وندی براون و فروپاشی سوژه دموکراتیک
تحلیلی انتقادی از عقلانیت نئولیبرال و اقتصادیشدن شهروندی
بر اساس کتاب Undoing the Demos
چکیده
کتاب «از هم گسیختن دِموس: انقلاب پنهانی نئولیبرالیسم» (Undoing the Demos: Neoliberalism’s Stealth Revolution, 2015) اثر وندی براون، از آثار مهم نظریه سیاسی انتقادی در تحلیل نسبت میان نئولیبرالیسم و دموکراسی است. مدعای محوری براون آن است که نئولیبرالیسم را نباید صرفاً مجموعهای از سیاستهای اقتصادی، مانند خصوصیسازی، مقرراتزدایی و کاهش هزینههای عمومی دانست؛ نئولیبرالیسم نوعی عقلانیت سیاسی و شیوه حکمرانی است که بهتدریج منطق بازار را به حوزههایی فراتر از اقتصاد، از جمله دولت، حقوق، آموزش، سیاست و زندگی روزمره، گسترش میدهد. در این فرایند، انسان نه در مقام شهروندی برخوردار از حقوق سیاسی و عضوی از یک اجتماع دموکراتیک، بلکه در مقام «سرمایه انسانی» فهمیده میشود؛ فردی که باید ارزش اقتصادی خود را حفظ کند، افزایش دهد و در رقابت با دیگران به کار گیرد. از نظر براون، پیامد این دگرگونی صرفاً افزایش نابرابری اقتصادی نیست، بلکه تضعیف بنیانهای هنجاری و نهادی دموکراسی است: حاکمیت مردم، برابری سیاسی، آزادی عمومی، عدالت اجتماعی و امکان شکلگیری اراده جمعی. به این ترتیب، مسئله اصلی کتاب، چگونگی جایگزینی تدریجی انسان سیاسی با انسان اقتصادی و تبدیل شهروندی به نوعی موقعیت رقابتی و سرمایهمحور است. این مقاله با مرور مبانی نظری براون، تبار فکری استدلال وی، سازوکارهای اقتصادیشدن سوژه، پیامدهای آن برای نهادهای دموکراتیک و نقدهای وارد بر این دیدگاه، میکوشد ظرفیت تبیینی و محدودیتهای نظری کتاب را ارزیابی کند.
واژگان کلیدی: وندی براون؛ Undoing the Demos؛ نئولیبرالیسم؛ عقلانیت نئولیبرال؛ دموکراسی؛ سوژه اقتصادی؛ سرمایه انسانی؛ شهروندی؛ حکومتمندی.
۱) مقدمه
یکی از پرسشهای اساسی نظریه سیاسی معاصر این است که آیا دموکراسی صرفاً با حفظ انتخابات، نهادهای نمایندگی، قانون اساسی و حقوق رسمی شهروندان پایدار میماند، یا استمرار آن به نوع خاصی از فرهنگ سیاسی، سوژه انسانی و مناسبات اجتماعی نیز وابسته است؟ این پرسش هنگامی اهمیت بیشتری مییابد که نهادهای رسمی دموکراتیک همچنان برقرارند، اما منطق تصمیمگیری، زبان سیاستگذاری و تصور افراد از خود و جامعه بهتدریج دگرگون میشود.
وندی براون در کتاب Undoing the Demos این وضعیت را از منظر گسترش عقلانیت نئولیبرال بررسی میکند. وی استدلال میکند که نئولیبرالیسم صرفاً بازار را از محدودیتهای سیاسی آزاد نمیکند؛ بلکه خودِ سیاست و دموکراسی را نیز در قالب معیارهای اقتصادی بازتعریف میکند. در چنین وضعیتی، دولت همچون بنگاهی برای افزایش رقابتپذیری و بهبود شاخصهای اقتصادی عمل میکند، دانشگاه به نهادی برای تولید سرمایه انسانی و شهروند به فردی تبدیل میشود که باید پیوسته بر ارزش اقتصادی خویش بیفزاید. بنابراین، دگرگونی مورد نظر براون در سطح سیاستهای اقتصادی متوقف نمیماند، بلکه به سطح سوژهسازی، هویت، عقلانیت و تخیل سیاسی گسترش مییابد.
اهمیت این استدلال در تمایزی است که میان تضعیف دموکراسی از بیرون و دگرگونی درونی معنای دموکراسی برقرار میکند. در برداشت نخست، قدرت اقتصادی گروههای ثروتمند، نفوذ شرکتها یا خصوصیسازی نهادهای عمومی، دموکراسی را تهدید میکند. در برداشت دوم که کانون تحلیل براون است، خودِ معیارهایی که به واسطه آنها شهروندان، دولتها و نهادها جهان اجتماعی را درک و اداره میکنند، اقتصادی میشوند. در نتیجه، دموکراسی ممکن است از نظر صوری پابرجا بماند، اما زبان، ارزشها و ظرفیتهای لازم برای تحقق آن تحلیل برود.
متن حاضر، یک مرور نظری ـ انتقادی است و هدف آن بازسازی استدلال اصلی وندی براون در Undoing the Demos و ارزیابی آن در پرتو آثار نظری و پژوهشهای دانشگاهی مرتبط است. محور مرور، متن اصلی کتاب و آثار معتبر در حوزه نظریه سیاسی، جامعهشناسی اقتصادی، حکومتمندی و مطالعات نئولیبرالیسم است. در کنار منابع بنیادی، از نقدها و گفتوگوهای دانشگاهی درباره کتاب نیز استفاده شده است تا ارزیابی مقاله صرفاً بازگویی موضع براون نباشد.
2) مبانی مفهومی: نئولیبرالیسم بهمثابه عقلانیت سیاسی
2ـ۱) فراتر رفتن از تعریف اقتصادی نئولیبرالیسم
در بخش مهمی از ادبیات اقتصادی و سیاسی، نئولیبرالیسم با مجموعهای از سیاستها شناخته میشود: خصوصیسازی، آزادسازی تجارت، مقرراتزدایی، کاهش هزینههای دولت، محدود کردن اتحادیههای کارگری و گسترش رقابت در بازار. این تعریف برای تحلیل تحولات اقتصادی و سیاستگذاری عمومی ضروری است، اما از نظر براون برای توضیح دگرگونیهای عمیقتر در جامعه معاصر کفایت نمیکند. مسئله اصلی او این است که چگونه منطق اقتصادی به معیاری فراگیر برای فهم و ارزیابی حوزههایی تبدیل میشود که پیشتر با ارزشها و اهدافی غیراقتصادی تعریف میشدند.
در این برداشت، نئولیبرالیسم نه فقط برنامهای برای سازماندهی اقتصاد، بلکه نوعی عقلانیت حکمرانی است؛ عقلانیتی که بازار را به الگوی عمومی سازماندهی روابط اجتماعی تبدیل میکند. به بیان دیگر، موضوع صرفاً گسترش بازار به حوزههای جدید نیست، بلکه گسترش شیوهای از تفکر است که در آن پدیدههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی با مفاهیمی چون سرمایهگذاری، بازدهی، رقابت، بهرهوری، ریسک و ارزش اقتصادی تفسیر میشوند.
برای مثال، در منطق متعارف آموزش، دانشگاه نهادی برای گسترش دانش، پرورش تفکر انتقادی و تربیت شهروندان آگاه تلقی میشود؛ اما در منطق نئولیبرال، دانشگاه بهتدریج با معیارهایی چون اشتغالپذیری فارغالتحصیلان، درآمدزایی، رتبهبندی، جذب سرمایه و تولید نیروی کار رقابتپذیر ارزیابی میشود. در حوزه سلامت نیز ممکن است ارزش خدمات درمانی بیش از آن که با نیازهای انسانی و عدالت در دسترسی سنجیده شود، بر اساس هزینه، بهرهوری، بازده سرمایهگذاری و قابلیت اندازهگیری عملکرد تعریف شود. براون در تحلیل خود نشان میدهد که این تغییر معیارها صرفاً اصلاحاتی اداری نیستند؛ آنها معنای اجتماعی نهادها و انتظارات ما از آنها را نیز دگرگون میکنند.
این برداشت با تحلیل دیوید هاروی از نئولیبرالیسم بهعنوان پروژهای سیاسی ـ اقتصادی برای بازسازماندهی مناسبات قدرت و انباشت سرمایه همپوشانی دارد، اما با آن یکسان نیست. هاروی بیش از همه بر تاریخ سیاسی و اقتصادی نئولیبرالیسم، بازآرایی مناسبات طبقاتی و گسترش قدرت سرمایه تأکید میکند؛ براون در کنار این ابعاد، به دگرگونی عقلانیت سیاسی و شکلگیری سوژهای میپردازد که خود را با منطق بازار میفهمد و اداره میکند.
۲ـ۲) عقلانیت سیاسی و حکومتمندی: میراث فوکو
یکی از مهمترین منابع نظری براون، درسگفتارهای میشل فوکو در کلوژ دو فرانس، بهویژه مجموعه «تولد زیست-سیاست» (The Birth of Biopolitics) است. فوکو در این درسگفتارها نئولیبرالیسم آلمانی و مکتب شیکاگو را صرفاً نظریههایی درباره محدود کردن دولت یا دفاع از بازار آزاد نمیداند؛ بلکه آنها را صورتهایی از عقلانیت حکمرانی بررسی میکند که رابطه میان دولت، بازار و جمعیت را به شیوهای تازه تنظیم میکنند.
مفهوم محوری در اینجا «حکومتمندی» است. حکومتمندی به شیوههای عقلانی، فنون، دانشها و سازوکارهایی اشاره دارد که از طریق آنها رفتار افراد و جمعیتها هدایت و تنظیم میشود. قدرت در این چارچوب فقط از راه ممنوعیت، اجبار یا فرمان مستقیم عمل نمیکند؛ بلکه میتواند با شکل دادن به محیط انتخاب، معیارهای ارزیابی، ترجیحات و شیوه فهم افراد از خود، رفتار آنان را در جهتی خاص هدایت کند.
براون از این چارچوب استفاده میکند تا نشان دهد نئولیبرالیسم صرفاً دولت را کوچک نمیکند. دولت میتواند در برخی حوزهها قدرتمندتر و مداخلهگرتر شود، اما مداخلات آن بهگونهای سامان یابد که رقابت، سرمایهگذاری و منطق بازار را در سراسر جامعه گسترش دهد. بنابراین، تمایز اصلی میان دولت بزرگ و دولت کوچک نیست؛ مسئله این است که دولت با چه عقلانیتی مداخله میکند و چه نوع سوژه و مناسبات اجتماعی را تولید یا تقویت میکند.
در نتیجه، نباید تحلیل فوکویی را به این گزاره ساده فروکاست که نئولیبرالیسم به معنای کاهش مداخله دولت است. در بسیاری از موارد، دولت برای ایجاد و حفظ بازارهای رقابتی، تضمین حقوق مالکیت، تنظیم رفتار نیروی کار و شکلدهی به نهادهای عمومی مداخله میکند. از این منظر، بازار پدیدهای کاملاً طبیعی و مستقل از قدرت سیاسی نیست؛ خودِ بازار نیز به واسطه قواعد، نهادها و تصمیمهای حکومتی ساخته و نگهداری میشود.
۲ـ۳) تفاوت نئولیبرالیسم با لیبرالیسم کلاسیک
یکی از تمایزهای مهم در تحلیل براون، تفاوت میان لیبرالیسم کلاسیک و عقلانیت نئولیبرال است. در برخی صورتبندیهای لیبرالیسم کلاسیک، فرد بهعنوان دارنده حقوق، آزادیها و ظرفیتهای سیاسی شناخته میشود و دولت باید حدودی از آزادی فردی و حقوق شهروندی را تضمین کند. در مقابل، عقلانیت نئولیبرال، بنا بر تحلیل براون، فرد را بیش از پیش در مقام سرمایهای قابل ارزیابی و توسعه میبیند.
در این جابهجایی، فرد فقط کسی نیست که در بازار کالا و خدمات مبادله میکند؛ وی خود به نوعی بنگاه تبدیل میشود. باید مهارتهایش را افزایش دهد، شبکه ارتباطی خود را توسعه دهد، ریسکهای زندگی را مدیریت کند، برای آینده سرمایهگذاری کند و در رقابت با دیگران ارزش خود را حفظ یا ارتقا دهد. از این رو، نئولیبرالیسم صرفاً به آزادی اقتصادی افراد نمیافزاید؛ بلکه معنای آزادی و شیوه استفاده از آن را نیز دگرگون میکند.
۲ـ) انسان اقتصادی و مسئله انسان سیاسی
براون در کتاب خود بر تنش میان دو صورت از سوژگی تأکید میکند: homo oeconomicus یا انسان اقتصادی و homo politicus یا انسان سیاسی. انسان اقتصادی در مقام کنشگری فهمیده میشود که تصمیمهایش را با توجه به منافع، هزینهها، فرصتها و بازدهی تنظیم میکند. انسان سیاسی، در مقابل، کسی است که در مقام شهروند میتواند درباره خیر عمومی، عدالت، آزادی، برابری و قواعد زندگی مشترک داوری کند و در تعیین سرنوشت جمعی مشارکت داشته باشد.
براون استدلال میکند که در عقلانیت نئولیبرال، انسان اقتصادی بهتدریج جایگاه مسلطتری پیدا میکند و انسان سیاسی به حاشیه رانده میشود. این تحول به معنای آن نیست که افراد دیگر هیچ مشارکت سیاسی ندارند؛ بلکه معنای مشارکت سیاسی و معیارهای داوری درباره آن تغییر میکند. سیاست به حوزهای برای مدیریت کارآمد منابع، کاهش هزینهها و افزایش رقابتپذیری فروکاسته میشود و پرسشهایی نظیر عدالت، برابری و حاکمیت مردم، جایگاه پیشین خود را از دست میدهند.
۳) دموکراسی در اندیشه وندی براون
۳ـ۱) دموکراسی بهمثابه حاکمیت مردم
در تحلیل براون، دموکراسی را نمیتوان صرفاً به برگزاری انتخابات یا وجود نهادهای نمایندگی محدود کرد. دموکراسی مستلزم آن است که مردم نه فقط موضوع سیاستگذاری، بلکه صاحبان حق مشارکت در تعیین قواعد و جهتگیریهای زندگی جمعی باشند. مفهوم demos به مردمی اشاره دارد که در مقام یک جمعیت سیاسی، میتوانند خود را بهعنوان منشأ مشروعیت قدرت و صاحب حق حاکمیت بشناسند.
از این منظر، دموکراسی به مجموعهای از ارزشها و ظرفیتها وابسته است: برابری سیاسی، امکان مشارکت عمومی، وجود فضای بحث و مناقشه، پاسخگویی قدرت، عدالت و قابلیت شکلگیری اراده جمعی. این عناصر به یکدیگر وابستهاند؛ زیرا اگر شهروندان از نظر منابع، فرصتها و قدرت اثرگذاری بهشدت نابرابر باشند، برابری رسمی رأی لزوماً به برابری واقعی در مشارکت سیاسی منجر نمیشود.
بنابراین، از نظر براون، تهدید دموکراسی فقط هنگامی رخ نمیدهد که انتخابات لغو یا حقوق سیاسی رسماً محدود شوند. دموکراسی میتواند از طریق دگرگونی تدریجی زبان سیاست، معیارهای ارزشگذاری و تصور شهروندان از خود نیز تضعیف شود.
۳ـ۲) اقتصادیشدن سیاست
اقتصادیشدن سیاست به معنای آن است که مسائل و تصمیمهای سیاسی بیش از پیش در قالب معیارهای اقتصادی صورتبندی شوند. در چنین وضعیتی، دولت نه بهمثابه نهادی که باید درباره عدالت، حقوق عمومی و خیر مشترک تصمیم بگیرد، بلکه همچون بنگاهی ارزیابی میشود که باید عملکرد خود را بر اساس شاخصهای بهرهوری، رشد، رقابتپذیری، رتبه اعتباری و جذب سرمایه بهبود دهد.
در این چارچوب، پرسشهایی از قبیل «چه سیاستی عادلانهتر است؟»، «چه کسانی از تصمیم عمومی سود میبرند؟» یا «آیا شهروندان در تعیین سرنوشت خود مشارکت دارند؟» ممکن است جای خود را به پرسشهایی مانند «کدام سیاست کمهزینهتر است؟»، «کدام تصمیم رتبه رقابتپذیری کشور را افزایش میدهد؟» و «کدام گزینه بازده اقتصادی بیشتری دارد؟» بدهند.
نکته مهم این است که براون لزوماً با استفاده از شاخصهای اقتصادی یا مدیریت کارآمد منابع مخالفت نمیکند. مسئله او هنگامی آغاز میشود که این شاخصها از ابزارهای محدود و ضروری تصمیمگیری به معیارهای مسلط و تقریباً انحصاری برای ارزیابی همه ابعاد زندگی عمومی تبدیل شوند. در این حالت، ارزشهایی که بهسادگی به اعداد و شاخصهای اقتصادی تبدیل نمیشوند، در معرض حذف یا بیاهمیت شدن قرار میگیرند.
۳ـ۳) تضعیف حاکمیت مردم
یکی از پیامدهای مهم اقتصادیشدن سیاست، تضعیف مفهوم حاکمیت مردم است. اگر جهتگیری دولت عمدتاً با ضرورتهای بازار، اعتماد سرمایهگذاران، رتبهبندی اعتباری و الزامات رقابت جهانی توجیه شود، دامنه انتخابهای سیاسی شهروندان محدودتر میشود. در این وضعیت، برخی تصمیمها چنان بهعنوان ضرورتهای فنی و اقتصادی معرفی میشوند که دیگر موضوع مناقشه عمومی و انتخاب دموکراتیک قرار نمیگیرند.
برای مثال، هنگامی که یک سیاست اقتصادی با این استدلال توجیه میشود که «بازار چارهای جز این باقی نگذاشته است»، امکان پرسشگری درباره توزیع هزینهها، پیامدهای اجتماعی یا گزینههای جایگزین محدود میشود. تصمیمی که در اصل انتخابی سیاسی و توزیعی است، به ضرورتی فنی و اجتنابناپذیر تبدیل میشود. بدینترتیب، سیاست از عرصهای برای مناقشه درباره بدیلهای ممکن به عرصهای برای مدیریت محدودیتهای از پیش مفروض تغییر شکل میدهد.
این مسئله از نظر براون برای دموکراسی بنیادی است؛ زیرا حاکمیت مردم مستلزم آن است که تصمیمهای مهم درباره زندگی جمعی همچنان در معرض بحث، نقد و انتخاب عمومی باقی بمانند.
۴) تبدیل شهروند به سرمایه انسانی
۴ـ۱) مفهوم سرمایه انسانی
مفهوم سرمایه انسانی پیش از کتاب براون در اقتصاد، بهویژه در آثار اقتصاددانانی چون گری بکر، توسعه یافته بود. در این رویکرد، مهارتها، دانش، آموزش، تجربه و برخی ویژگیهای فردی بهمثابه سرمایههایی در نظر گرفته میشوند که میتوانند بازده اقتصادی ایجاد کنند. آموزش و کسب مهارت در این چارچوب نوعی سرمایهگذاری بر تواناییهای فرد تلقی میشود.
براون از این مفهوم برای تحلیل دگرگونی سوژه در عقلانیت نئولیبرال استفاده میکند. در برداشت وی، مسئله صرفاً این نیست که مهارتهای فرد ارزش اقتصادی پیدا میکنند؛ بلکه فرد بهتدریج خود را همچون مجموعهای از داراییها و قابلیتهای قابل سرمایهگذاری، ارزیابی و رقابت میبیند. انسان باید بهطور مداوم در خود سرمایهگذاری کند تا ارزش اقتصادیاش کاهش نیابد.
در چنین وضعیتی، فرد بهجای آن که صرفاً در بازار کار حضور داشته باشد، خود را همچون بنگاهی میفهمد که باید مدیریت شود. بدن، تحصیلات، مهارتهای ارتباطی، سلامت، تجربه حرفهای، اعتبار اجتماعی و حتی شبکه روابط فردی میتوانند به منابعی برای افزایش ارزش رقابتی تبدیل شوند.
۴ـ۲) فرد بهمثابه بنگاه خویشتن
یکی از مهمترین دگرگونیهایی که براون توصیف میکند، تبدیل فرد به مدیر و سرمایهگذار خویشتن است. فرد مسئولیت دارد که قابلیتهای خود را افزایش دهد، فرصتهای تازه ایجاد کند و از خطرهایی که ارزش اقتصادی او را تهدید میکنند، پیشگیری کند. شکست نیز در چنین چارچوبی بهآسانی به ضعف در مدیریت شخصی، فقدان مهارت، انتخاب نامناسب یا ناکامی در سرمایهگذاری بر خویشتن نسبت داده میشود. این منطق میتواند در حوزههای مختلف زندگی ظاهر شود:
• تحصیل: انتخاب رشته و دانشگاه بیش از آن که بر اساس علاقه علمی، رشد فکری یا مسئولیت اجتماعی باشد، با توجه به بازده اقتصادی و احتمال اشتغال سنجیده میشود.
• اشتغال: فرد باید پیوسته مهارتهای خود را بهروز کند، قابلیت رقابت خود را حفظ کند و مسئولیت خطرهای بازار کار را بر عهده بگیرد.
• سلامت: مراقبت از بدن و سلامت میتواند بهصورت سرمایهگذاری برای حفظ بهرهوری و توان کار فهمیده شود.
• روابط اجتماعی: شبکه ارتباطی ممکن است بهعنوان سرمایهای برای دسترسی به فرصتهای شغلی و اقتصادی ارزیابی شود.
• بازنشستگی و آینده: فرد بیش از پیش مسئول مدیریت مخاطراتی تلقی میشود که پیشتر بخشی از آنها در قالب حمایتهای عمومی و جمعی تعریف میشدند.
در اینجا باید میان مدیریت مسئولانه زندگی و سوژهسازی نئولیبرال تمایز گذاشت. برنامهریزی مالی، یادگیری مهارت یا مراقبت از سلامت بهخودیخود پدیدههایی منفی نیستند. مسئله آن است که آیا تمام ارزش فرد و همه ابعاد زندگی او در نهایت با قابلیت تولید بازده اقتصادی سنجیده میشود یا خیر.
۴ـ۳) انتقال مسئولیت از ساختار به فرد
یکی از پیامدهای مهم تبدیل فرد به سرمایه انسانی، انتقال مسئولیت مسائل ساختاری به سطح فردی است. بیکاری، ناامنی شغلی، فقر، دسترسی نابرابر به آموزش و محرومیت اجتماعی ممکن است بهجای آن که در ارتباط با ساختارهای اقتصادی و نهادی تحلیل شوند، به ضعف مهارت، انتخاب نادرست یا سرمایهگذاری ناکافی فرد نسبت داده شوند.
این دگرگونی دو پیامد بههمپیوسته دارد. نخست، شرایط اجتماعی و نهادی که فرصتهای افراد را بهشدت محدود میکنند، کمتر دیده میشوند. دوم، فرد ممکن است شکستهای ناشی از محدودیتهای ساختاری را بهعنوان ناکامی شخصی تجربه کند. در این وضعیت، زبان مسئولیتپذیری فردی میتواند به ابزاری برای پنهان کردن نابرابری فرصتها تبدیل شود.
از نظر براون، این فرایند فقط یک تغییر در شیوه تفسیر مشکلات نیست؛ بلکه به تضعیف امکان صورتبندی جمعی مسائل و مطالبه راهحلهای سیاسی نیز میانجامد. وقتی بیکاری عمدتاً بهعنوان مسئلهای مربوط به قابلیت رقابت فردی فهمیده شود، امکان طرح پرسش درباره ساختار بازار کار، سیاستهای اشتغال و توزیع قدرت اقتصادی کاهش مییابد.
۴ـ۴) رقابت بهمثابه الگوی عمومی روابط انسانی
در عقلانیت نئولیبرال، رقابت از حوزه اقتصاد فراتر میرود و به الگویی برای سازماندهی روابط اجتماعی تبدیل میشود. افراد نهفقط در بازار کالا و خدمات، بلکه در آموزش، اشتغال، اعتبار اجتماعی و حتی شیوه عرضه خویشتن با یکدیگر مقایسه میشوند. این وضعیت میتواند همبستگی اجتماعی را تضعیف کند؛ زیرا مسائل مشترک به رقابت میان افراد تبدیل میشوند. بهجای آن که افراد خود را اعضای جامعهای با منافع و آسیبپذیریهای مشترک بدانند، ممکن است یکدیگر را رقیبانی تلقی کنند که موفقیت یکی به معنای عقبماندن دیگری است.
بااینحال، باید از تعمیم شتابزده پرهیز کرد. رقابت همیشه همبستگی را از میان نمیبرد و روابط انسانی نیز صرفاً به روابط بازار فروکاسته نمیشوند. استدلال براون را بهتر است بهعنوان تشخیص گرایشی ساختاری فهمید: هرچه معیارهای رقابتی در حوزههای بیشتری از زندگی مسلط شوند، حفظ منطقهای غیررقابتی مانند تعاون، مراقبت، همیاری و مسئولیت عمومی دشوارتر میشود.
۵) دگرگونی نهادهای عمومی در عقلانیت نئولیبرال
۵ـ۱) دولت و منطق حکمرانی بنگاهمحور
در تحلیل براون، دولت نئولیبرال الزاماً دولتی کوچک نیست؛ بلکه دولتی است که خود را با منطق رقابت و عملکرد اقتصادی بازتعریف میکند. دولت بهجای آن که صرفاً مسئول تضمین حقوق عمومی و تحقق عدالت اجتماعی باشد، ممکن است بهعنوان نهادی برای افزایش جذابیت اقتصادی کشور، جذب سرمایه و ارتقای موقعیت آن در رقابت جهانی عمل کند.
در این چارچوب، سیاست عمومی به مدیریت شاخصها و عملکردها نزدیک میشود. معیارهای ارزیابی دولت، از میزان تحقق اهداف عدالتمحور و مشارکت عمومی به سوی سنجههای کمّی و اقتصادی حرکت میکنند. البته استفاده از سنجههای عملکردی بهخودیخود نئولیبرال نیست؛ مسئله، جایگزین شدن این سنجهها بهجای اهداف و ارزشهای عمومی است.
۵ـ۲) حقوق و حاکمیت قانون
یکی از بخشهای مهم کتاب به دگرگونی حقوق و عقلانیت حقوقی اختصاص دارد. براون نشان میدهد که چگونه منطق اقتصادی میتواند در تفسیر و کارکرد حقوق نفوذ کند. در چنین شرایطی، حقوق بهجای آن که صرفاً ابزاری برای تضمین برابری شهروندان، حمایت از حقوق عمومی و محدود کردن قدرت باشد، ممکن است بیش از پیش در خدمت ایجاد و حفظ نظم رقابتی و حمایت از مبادلات اقتصادی قرار گیرد.
این مسئله به معنای آن نیست که حقوق بازار یا قراردادها ذاتاً ضددموکراتیکاند. مسئله زمانی پدیدار میشود که ارزشهای حقوقی به معیارهای اقتصادی تقلیل یابند و حقوق عمومی، برابری سیاسی یا عدالت اجتماعی تنها تا جایی اهمیت داشته باشند که با الزامات بازار تعارض پیدا نکنند.
۵ـ۳) دانشگاه و آموزش عالی
براون در تحلیل خود از آموزش عالی، دانشگاه را یکی از مهمترین عرصههای گسترش عقلانیت نئولیبرال میداند. در برداشت سنتیتر از دانشگاه، آموزش عالی با تولید دانش، پرورش قوه نقادی، گسترش فرهنگ و تربیت شهروندانی برخوردار از توان داوری مستقل پیوند دارد. اما در چارچوب نئولیبرال، دانشگاه بهتدریج با معیارهای بازار کار، رقابت بینالمللی، رتبهبندی، بهرهوری و تولید سرمایه انسانی ارزیابی میشود. در چنین وضعیتی، دانشجو ممکن است بیش از آن که خود را عضو یک اجتماع علمی و شهروندی در حال پرورش بداند، سرمایهگذاری تلقی کند که انتظار دارد مدرک تحصیلیاش بازده اقتصادی داشته باشد. دانشگاه نیز بهجای آن که فضای نسبتاً مستقل برای پرسشگری و نقد اجتماعی باشد، ممکن است به نهادی برای افزایش قابلیت رقابت نیروی کار تبدیل شود.
این تحول میتواند بر موضوعات پژوهش، ساختار برنامههای آموزشی و معیارهای ارزیابی استادان نیز اثر بگذارد. ارزش فعالیت علمی ممکن است بهتدریج با تعداد خروجیها، شاخصهای استنادی، جذب منابع مالی و قابلیت تجاریسازی دانش سنجیده شود. این شاخصها در جای خود میتوانند مفید باشند، اما هنگامی که به معیارهای مسلط تبدیل شوند، ممکن است پژوهشهای بنیادی، نقد اجتماعی و دانشهایی را که بازده اقتصادی فوری ندارند، به حاشیه برانند.
۵ـ۴) سیاستگذاری مبتنی بر شاخصها و معیارهای عملکرد
گسترش شاخصها، رتبهبندیها و معیارهای عملکرد از دیگر سازوکارهای مورد توجه براون است. در این شیوه حکمرانی، نهادها و افراد از طریق سنجههای قابل مقایسه ارزیابی میشوند. شاخصها میتوانند تصمیمگیری را شفافتر کنند، اما در عین حال ممکن است آنچه را که بهآسانی قابل اندازهگیری نیست، از میدان توجه خارج سازند.
برای مثال، کیفیت آموزش را نمیتوان فقط با میزان اشتغال فارغالتحصیلان سنجید؛ کیفیت خدمات درمانی را نمیتوان بهطور کامل در هزینه هر خدمت یا تعداد مداخلات خلاصه کرد؛ و کیفیت دموکراسی را نمیتوان فقط با نرخ مشارکت انتخاباتی اندازه گرفت. هنگامی که شاخصها به جای ابزار سنجش، به تعریفکننده ارزش تبدیل شوند، نهادها ممکن است بهجای تحقق اهداف بنیادین خود، در پی بهینهسازی اعداد و رتبهها برآیند.
۶) پیامدهای عقلانیت نئولیبرال برای ارزشهای بنیادین دموکراسی
۶ـ۱) تضعیف برابری سیاسی
برابری سیاسی به این معناست که شهروندان، صرفنظر از ثروت، موقعیت اقتصادی و منزلت اجتماعی، از شأن و حق برابر در مشارکت سیاسی برخوردار باشند؛ اما در شرایطی که منطق بازار به حوزه سیاست نفوذ میکند، ارزش افراد ممکن است بهطور ضمنی با میزان دارایی، قدرت خرید، قابلیت سرمایهگذاری یا ظرفیت اقتصادی آنان پیوند بخورد.
در چنین وضعیتی، شهروند ثروتمند میتواند از منابع بیشتری برای اثرگذاری بر دستورکار عمومی، دسترسی به رسانهها، تأمین مالی فعالیتهای سیاسی و شکلدهی به سیاستگذاری برخوردار باشد. در مقابل، شهروندان کمدرآمد، حتی اگر از حقوق رسمی برابر برخوردار باشند، ممکن است توان کمتری برای اثرگذاری بر تصمیمهای عمومی داشته باشند. بدینترتیب، برابری حقوقی و انتخاباتی میتواند در کنار نابرابری فزاینده در قدرت سیاسی باقی بماند.
۶ـ۲) تغییر معنای آزادی
در دموکراسی، آزادی فقط به آزادی مبادله اقتصادی یا انتخاب مصرفکننده محدود نیست. آزادی سیاسی شامل امکان مشارکت در تعیین قواعد زندگی جمعی، نقد قدرت و طرح بدیلهای اجتماعی نیز میشود. براون استدلال میکند که در عقلانیت نئولیبرال، آزادی بهتدریج در قالب آزادی انتخاب اقتصادی و امکان افزایش ارزش سرمایه انسانی بازتعریف میشود.
این تحول میتواند نوعی تناقض ایجاد کند: فرد از نظر صوری آزاد است که انتخاب کند، اما دامنه انتخابهای واقعی او به منابع اقتصادی، موقعیت اجتماعی و شرایط بازار وابسته است. افزون بر آن، هنگامی که آزادی عمدتاً به آزادی اقتصادی فروکاسته شود، آزادی مشارکت سیاسی و ظرفیت جمعی برای تغییر شرایط اجتماعی ممکن است اهمیت کمتری پیدا کند.
۶ـ۳) فرسایش عدالت اجتماعی
عدالت اجتماعی مستلزم آن است که توزیع منابع، فرصتها و مخاطرات اجتماعی موضوع داوری عمومی قرار گیرد؛ اما عقلانیت نئولیبرال میتواند نابرابری را نتیجه تفاوت در سرمایهگذاری فردی، مهارت، تلاش یا توان رقابت معرفی کند. در این صورت، ساختارهای نابرابر کمتر بهعنوان موضوع مسئولیت عمومی و بیشتر بهعنوان پیامد طبیعی تفاوتهای فردی فهمیده میشوند.
براون نشان میدهد که وقتی عدالت با معیار رشد اقتصادی، رقابتپذیری و بازدهی جایگزین شود، پرسش از توزیع منصفانه فرصتها و منابع ممکن است به حاشیه رانده شود. این مسئله بهویژه هنگامی اهمیت دارد که سیاستهای اقتصادی هزینههای نامتقارنی بر گروههای مختلف اجتماعی تحمیل کنند.
۶ـ۴) تضعیف امر عمومی و خیر مشترک
دموکراسی مستلزم وجود نوعی تصور از خیر مشترک است؛ یعنی این امکان که شهروندان بتوانند درباره اهدافی فراتر از منافع خصوصی خود گفتوگو و تصمیمگیری کنند. عقلانیت نئولیبرال، با تأکید بر فرد رقابتکننده و سرمایهگذار، ممکن است این تصور را تضعیف کند.
اگر جامعه صرفاً مجموعهای از افراد و بنگاههای در حال رقابت تلقی شود، دشوارتر میتوان درباره مسئولیتهای مشترک، منابع عمومی، حمایت اجتماعی و تعهدات بیننسلی استدلال کرد. در این شرایط، امر عمومی ممکن است به مجموع منافع خصوصی یا به حوزهای برای مدیریت هزینهها و افزایش کارایی تقلیل یابد.
۶ـ۵) وارونگی آزادی بهسوی فداکاری
براون در بخش پایانی کتاب به وضعیتی اشاره میکند که در آن آزادی، بهجای آن که به ظرفیت شهروندان برای مشارکت و تعیین سرنوشت جمعی مربوط باشد، به پذیرش ضرورتهای رقابت و انضباط اقتصادی نزدیک میشود. فرد ممکن است به نام آزادی، مسئولیت فزایندهای برای مدیریت خطرهای ساختاری بر عهده بگیرد و برای حفظ قابلیت رقابت خود از امنیت، زمان، رفاه یا حقوق اجتماعیاش صرفنظر کند.
این وضعیت را میتوان وارونگی معنای آزادی دانست: فرد ظاهراً آزاد است، اما این آزادی در عمل به الزام دائمی برای سازگاری، سرمایهگذاری بر خویشتن و پذیرش مخاطرات تبدیل میشود. در چنین شرایطی، فداکاری فردی برای حفظ ارزش اقتصادی خویش میتواند بهعنوان نشانه مسئولیتپذیری و استقلال بازنمایی شود.
۷) تبار فکری و جایگاه نظری کتاب
۷ـ۱) پیوند با تحلیل فوکویی قدرت
یکی از امتیازهای نظری کتاب، انتقال تحلیل قدرت از سطح نهادهای رسمی و اعمال آشکار اجبار به سطح عقلانیتها، معیارهای ارزیابی و شیوههای شکلدهی به سوژه است. در این رویکرد، قدرت فقط نیرویی نیست که از بیرون بر فرد اعمال شود؛ بلکه در شکل دادن به آنچه فرد طبیعی، معقول، مطلوب و ممکن تلقی میکند نیز مشارکت دارد.
این رویکرد امکان میدهد که نئولیبرالیسم نه صرفاً بهعنوان سیاست اقتصادی، بلکه بهعنوان نوعی شیوه تولید سوژه تحلیل شود. فرد ممکن است بدون آن که فرمان مستقیمی دریافت کند، خود را ملزم بداند که پیوسته عملکردش را ارزیابی کند، ارزش اقتصادی خود را افزایش دهد و مسئولیت پیامدهای ساختاری را بر عهده بگیرد. در اینجا قدرت از طریق خودتنظیمی و خودمدیریتی نیز عمل میکند.
۷ـ۲) نسبت با سنت مارکسیستی
براون در عین استفاده از چارچوب فوکویی، از نقد مارکسیستی سرمایهداری نیز بهره میگیرد. بااینحال، تحلیل او را نباید با تحلیل کلاسیک مارکسیستی از سرمایهداری یکسان دانست. در سنت مارکسیستی، مناسبات تولید، مالکیت ابزار تولید، انباشت سرمایه، استثمار و تضادهای طبقاتی در مرکز تحلیل قرار دارند. در رویکرد براون، در کنار این مسائل، چگونگی گسترش عقلانیت اقتصادی به حوزههای غیراقتصادی و بازتعریف سوژه سیاسی اهمیت ویژهای دارد.
این دو رویکرد میتوانند مکمل یکدیگر باشند. تحلیل مارکسیستی توضیح میدهد که چه مناسبات مادی و طبقاتی از گسترش نئولیبرالیسم سود میبرند و چگونه قدرت اقتصادی بازتولید میشود؛ تحلیل فوکویی ـ براونی نشان میدهد که این مناسبات چگونه به عقلانیتهای روزمره، هویت فردی و شیوههای حکمرانی راه مییابند. در واقع، پیوند این دو سطح میتواند توضیح دهد که چرا نظم اقتصادی صرفاً از طریق اجبار و منافع مادی پایدار نمیماند، بلکه از طریق شکل دادن به انتظارات و رفتارهای افراد نیز بازتولید میشود.
۷ـ۳) نسبت با جامعهشناسی اقتصادی و فرایند اقتصادیشدن
در جامعهشناسی اقتصادی، مفهوم اقتصادیشدن به فرایندی اشاره دارد که طی آن منطقها، معیارها و شیوههای محاسبه اقتصادی به حوزههایی گسترش مییابند که پیشتر با منطقهای دیگری سازماندهی میشدند. پژوهش فورکاد و هیلی درباره «نگاه بازار» نشان میدهد که سازوکارهای دادهمحور و طبقهبندی افراد بر اساس ریسک، ارزش و قابلیت اقتصادی، چگونه در شکلدهی به فرصتها و موقعیتهای اجتماعی نقش پیدا میکنند.
این پژوهش از جهتی با استدلال براون همسو است: اقتصادیشدن صرفاً به معنای افزایش تعداد مبادلات مالی نیست، بلکه میتواند در نحوه شناخت و طبقهبندی افراد نیز اثر بگذارد. بااینحال، جامعهشناسی اقتصادی با بررسی سازوکارهای مشخص ارزشگذاری، سنجش و طبقهبندی، امکان تحلیل تجربی دقیقتری فراهم میکند؛ امکانی که در کتاب براون، به دلیل ماهیت عمدتاً نظری و فلسفی آن، کمتر بهصورت نظاممند دنبال شده است.
۸) نقدها و محدودیتهای نظری Undoing the Demos
اهمیت نظری کتاب به معنای مصون بودن آن از نقد نیست. مرورهای دانشگاهی منتشرشده درباره اثر براون، بهویژه مقاله نیکلاس گین و مجموعه گفتوگوهای انتقادی در European Political Science، نشان میدهند که استدلال کتاب در کنار ظرفیتهای مهم خود، با پرسشهایی درباره دامنه تعمیم، تعریف نئولیبرالیسم، جایگاه سرمایهداری و صورتبندی بدیل دموکراتیک روبهروست.
۸ـ۱) خطر گسترش بیش از حد مفهوم نئولیبرالیسم
نخستین محدودیت، خطر تبدیل نئولیبرالیسم به مفهومی فراگیر است که تقریباً هر تحول نامطلوب اجتماعی و سیاسی را میتوان با آن توضیح داد. اگر هر نوع رقابت، سنجش عملکرد، خودمدیریتی، خصوصیسازی یا استفاده از شاخصهای اقتصادی نشانه نئولیبرالیسم تلقی شود، تمایز میان پدیدههای متفاوت از میان میرود. برای پرهیز از این مشکل، باید میان سه سطح تمایز گذاشت:
۱) سیاستهای اقتصادی نئولیبرال: مانند خصوصیسازی، مقرراتزدایی و آزادسازی بازار.
۲) عقلانیت حکمرانی نئولیبرال: یعنی استفاده از رقابت و معیارهای اقتصادی برای سازماندهی و اداره نهادها و جمعیتها.
۳) سوژهسازی نئولیبرال: یعنی شکلگیری فردی که خود و روابطش را در قالب سرمایه، سرمایهگذاری، بازدهی و رقابت تفسیر میکند.
این سه سطح با یکدیگر ارتباط دارند، اما لزوماً در همه جوامع به یک میزان یا با ترتیب یکسان ظاهر نمیشوند. ازاینرو، کاربرد دقیق نظریه براون مستلزم مشخص کردن سطح تحلیل و شواهد مربوط به هر ادعاست.
۸ـ۲) کمتوجهی نسبی به تفاوتهای تاریخی و جغرافیایی
یکی از نقدهای مهم نیکلاس گین این است که تحلیل براون نیازمند توجه بیشتر به تفاوتهای تاریخی و جغرافیایی در شکلگیری و عملکرد نئولیبرالیسم است. نئولیبرالیسم در ایالات متحده، آلمان، بریتانیا و کشورهای جنوب جهانی مسیرهای یکسانی نداشته است. همچنین، سنتهای فکری اتریشی، آلمانی و شیکاگو در تاریخ اندیشه نئولیبرال تفاوتهای مهمی دارند.
بنابراین، نمیتوان بدون بررسی زمینه تاریخی و نهادی، سازوکارهای توصیفشده در کتاب را به همه جوامع تعمیم داد. ممکن است در جامعهای دولت در برخی حوزهها نقش گستردهای داشته باشد، اما همزمان عقلانیت رقابتی و اقتصادی در آموزش، سلامت یا سیاستگذاری عمومی گسترش یافته باشد. در جامعهای دیگر، بازار آزاد و خصوصیسازی گستردهتر باشد، اما نهادهای رفاهی و سازوکارهای حمایت اجتماعی همچنان بخشی از نظم سیاسی باقی بمانند. ازاینرو، تحلیل براون بیش از آن که الگویی تجربی با قابلیت تعمیم مستقیم باشد، چارچوبی برای طرح پرسشهای مقایسهای است.
۸ـ۳) ابهام در مفهوم انسان اقتصادی
نقد دیگر به نحوه صورتبندی homo oeconomicus مربوط میشود. آیا سوژه نئولیبرال همیشه و در همه حوزههای زندگی خود را سرمایه انسانی میفهمد؟ آیا این سوژه در عمل تا چه اندازه با الگوی نظری براون مطابقت دارد؟ و آیا افراد میتوانند همزمان در برخی حوزهها با منطق سرمایهگذاری و رقابت رفتار کنند و در حوزههای دیگر بر مبنای همبستگی، اخلاق مراقبت، تعهد اجتماعی یا ارزشهای غیرابزاری عمل کنند؟
گین به مسئله جایگاه و وضعیت مفهومی homo oeconomicus در اندیشه نئولیبرال اشاره میکند و معتقد است این مفهوم در تحلیل براون به بررسی بیشتری نیاز دارد. در واقع، اگر انسان اقتصادی بهصورت یک تیپ ایدهآل در نظر گرفته شود، باید روشن شود که این تیپ در چه شرایطی و با چه سازوکارهایی به رفتار واقعی افراد نزدیک میشود.
۸ـ۴) کمرنگ بودن سازوکارهای اقتصادی و طبقاتی
یکی از محدودیتهای بالقوه رویکرد براون آن است که تمرکز بر عقلانیت و سوژهسازی ممکن است تحلیل سازوکارهای مادی سرمایهداری را به حاشیه براند. برای مثال، اگر افزایش ناامنی شغلی فقط به گسترش عقلانیت نئولیبرال نسبت داده شود، ممکن است نقش انباشت سرمایه، مناسبات مالکیت، ساختار بازار کار، قدرت کارفرمایان و روابط طبقاتی بهاندازه کافی بررسی نشود.
این نقد به معنای بیاهمیت بودن تحلیل براون نیست؛ بلکه نشان میدهد که تبیین کامل نئولیبرالیسم نیازمند پیوند دادن تحلیل عقلانیت سیاسی با اقتصاد سیاسی و تاریخ مناسبات سرمایهداری است. خود گین نیز پیشنهاد میکند که نقد فوکویی نئولیبرالیسم باید با نظریهای از سرمایه و تحلیل مارکسیستی مناسبات اقتصادی همراه شود.
۸ـ۵) دشواری تبیین قدرت نرم نئولیبرالیسم
پرسش مهم دیگر این است که چرا عقلانیت نئولیبرال تا این اندازه قابلیت گسترش و پذیرش پیدا کرده است. صِرف نشان دادن اینکه منطق بازار در نهادهای مختلف نفوذ کرده است، هنوز توضیح نمیدهد که چرا افراد و سازمانها آن را معقول، طبیعی یا حتی مطلوب مییابند.
برای پاسخ به این پرسش باید به سازوکارهای مشروعیتبخشی، وعده تحرک اجتماعی، فرهنگ مصرف، آرمان استقلال فردی، تجربههای تاریخی از ناکارآمدی دولت و ساختارهای انگیزشی توجه کرد. گین نیز بر ضرورت توضیح بیشتر درباره اثربخشی «قدرت نرم» نئولیبرالیسم تأکید میکند. از این منظر، پذیرش عقلانیت نئولیبرال را نمیتوان صرفاً به فریبخوردگی افراد یا تحمیل ایدئولوژیک از بالا تقلیل داد؛ باید دید این عقلانیت چگونه با برخی خواستهها، ترسها و تجربههای واقعی افراد پیوند برقرار میکند.
۸ـ۶) دشواری صورتبندی بدیل دموکراتیک
براون بهخوبی نشان میدهد که چگونه عقلانیت نئولیبرال میتواند ظرفیتهای دموکراتیک را تضعیف کند؛ اما پرسش دشوارتر این است که چگونه میتوان از این وضعیت فراتر رفت. صِرف دفاع از دموکراسی یا امر عمومی کافی نیست. باید مشخص شود که نهادهای دموکراتیک چگونه میتوانند در شرایط پیچیده اقتصاد جهانی، فناوریهای نوین، وابستگی متقابل اقتصادی و نابرابریهای گسترده عمل کنند. برای مثال، اگر رقابت و بازار بهتنهایی معیار مناسبی برای سازماندهی جامعه نیستند، چه سازوکارهایی میتوانند تخصیص منابع، نوآوری، پاسخگویی و کارایی را تضمین کنند؟ چگونه میتوان از نهادهای عمومی در برابر بوروکراسی، فساد، انحصار و تمرکز قدرت محافظت کرد؟ و چگونه میتوان میان آزادی فردی، مسئولیت اجتماعی و تصمیمگیری جمعی تعادل برقرار ساخت؟
این پرسشها نشان میدهند که نقد نئولیبرالیسم باید با نظریهای ایجابی درباره نهادهای دموکراتیک، سازوکارهای مشارکت و سازماندهی اقتصاد عمومی تکمیل شود.
۸ـ۷) آیا هر نوع عقلانیت اقتصادی ضددموکراتیک است؟
نقد براون نباید به این نتیجه منجر شود که هرگونه محاسبه اقتصادی، ارزیابی عملکرد یا استفاده از سازوکارهای بازار با دموکراسی ناسازگار است. در جوامع پیچیده، تصمیمگیری عمومی بدون توجه به محدودیت منابع، هزینهها، پیامدها و کارایی ممکن نیست. مسئله این نیست که اقتصاد نباید در سیاست حضور داشته باشد؛ مسئله این است که آیا منطق اقتصادی به معیار انحصاری تصمیمگیری سیاسی تبدیل میشود یا خیر. به بیان دقیقتر، باید میان استفاده از دانش اقتصادی در خدمت اهداف عمومی و تعریف اهداف عمومی بر اساس منطق اقتصادی تمایز گذاشت. در حالت نخست، اقتصاد یکی از منابع دانش برای تصمیمگیری دموکراتیک است؛ در حالت دوم، ارزشهای دموکراتیک خود را با معیارهای اقتصادی تطبیق میدهند و ممکن است در برابر آنها به حاشیه رانده شوند.
این تمایز، نقد براون را از مخالفتی کلی با بازار یا مدیریت اقتصادی جدا میکند و آن را به نقد سلطه یک عقلانیت خاص بر حوزه عمومی تبدیل میسازد.
۹) گسترش نظریه براون در آثار بعدی
براون در کتاب « در ویرانههای نئولیبرالیسم: ظهور سیاستهای ضددموکراتیک در غرب » (In the Ruins of Neoliberalism: The Rise of Antidemocratic Politics in the West) در سال ۲۰۱۹، برخی از مسائل مطرحشده در Undoing the Demos را در پیوند با ظهور سیاستهای راستگرای اقتدارگرا، ملیگرایی اقتصادی، محافظهکاری دینی و تضعیف ارزشهای دموکراتیک دنبال میکند. اهمیت این اثر در آن است که رابطه نئولیبرالیسم و اقتدارگرایی را ساده و خطی در نظر نمیگیرد. براون میکوشد نشان دهد که برخی صورتهای نئولیبرالیسم، با تضعیف برابری اجتماعی، بیاعتبار کردن امر عمومی و محدود کردن ظرفیتهای دموکراتیک، میتوانند زمینههایی فراهم کنند که سیاستهای اقتدارگرا در آنها رشد کنند. در این چارچوب، نئولیبرالیسم الزاماً به معنای لیبرالیسم سیاسی یا دفاع از تکثر دموکراتیک نیست.
این نکته به لحاظ نظری اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد که دفاع از بازار آزاد و محدود کردن دولت رفاه لزوماً به تقویت آزادیهای سیاسی و برابری شهروندی منجر نمیشود. ممکن است عقلانیت اقتصادی با صورتهایی از محافظهکاری اجتماعی یا اقتدارگرایی سیاسی همزیستی پیدا کند. براون در مقاله پیشین خود، «American Nightmare»، نیز به همگرایی آثار ضددموکراتیک نئولیبرالیسم و نومحافظهکاری پرداخته بود.
۱۰) دلالتهای نظری و پژوهشی برای تحلیل جوامع معاصر
چارچوب براون میتواند در مطالعه جوامع معاصر بهویژه از آن جهت سودمند باشد که تحلیل نئولیبرالیسم را از سطح سیاستهای کلان اقتصادی به سطح نهادها، روابط اجتماعی و تجربه زیسته افراد گسترش میدهد. بااینحال، برای استفاده پژوهشی از این چارچوب باید مفاهیم آن به شاخصها و پرسشهای مشخص تبدیل شوند.
۱۰ـ۱) مطالعه اقتصادیشدن آموزش عالی
میتوان بررسی کرد که تا چه اندازه معیارهای بازار کار، رتبهبندی، درآمدزایی و رقابتپذیری بر اهداف آموزشی و پژوهشی دانشگاهها غلبه یافتهاند. پرسشهای اصلی میتوانند چنین باشند:
و آیا ارزش آموزش عالی عمدتاً بر اساس درآمد و اشتغالپذیری فارغالتحصیلان سنجیده میشود؟
• چه جایگاهی برای تفکر انتقادی، مشارکت مدنی و مسئولیت اجتماعی در برنامههای آموزشی وجود دارد؟
• آیا شاخصهای عملکردی به ابزارهای کمکی تبدیل شدهاند یا جایگزین اهداف علمی و عمومی شدهاند؟
۱۰ـ۲) مطالعه فرد بهمثابه سرمایه انسانی
در سطح روانشناختی و اجتماعی میتوان بررسی کرد که افراد تا چه اندازه خود را بر اساس ارزش اقتصادی، قابلیت رقابت، بهرهوری و سرمایهگذاری بر خویشتن ارزیابی میکنند. چنین پژوهشی باید میان تلاش برای رشد فردی، خودکارآمدی و مسئولیتپذیری از یک سو و درونیسازی الزام دائمی به افزایش ارزش اقتصادی از سوی دیگر تمایز بگذارد. برای مثال، میتوان بررسی کرد که آیا تجربه بیکاری یا ناامنی شغلی در افراد بیشتر بهصورت مسئلهای ساختاری فهمیده میشود یا بهعنوان نشانهای از ناکامی شخصی و ضعف در مدیریت خویشتن. این پرسش میتواند به مطالعه احساس گناه، شرم، اضطراب رقابتی و فرسودگی ناشی از الزام دائمی به بهینهسازی خود نیز راه ببرد. البته این دلالتها فرضیههای پژوهشیاند و نباید آنها را بدون داده تجربی بهعنوان پیامدهای قطعی نئولیبرالیسم تلقی کرد.
۱۰ـ۳) مطالعه دگرگونی شهروندی
در سطح سیاسی و جامعهشناختی، میتوان بررسی کرد که شهروندان تا چه اندازه خود را اعضای یک اجتماع سیاسی با حقوق و مسئولیتهای مشترک میدانند و تا چه اندازه مسائل عمومی را در قالب منافع فردی و اقتصادی تفسیر میکنند.
برای عملیاتیسازی این حوزه، میتوان ابعادی مانند نگرش به خدمات عمومی، حمایت از سیاستهای بازتوزیعی، اعتماد سیاسی، مشارکت مدنی، تصور از مسئولیت دولت و نگرش به نابرابری فرصتها را بررسی کرد. در اینجا هدف، سنجش مستقیم «نئولیبرال بودن» افراد نیست؛ بلکه بررسی مجموعهای از نگرشها و شیوههای داوری است که میتوانند با عقلانیت اقتصادیشده ارتباط داشته باشند.
۱۰ـ۴) تحلیل نهادها بهجای تقلیل مسئله به نگرش افراد
یکی از نتایج مهم چارچوب براون آن است که پژوهشگر نباید تمام مسئله را به نگرشهای فردی محدود کند. اگر افراد خود را سرمایه انسانی تلقی میکنند، باید بررسی کرد که چه ساختارهایی این شیوه خودفهمی را تقویت میکنند: نظام آموزشی، بازار کار، نظام ارزیابی عملکرد، رسانهها، سیاستهای رفاهی و قواعد استخدامی.
بنابراین، تحلیل کامل نیازمند پیوند دادن سه سطح است: سطح نهادی، سطح گفتمانی و سطح تجربه فردی. چنین رویکردی میتواند از روانشناختیسازی مسائل ساختاری و نیز از ساختارگرایی افراطی که عاملیت فرد را نادیده میگیرد، پرهیز کند.
۱۱) جمعبندی و نتیجهگیری
Undoing the Demos را میتوان تلاشی نظری برای توضیح این مسئله دانست که چگونه دموکراسی ممکن است نه فقط از طریق فشار مستقیم قدرت اقتصادی، بلکه از طریق دگرگونی تدریجی عقلانیت سیاسی و شیوه فهم انسان از خود و جامعه تضعیف شود. مدعای مرکزی براون آن است که نئولیبرالیسم با گسترش منطق بازار به حوزههای غیراقتصادی، شهروند را بهتدریج در قالب سرمایه انسانی بازتعریف میکند. در این فرایند، فرد بیش از پیش مسئول مدیریت ارزش اقتصادی خویش میشود، دولت در مقام بنگاهی رقابتپذیر فهمیده میشود، دانشگاه به نهادی برای تولید سرمایه انسانی نزدیک میشود و سیاست به مدیریت شاخصها و ضرورتهای اقتصادی گرایش پیدا میکند.
اهمیت نظری این استدلال در آن است که میان وجود صوری نهادهای دموکراتیک و پایداری واقعی فرهنگ و ظرفیتهای دموکراتیک تمایز میگذارد. ممکن است انتخابات، حقوق رسمی و نهادهای نمایندگی همچنان برقرار باشند، اما برابری سیاسی، مشارکت عمومی، امکان مناقشه درباره اهداف جمعی و تصور شهروندان از حاکمیت مردم تضعیف شده باشد. از این منظر، دموکراسی تنها مجموعهای از نهادها نیست؛ بلکه به نوعی از سوژگی سیاسی و مناسبات اجتماعی نیاز دارد.
بااینحال، چارچوب براون برای تبدیل شدن به نظریهای جامع درباره جوامع معاصر باید با چند رویکرد تکمیل شود: تحلیل مارکسیستی مناسبات سرمایه و طبقه، جامعهشناسی اقتصادی برای بررسی سازوکارهای ارزشگذاری و طبقهبندی و پژوهشهای تجربی برای سنجش تفاوتهای تاریخی و جغرافیایی. همچنین، باید از تعمیم مفهوم نئولیبرالیسم به همه اشکال رقابت، محاسبه اقتصادی و مدیریت عملکرد پرهیز کرد.
در نهایت، شاید مهمترین پرسشی که کتاب پیش روی نظریه سیاسی و اجتماعی قرار میدهد، این باشد: آیا میتوان شهروندی را حفظ کرد، درحالیکه انسانها، نهادها و دولتها بیش از پیش خود را بر اساس منطق سرمایه، رقابت و بازدهی تعریف میکنند؟ پاسخ براون به این پرسش بدبینانه است، اما اهمیت اثر در همین هشدار نهفته است: دموکراسی تنها با حفظ شکل حقوقی و نهادی خود پایدار نمیماند؛ برای تداوم آن باید امکان اندیشیدن و عمل کردن در مقام شهروندانی برخوردار از قدرت داوری و مشارکت در سرنوشت مشترک نیز حفظ شود.
منابع
1. Brown W. Undoing the demos: neoliberalism's stealth revolution. New York: Zone Books; 2015.
2. Foucault M. The birth of biopolitics: lectures at the Collège de France, 1978–1979. Senellart M, editor. Burchell G, translator. Basingstoke: Palgrave Macmillan; 2008.
3. Harvey D. A brief history of neoliberalism. Oxford: Oxford University Press; 2005.
4. Brown W. American nightmare: neoliberalism, neoconservatism, and de-democratization. Political Theory. 2006;34)6):690-714. doi:10.1177/0090591706293016.
5. Mirowski P, Plehwe D, editors. The road from Mont Pèlerin: the making of the neoliberal thought collective. Cambridge )MA): Harvard University Press; 2009.
6. Fourcade M, Healy K. Seeing like a market. Socio-Econ Rev. 2017;15)1):9-29. doi:10.1093/ser/mww033.
7. Gane N. Review: Wendy Brown, Undoing the demos: neoliberalism's stealth revolution. Theory Cult Soc. 2016;33)7-8):350-355. doi:10.1177/0263276416669574.
8. Dean M. Introduction: Undoing the demos. Eur Polit Sci. 2017;16)2):263-286. doi:10.1057/eps.2016.11.
9. Fallon J. Undoing the demos. SPECTRA. 2019;7)1):50-54. doi:10.21061/spectra.v7i1.128.
10. Brown W. In the ruins of neoliberalism: the rise of antidemocratic politics in the West. New York: Columbia University Press; 2019.