین ویژگی یکی از سرچشمههای جذابیت تشبیه ذهن با نرمافزار و مغز با سختافزار بوده است. اما تعمیم این الگو به موجودات زنده با دشواریهای مهمی روبهرو است.
سیستم شناختی انسان محصول تاریخ تکاملی، رشد فردی، پلاستیسیته و تعامل مستمر با محیط است. نوع اندامهای حسی، قابلیتهای حرکتی، محدودیتهای متابولیک، نیازهای همایستایی، ساختار بدن و محیطی که موجود در آن زندگی میکند تعیین میکنند چه اطلاعاتی برای او قابل دسترس باشد، چه کنشهایی بتواند انجام دهد و در نتیجه چه مسائلی اساساً برای او مطرح شوند. مسئلهای که یک پرنده، نوزاد انسان یا سامانه مصنوعی با آن مواجه است را نمیتوان کاملاً مستقل از نوع بدن و امکانات کنش آنها تعریف کرد.
ازاینرو، سطح پیادهسازی را نمیتوان همیشه مرحلهای دانست که پس از تعریف مستقل مسئله به آن افزوده میشود. ویژگیهای فیزیکی موجود زنده میتوانند در تعریف خود فضای مسئله مشارکت داشته باشند. این امر رابطه میان سطوح را از یک توالی ساده به رابطهای متقابل تبدیل میکند. زیستشناسی فقط پاسخ آمادهای برای مسئلهای از پیش تعیینشده فراهم نمیکند؛ بلکه تا حدی تعیین میکند چه مسئلهای برای سیستم وجود دارد و چه راهحلهایی برای آن ممکناند.
این ملاحظه نقدی جدی بر نسخه قوی استعاره «مغز بهمثابه سختافزار و ذهن بهمثابه نرمافزار» وارد میکند. در سیستم زنده، فرایند و بستر به اندازه رایانه کلاسیک از یکدیگر جدا نیستند. تجربه میتواند بستر زیستی را تغییر دهد و ویژگیهای بستر نیز شکل تجربه و یادگیری آینده را محدود میکنند.
۱۱) نقد دوم: مسئله رشد؛ الگوریتم از کجا میآید؟
چارچوب کلاسیک مار عمدتاً درباره تحلیل سامانهای است که از پیش قادر به انجام یک کار شناختی است. اما بسیاری از مهمترین نظریههای روانشناسی، بهویژه در حوزه شخصیت، دلبستگی، زبان و آسیبشناسی روانی، نمیتوانند از این پرسش اجتناب کنند که معماری فعلی سیستم چگونه در طول زمان شکل گرفته است.
برای مثال، الگوی کاری درونی در نظریه دلبستگی محصول یک رابطه منفرد یا محاسبهای لحظهای نیست، بلکه در جریان تکرار تعامل با مراقب شکل میگیرد. به همین ترتیب، طرحوارههای شناختی را نمیتوان مستقل از تاریخچه یادگیری و تجربه فرد فهمید. حتی اگر در زمان حال بتوان الگوریتمی را که رفتار فرد را تولید میکند توصیف کرد، همچنان باید توضیح داد چرا سیستم این الگوریتم خاص را دارد و چگونه ساختار آن در طول رشد پدید آمده است.
در این نقطه، چهار پرسش تینبرگن مکمل مهمی برای چارچوب مار فراهم میکنند. تینبرگن میان توضیح سازوکار جاری رفتار، تحول فردی آن، کارکرد و تاریخ تکاملی تمایز قائل شد [19]. این تفکیک یادآور میشود که توضیح اینکه سیستم «اکنون چگونه کار میکند» با توضیح اینکه «چگونه به این صورت درآمده است» یکسان نیست.
برای روانشناسی، این تمایز اهمیت ویژهای دارد. دو فرد ممکن است در یک تکلیف رفتاری عملکرد مشابهی داشته باشند، اما از مسیرهای رشدی متفاوتی به این نقطه رسیده باشند. بنابراین، نظریهای که فقط معماری پردازش جاری را توصیف کند ممکن است بخش مهمی از علیت روانشناختی را نادیده بگیرد. از این منظر، مار و تینبرگن را بهتر است چارچوبهایی مکمل تلقی کنیم: مار سازمان تبیینی فرایند جاری را روشن میکند و تینبرگن ضرورت افزودن رشد و تاریخ تکاملی را برجسته میسازد.
۱۲) نقد سوم: آیا هر رفتار سازشی الزاماً محاسبه است؟
نقد عمیقتری به دامنه مفهوم محاسبه مربوط است. اگر هر رفتار منظم یا هر تغییر حالت در یک سیستم زنده را بتوان نوعی محاسبه نامید، مفهوم محاسبه ممکن است آنقدر گسترده شود که توان تمایزبخشی خود را از دست بدهد. در این صورت، گفتن اینکه «مغز محاسبه میکند» اطلاعات اندکی فراتر از این گزاره فراهم میکند که مغز به شیوهای منظم تغییر حالت میدهد.
سیستمهای زیستی علاوه بر روابطی که میتوان به زبان محاسباتی توصیف کرد، دارای پویاییهای فیزیکی، محدودیتهای متابولیک، نویز، پلاستیسیته، مورفولوژی و تعامل پیوسته با محیطاند. در برخی موارد، خود ویژگیهای فیزیکی سیستم بخشی از حل مسئله هستند و نیازی نیست همه آنها را اجرای الگوریتمی بر بازنماییهای نمادین یا شبهنمادین تصور کنیم.
بنابراین، باید میان این ادعا که رفتار یک سیستم را میتوان با مدل محاسباتی توصیف کرد و این ادعا که سیستم واقعاً همان الگوریتم را اجرا میکند تمایز گذاشت. مدل ریاضی ممکن است رفتار را با دقت بسیار بالا بازتولید کند، اما چندین سازوکار متفاوت میتوانند دادههای رفتاری مشابهی ایجاد کنند. ازاینرو، برازش مدل شرط لازم مهمی برای ارزیابی نظریه است، اما بهتنهایی شاهد کافی برای واقعیت روانشناختی سازههای مدل نیست.
۱۳) نقد چهارم: خطر «تغییر نام» به جای تعمیق نظری
رواج زبان محاسباتی و بیزی در روانشناسی این خطر را ایجاد کرده است که مفاهیم قدیمی صرفاً با اصطلاحات جدید بازنامگذاری شوند. ممکن است طرحواره به «prior»، توجه به «precision»، ناسازگاری به «prediction error» و انتخاب رفتار به «policy selection» تغییر نام دهد، بیآن که محتوای تجربی نظریه افزایش یابد.
چنین تغییری تنها زمانی پیشرفت نظری محسوب میشود که اصطلاح جدید تعریف دقیقتری فراهم کند، روابط آن با سایر اجزای نظریه مشخص باشد و پیشبینیهایی ایجاد کند که نظریه قبلی قادر به تولید آنها نبوده است. در غیر این صورت، ریاضی یا محاسباتی شدن نظریه میتواند ظاهری از دقت ایجاد کند بدون آنکه ابهام مفهومی بنیادی را برطرف کرده باشد.
بنابراین، ارزش یک مدل را نباید با میزان پیچیدگی ریاضی آن سنجید. مدل سادهای که میان دو فرضیه رقیب تمایز روشن ایجاد میکند ممکن است از مدلی پیچیده که پس از وقوع تقریباً هر دادهای را برازش میدهد، از نظر نظری ارزشمندتر باشد. معیار اصلی این است که مدل چه محدودیتهایی بر انتظارات ما تحمیل میکند و تحت چه شرایطی ممکن است نادرست از آب درآید.
۱۴) نقد پنجم: خطر تقلیل تجربه انسانی به پردازش اطلاعات
کاربرد چارچوب مار در روانشناسی بالینی با محدودیت دیگری نیز مواجه است. انسان فقط سامانهای نیست که ورودی دریافت کند، محاسبه انجام دهد و خروجی تولید کند. بسیاری از پدیدههایی که روانشناسی بالینی با آنها سروکار دارد، مانند سوگ، شرم، احساس بیگانگی، اضطراب وجودی، تجربه خود، امید و ناامیدی، دارای کیفیت تجربهشده و معنای شخصیاند.
ممکن است بتوان برخی جنبههای این پدیدهها را از طریق مدلهای پردازش اطلاعات یا مدلهای محاسباتی توضیح داد، اما توضیح فرایند پردازش لزوماً تمام ابعاد تجربه را پوشش نمیدهد. برای مثال، مدلی ممکن است بهخوبی پیشبینی کند فرد مضطرب چگونه احتمال تهدید را بیشبرآورد میکند، اما این مدل بهتنهایی توضیح نمیدهد جهان برای آن فرد چگونه تجربه میشود، بدن او چگونه در موقعیت تهدید احساس میشود یا آینده چه معنایی برای او پیدا میکند.
از این منظر، توضیح سومشخص درباره سازوکار و توصیف اولشخص درباره تجربه، الزاماً رقیب یکدیگر نیستند. آنها میتوانند به جنبههای متفاوت یک پدیده اشاره کنند. بنابراین، اگر معماری مار بهعنوان نظریه کامل ذهن در نظر گرفته شود، ممکن است بخش پدیداری و معنایی تجربه انسانی را کمرنگ کند. اما اگر آن را چارچوبی برای یکی از انواع تبیین بدانیم، میتوان این محدودیت را بدون کنار گذاشتن ارزش آن پذیرفت.
۱۵) نقد ششم: مغز تنها بستر تحقق نیست؛ بدن و محیط نیز بخشی از مسئلهاند.
در کاربرد کلاسیک چارچوب مار ممکن است سطح پیادهسازی بهسادگی با مغز یکسان گرفته شود، اما این همسانسازی برای بسیاری از پدیدههای روانشناختی محدودکننده است. تنظیم هیجان، ادراک تهدید، احساس خود، تصمیمگیری و حتی برخی اشکال حافظه و شناخت تحت تأثیر وضعیت بدن، فعالیت سامانه عصبی خودمختار، تغییرات هورمونی، درونحسی و امکانات کنش در محیط قرار دارند.
رویکردهای مربوط به شناخت موقعیتمند و برخی صورتبندیهای پردازش پیشبینانه بر این نکته تأکید میکنند که مغز را نمیتوان کاملاً جدا از بدن و محیطی که در آن عمل میکند فهمید [12]. آنچه برای یک سیستم بهعنوان اطلاعات، خطا یا امکان کنش محسوب میشود تا حدی به ساختار بدن و رابطه آن با محیط وابسته است.
بنابراین، اگر سطح پیادهسازی را صرفاً «محل عصبی الگوریتم» بدانیم، خطر شکل تازهای از مغزمحوری وجود دارد. در روانشناسی انسان، واحد مناسب تحلیل در برخی موارد ممکن است نه مغز منفرد، بلکه سامانه مغز، بدن و محیط باشد. این مسئله در پدیدههای اجتماعی حتی پیچیدهتر میشود، زیرا رفتار فرد در رابطه با دیگران سازمان مییابد و بخشی از ساختار مسئله خارج از بدن فرد قرار دارد.
۱۶) نقد هفتم: آیا واقعاً یک سطح ممتاز وجود دارد؟
یکی از پیامدهای مهم بحث سطوح تبیین این است که نمیتوان بهطور پیشینی یک سطح را برای همه پرسشهای روانشناختی بنیادیتر یا علمیتر دانست. لاو نشان داده است که مفاهیمی مانند مکانیسم، ظهور، تحویل و تبیین همگی با انتخاب سطح تحلیل ارتباط دارند و «زیستشناختیتر بودن» یک مدل بهخودیخود معیار کفایت آن برای هر پرسش علمی نیست [20.[
سطح مناسب توضیح به ماهیت پرسش بستگی دارد. اگر هدف توضیح این باشد که چرا فردی یک جمله را فراموش کرده است، توصیف کانالهای یونی نورونها احتمالاً در سطحی نامتناسب با پرسش قرار دارد. در مقابل، اگر هدف بررسی چگونگی اثر یک دارو بر حافظه باشد، سازوکارهای مولکولی ممکن است بخشی ضروری از توضیح باشند. هیچیک از این سطوح بهصورت مطلق «واقعیتر» نیست؛ بلکه هر سطح روابطی را آشکار میکند که برای نوع خاصی از پرسش اهمیت دارند.
این نکته از نوعی «نسبیت سطح تبیین به مسئله» حمایت میکند. منظور از نسبیت در اینجا نسبیگرایی معرفتی نیست، بلکه این است که کفایت توضیح باید نسبت به پدیده مورد تبیین و پرسش پژوهشی ارزیابی شود. توضیحی که برای یک سؤال مناسب است ممکن است برای سؤال دیگری نامتناسب باشد.
۱۷) از استقلال سطوح به محدودسازی متقابل
اگر نقدهای پیشین جدی گرفته شوند، مناسب نیست سطوح مار را کاملاً مستقل از یکدیگر تصور کنیم. رابطه میان آنها بهتر است بهصورت محدودسازی متقابل فهمیده شود. مسئله محاسباتی دامنه الگوریتمهای مناسب را محدود میکند؛ الگوریتم باید بتواند مسئله را با منابع موجود حل کند؛ و ویژگیهای سیستم زیستی نیز تعیین میکنند چه الگوریتمهایی قابل تحقق هستند.
این رابطه در جهت معکوس نیز برقرار است. ساختار بدن و مغز میتواند بر نوع مسائلی که سیستم قادر به حل آنهاست اثر بگذارد. تاریخ رشد و تکامل نیز تعیین میکند چه بازنماییها و راهبردهایی برای سیستم در دسترس قرار گیرند. بنابراین، نمیتوان همیشه ابتدا مسئله را کاملاً مستقل تعریف کرد، سپس الگوریتم را انتخاب کرد و در پایان از مغز پرسید چگونه آن را اجرا میکند.
لاو پیشنهاد کرده است که سطح الگوریتمی میتواند محل مهمی برای این یکپارچگی باشد، زیرا هم از الزامات سطح محاسباتی و هم از محدودیتهای دادههای عصبی تأثیر میپذیرد [6]. چنین برداشتی معماری مار را از سلسلهمراتبی یکطرفه به شبکهای از محدودیتهای متقابل تبدیل میکند.
برای روانشناسی، این تغییر بسیار مهم است. نظریه روانشناختی نباید صرفاً منتظر باشد تا علوم اعصاب برای سازههای آن محل فیزیکی پیدا کند. در عوض، دادههای رفتاری، مدلهای شناختی، یافتههای عصبی، تاریخچه رشد و اطلاعات مربوط به محیط باید در فرایندی رفتوبرگشتی یکدیگر را محدود کنند.
۱۸) پیشنهاد: مار بهعنوان «دستور زبان فرانظری» روانشناسی
با وجود محدودیتهای مطرحشده، چارچوب مار همچنان میتواند کاربردی بسیار قدرتمند برای روانشناسی داشته باشد، مشروط بر اینکه بهجای نظریه نهایی ذهن، آن را نوعی دستور زبان برای ممیزی و بازسازی نظریهها در نظر بگیریم. در این صورت، هدف آن نیست که هر نظریه را صرفاً در یکی از سه طبقه قرار دهیم، بلکه باید از نظریه بخواهیم اجزای تبیینی خود را روشن کند.
در چنین رویکردی، نظریهپرداز ابتدا باید مشخص کند پدیده مورد تبیین دقیقاً چیست و سیستم با چه مسئلهای مواجه است. سپس باید روشن کند چه اطلاعاتی برای حل مسئله لازماند، این اطلاعات چگونه بازنمایی میشوند و چه فرایندهایی آنها را تغییر میدهند. در مرحله بعد، نظریه باید نشان دهد این فرایندها چه پیشبینیهای رفتاری یا تجربی خاصی تولید میکنند و چگونه میتوان آنها را از نظریههای رقیب متمایز کرد. همچنین باید مشخص شود چه شواهدی نظریه را مجبور به اصلاح یا کنار گذاشتن خواهد کرد.
بازسازی نظریه در این نقطه متوقف نمیشود. باید بررسی شود سازوکار پیشنهادی چگونه میتواند در مغز و بدن تحقق پیدا کند و آیا با محدودیتهای زیستی شناختهشده سازگار است. سپس پرسشهای رشدی مطرح میشوند: این معماری چگونه شکل گرفته و تجربه چگونه آن را تغییر داده است؟ پرسشهای تکاملی نیز باید بررسی کنند چرا چنین سامانهای در تاریخ گونهای پدید آمده و چه کارکردی داشته است. در نهایت، در مورد پدیدههای انسانی، زمینه اجتماعی، فرهنگی و کیفیت تجربهشده فرد نیز ممکن است بخشی از توضیح باشند.
این صورتبندی دیگر همان سه سطح کلاسیک مار نیست، بلکه میتوان آن را «مار گسترشیافته» نامید؛ چارچوبی که معماری تبیینی مار را با پرسشهای تینبرگن، علوم اعصاب مکانیزمی، روانشناسی رشد، مدلسازی محاسباتی و رویکردهای بدنمند در گفتوگو قرار میدهد.
۱۹)پیامد برای مناقشه روانشناسی و زیستشناسی
تحلیل پیشین امکان صورتبندی موضعی میان دو قطب تقلیلگرایی زیستی و استقلالگرایی افراطی را فراهم میکند. از یک سو، نمیتوان نتیجه گرفت که چون تمام فرایندهای روانشناختی انسان در یک موجود زیستی تحقق مییابند، روانشناسی علمی موقت است که سرانجام با علوم اعصاب جایگزین خواهد شد. نظریههای روانشناختی روابطی میان بازنمایی، یادگیری، هدف، تصمیم، معنا و رفتار را مطالعه میکنند که توصیف آنها در سطح نورونی لزوماً همان ساختار تبیینی را آشکار نمیکند.
از سوی دیگر، استقلال تبیینی روانشناسی نمیتواند به استقلال نامحدود سازههای آن از زیستشناسی منجر شود. اگر نظریهای معماریای پیشنهاد کند که با محدودیتهای شناختهشده سیستم عصبی ناسازگار باشد، این ناسازگاری برای ارزیابی نظریه اهمیت دارد. همچنین یافتههای عصبی، رشدی و تکاملی میتوانند میان مدلهای روانشناختی رقیب تمایز ایجاد کنند و به اصلاح آنها بینجامند.
موضعی که از این تحلیل حاصل میشود را میتوان «کثرتگرایی تبیینی مقید» نامید. کثرتگرایی از این جهت که یک پدیده واحد میتواند بهطور مشروع در چند سطح مورد توضیح قرار گیرد و هیچ الزام پیشینی وجود ندارد که همه توضیحات به یک سطح واحد تحویل شوند. مقید بودن نیز از آن جهت است که توضیحات مختلف نمیتوانند نسبت به یکدیگر کاملاً بیاعتنا باشند. هر سطح مجموعهای از محدودیتها را برای نظریههای ممکن در سطوح دیگر ایجاد میکند.
در این چشمانداز، روانشناسی و زیستشناسی برای تصاحب «سطح واقعی» انسان با یکدیگر رقابت نمیکنند. آنها پرسشهای متفاوت اما مرتبطی درباره یک سامانه واحد مطرح میکنند. پیشرفت نظری هنگامی رخ میدهد که بتوان میان این پرسشها روابط روشن ایجاد کرد، نه هنگامی که یکی از آنها به نفع دیگری حذف شود.
۲۰) نتیجهگیری
میراث اصلی دیوید مار برای روانشناسی را شاید نباید در ارائه پاسخ نهایی به مسئله ذهن و مغز جستوجو کرد. اهمیت ماندگار چارچوب او بیش از هر چیز در تغییر صورت پرسش نهفته است. به جای اینکه بپرسیم یک پدیده «روانشناختی است یا عصبی»، باید بپرسیم در حال پاسخ دادن به چه نوع پرسش تبیینی هستیم. یک نظریه ممکن است مسئلهای را که سیستم حل میکند مشخص کند، نظریهای دیگر فرایندهای بازنمایی و پردازش را توضیح دهد و پژوهشی دیگر سازوکارهای فیزیکی تحقق همان فرایند را بررسی کند. این توضیحات لزوماً رقیب یکدیگر نیستند.
این تمایز مانعی مهم در برابر شکل ساده تحویلگرایی فراهم میکند. وابستگی ذهن به مغز و بدن بهخودیخود نشان نمیدهد که توضیحات روانشناختی را میتوان با توضیحات عصبشناختی جایگزین کرد. دانستن اینکه فرایندی چگونه در بافت عصبی تحقق مییابد با دانستن اینکه سیستم چه مسئلهای را حل میکند و اطلاعات را چگونه سازمان میدهد یکسان نیست. بنابراین، وابستگی هستیشناختی و تحویلپذیری تبیینی باید از یکدیگر تفکیک شوند.
بااینحال، این استدلال نباید به دفاع از استقلال مطلق روانشناسی منتهی شود. نظریههای روانشناختی درباره سیستمهایی سخن میگویند که در مغز و بدن تحقق یافته، در طول رشد ساخته شده و در تاریخ تکاملی شکل گرفتهاند. بنابراین، یافتههای زیستی، رشدی و تکاملی میتوانند و باید فضای نظریههای روانشناختی ممکن را محدود کنند. رابطه مطلوب میان سطوح نه حذف یک سطح به سود سطح دیگر و نه استقلال کامل آنها، بلکه محدودسازی متقابل است.
از منظر نظریهسازی، شاید مهمترین ظرفیت چارچوب مار در امکان بازسازی نظریههای روانشناختی باشد. مفاهیمی مانند طرحواره، دفاع، الگوی کاری درونی، تنظیم هیجان و سوگیری شناختی زمانی از قدرت تبیینی بیشتری برخوردار میشوند که مشخص شود دقیقاً چه چیزی را بازنمایی میکنند، چه عملیاتی بر آنها صورت میگیرد، تحت چه شرایطی تغییر میکنند و چه پیشبینیهایی ایجاد میکنند که نظریههای رقیب ایجاد نمیکنند. در این معنا، چارچوب مار میتواند نظریه را از نامگذاری سازهها به سمت توضیح سازوکار سوق دهد.
مدلسازی محاسباتی یکی از ابزارهای مهم این گذار است، اما نباید خود با پیشرفت نظری یکسان گرفته شود. تبدیل «طرحواره» به «prior»، «توجه» به «precision» یا «ناسازگاری» به «prediction error» زمانی ارزشمند است که روابط نظری را دقیقتر و پیشبینیهای جدیدی تولید کند. اگر اصطلاحات جدید همان ابهامهای قبلی را حفظ کنند، تنها زبان نظری تغییر کرده است. ارزش مدل محاسباتی باید بر اساس توان آن در ایجاد محدودیت، مقایسه نظریههای رقیب و افزایش خطر شکست تجربی سنجیده شود، نه صرفاً بر اساس صوری یا ریاضی بودن آن.
در عین حال، محدودیت بنیادی معماری مار آن است که اساساً برای تحلیل سامانههای پردازش اطلاعات طراحی شده بود و همه ابعاد ذهن انسانی را بهطور مستقیم پوشش نمیدهد. رشد، تاریخ تکاملی، بدن، محیط اجتماعی، فرهنگ، روابط بینفردی و کیفیت پدیداری تجربه را نمیتوان بدون دشواری در سه سطح کلاسیک جای داد. این مسئله بهویژه در روانشناسی بالینی اهمیت دارد، زیرا پدیدههایی مانند شرم، سوگ، احساس خود، اضطراب و امید علاوه بر ساختار پردازشی، دارای معنای تجربهشده و زمینه بینفردی هستند.
ازاینرو، شاید مناسبتر باشد مار را نه معماری نهایی ذهن، بلکه نقطه آغاز یک معماری تبیینی گستردهتر در نظر بگیریم. چنین معماریای میتواند سطوح مار را با پرسشهای رشدی و تکاملی تینبرگن، توضیحات مکانیزمی علوم اعصاب، مدلهای محاسباتی، بدنمندی و در موارد مقتضی تحلیل تجربه پدیداری ترکیب کند. نتیجه چنین ترکیبی نه بازگشت به دوگانهانگاری ذهن و مغز است و نه تقلیل ذهن به مغز، بلکه پذیرش این واقعیت است که سامانههای پیچیده زنده ممکن است برای فهم علمی به چند نوع توضیح همزمان نیاز داشته باشند.
در این چشمانداز، رابطه روانشناسی و زیستشناسی را میتوان در قالب کثرتگرایی تبیینی مقید صورتبندی کرد. روانشناسی دارای مفاهیم و روابط تبیینی مشروع خود است، اما این مفاهیم باید با آنچه درباره مغز، بدن، رشد، تکامل و محیط میدانیم سازگار باشند. علوم اعصاب نیز نمیتواند صرفاً با انباشت دادههای مغزی جای تحلیل دقیق رفتار و شناخت را بگیرد. هر سطح، پرسشهای سطوح دیگر را محدود و غنی میکند.
بنابراین، مهمترین پرسشی که چارچوب مار در برابر هر نظریه روانشناختی قرار میدهد این نیست که «این نظریه در کدام یک از سه سطح قرار دارد؟» بلکه این است که نظریه دقیقاً چه چیزی را توضیح میدهد، چه مسئلهای را برای سیستم مفروض میگیرد، چه بازنماییها و فرایندهایی را پیشنهاد میکند، این فرایندها چگونه در یک موجود زنده تحقق مییابند، چگونه در طول رشد و تکامل شکل گرفتهاند و، مهمتر از همه، چه مشاهدهای میتواند نشان دهد که نظریه اشتباه است.
در این معنا، ارزش پایدار چارچوب مار نه در ارائه نقشه نهایی ذهن، بلکه در فراهم کردن معماری پرسشگری علمی است. آینده نظریهپردازی روانشناختی را میتوان نه در مقاومت در برابر علوم اعصاب و نه در حل شدن در آن، بلکه در ساخت نظریههایی جستوجو کرد که از نظر روانشناختی معنادار، از نظر مفهومی روشن، از نظر محاسباتی در صورت لزوم صریح، از نظر زیستی امکانپذیر، از نظر رشدی و تکاملی قابل دفاع و از نظر تجربی به اندازه کافی دقیق باشند که امکان رد شدن آنها نیز وجود داشته باشد.
________________________________________
منابع
1. Krakauer JW, Ghazanfar AA, Gomez-Marin A, MacIver MA, Poeppel D. Neuroscience needs behavior: correcting a reductionist bias. Neuron. 2017;93(3):480-490. doi:10.1016/j.neuron.2016.12.041.
2. Marr D, Poggio T. From understanding computation to understanding neural circuitry. Cambridge (MA): Massachusetts Institute of Technology, Artificial Intelligence Laboratory; 1976. AI Memo 357.
3. Marr D. Vision: A computational investigation into the human representation and processing of visual information. San Francisco: WH Freeman; 1982.
4. Peebles D, Cooper RP. Thirty years after Marr's Vision: levels of analysis in cognitive science. Top Cogn Sci. 2015;7(2):187-190. doi:10.1111/tops.12137.
5. Colombo M, Knauff M. Editors' review and introduction: levels of explanation in cognitive science: from molecules to culture. Top Cogn Sci. 2020;12(4):1224-1240. doi:10.1111/tops.12503.
6. Love BC. The algorithmic level is the bridge between computation and brain. Top Cogn Sci. 2015;7(2):230-242. doi:10.1111/tops.12131.
7. Beck AT, Haigh EAP. Advances in cognitive theory and therapy: the generic cognitive model. Annu Rev Clin Psychol. 2014;10:1-24. doi:10.1146/annurev-clinpsy-032813-153734.
8. Baddeley A. Working memory: theories, models, and controversies. Annu Rev Psychol. 2012;63:1-29. doi:10.1146/annurev-psych-120710-100422.
9. Sherman LJ, Rice K, Cassidy J. Infant capacities related to building internal working models of attachment figures: a theoretical and empirical review. Dev Rev. 2015;37:109-141. doi:10.1016/j.dr.2015.06.001.
10. Gross JJ. The emerging field of emotion regulation: an integrative review. Rev Gen Psychol. 1998;2(3):271-299. doi:10.1037/1089-2680.2.3.271.
11. Friston K. The free-energy principle: a unified brain theory? Nat Rev Neurosci. 2010;11(2):127-138. doi:10.1038/nrn2787.
12. Clark A. Whatever next? Predictive brains, situated agents, and the future of cognitive science. Behav Brain Sci. 2013;36(3):181-204. doi:10.1017/S0140525X12000477.
13. Kendler KS. Toward a philosophical structure for psychiatry. Am J Psychiatry. 2005;162(3):433-440. doi:10.1176/appi.ajp.162.3.433.
14. Piccinini G, Craver C. Integrating psychology and neuroscience: functional analyses as mechanism sketches. Synthese. 2011;183(3):283-311. doi:10.1007/s11229-011-9898-4.
15. Eronen MI, Bringmann LF. The theory crisis in psychology: how to move forward. Perspect Psychol Sci. 2021;16(4):779-788. doi:10.1177/1745691620970586.
16. Guest O, Martin AE. How computational modeling can force theory building in psychological science. Perspect Psychol Sci. 2021;16(4):789-802. doi:10.1177/1745691620970585.
17. Montague PR, Dolan RJ, Friston KJ, Dayan P. Computational psychiatry. Trends Cogn Sci. 2012;16(1):72-80. doi:10.1016/j.tics.2011.11.018.
18. Huys QJM, Maia TV, Frank MJ. Computational psychiatry as a bridge from neuroscience to clinical applications. Nat Neurosci. 2016;19(3):404-413. doi:10.1038/nn.4238.
19. Tinbergen N. On aims and methods of ethology. Z Tierpsychol. 1963;20(4):410-433. doi:10.1111/j.1439-0310.1963.tb01161.x.
20. Love BC. Levels of biological plausibility. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2021;376(1815):20190632. doi:10.1098/rstb.2019.0632.