پیش از آن که انسان بمیرد
این بار، نامی آشنا در خبر بود؛ ویکتور یالوم، اما شاید آنچه ما را متوقف کرد، نه مرگ وی، بلکه نام پدرش بود. گویی انتظار داشتیم کسی که سالها درباره اضطراب مرگ نوشته است، بتواند مرگ را از خانه خود دور نگه دارد. این، قدیمیترین سوءتفاهم درباره اندیشه است. ما همواره از اندیشه انتظار نجات داشتهایم، در حالی که اندیشه، اگر به چیزی وفادار باشد، به نجات وفادار نیست؛ به آشکار شدن وفادار است. اندیشه، تاریکی را از میان برنمیدارد. فقط اجازه نمیدهد تاریکی خود را به جای روشنایی جا بزند.
ما درباره خودکشی سخن میگوییم، انگار از رخدادی استثنایی حرف میزنیم. شاید برعکس باشد. شاید استثنا، نه مرگ، بلکه ادامه دادن باشد. هر صبح، میلیونها انسان بیآنکه بدانند چرا، از خواب برمیخیزند. بیآنکه دلیلی در کار باشد، درها را میگشایند، خیابانها را گز میکنند، کلمات را نشخوار میکنند و کششِ جاذبه را تاب میآورند. هیچکس از خود نمیپرسد این لجاجتِ کور بر ادامهدادن، بر کدام ورطهی یقین خیمه زده است. شاید هیچ یقینی در کار نباشد. شاید زندگی، نه تصمیم که نوعی تعلیق است؛ به تعلیق انداختن پرسشی که هرگز پاسخی برای آن پیدا نمیشود.
فیلسوفان، قرنها، کوشیدند برای این تعلیق، زبانی بیابند. یکی گفت زندگی امانت است. دیگری گفت فضیلت. سومی آن را وظیفه نامید .چهارمی آزادی. پنجمی شورش، اما واژهها، بیش از آنکه پنجره باشند، پردهاند. آنها چیزی را پنهان میکنند که خود نیز از دیدنش هراس دارند. پشت همه این نامها، سکوتی ایستاده است که هیچ مفهومی آن را رام نمیکند.
گفتهاند سقراط شوکران نوشید تا از زندان نگریزد. گفتهاند سنکا با زدن رگهایش در وانِ آبِ گرم، این در را گشود. گفتهاند کانت این در را بست. گفتهاند کامو کنار همان در ایستاد و انسان را به بازگشت فراخواند، اما شاید همه آنان، بیآنکه بدانند، مدهوش و کورمالکورمال، در اتاقی واحد قدم میزدند. اتاقی بیهیچ روزنه و پنجره. آنها فقط دیوارهای متفاوتی را لمس میکردند.
رنج، برخلاف آنچه میپنداریم، چیزی نیست که بر انسان عارض شود. هجومی از بیرون نیست. رنج، فاصلهای است که میان انسان و جهان میافتد. روزی میرسد که شیء، دیگر شیء نیست؛ درخت، دیگر درخت نیست؛ و تقارنِ نامها و چیزها فرو میریزد. جهان از میان نمیرود، جهان ویران نمیشود؛ تنها از حضورِ انسان تهی میگردد. فقط دیگر کسی در آن سکونت ندارد. مرگ، پیش از آنکه فروپاشیِ بیولوژیکِ تن باشد، همین ترکِ آرامِ جهان است. جسد، تنها آخرین تهماندهای است که با تأخیری طولانی، این غیاب را اعتراف میکند.
از خودکشی بسیار سخن گفتهاند، اما شاید خودکشی، مسئله فلسفه نباشد. مسئله این است که انسان چگونه موجودی است که هم میتواند نبودن خود را تصور کند و هم، با وجود این تصور، سالها به زیستن ادامه دهد. هیچ حیوانی با آینده غایب خود زندگی نمیکند. تنها انسان است که هر روز، سایه نبودن خویش را بر دیوار میبیند و با این همه، برای فردا قرار ملاقات میگذارد. چه نیرویی او را نگاه میدارد؟ امید؟ نه. امید، بیش از اندازه حقیر و کوچک است. عادت؟ عادت نیز روزی فرسوده میشود. شاید چیزی از جنس نادانی. شاید انسان تنها تا آنجا زنده میماند که هنوز همه حقیقت را نمیداند.
ما از علت میپرسیم. همیشه از علت. گویی اگر آخرین حلقه زنجیر پیدا شود، جهان دوباره نظم می یابد، اما زندگی، زنجیر نیست. بیشتر شبیه آبی است که از میان انگشتان میگذرد. هرچه محکمتر در مشت بگیری، کمتر از آن باقی میماند. به همین دلیل است که پرونده هیچ مرگی بسته نمیشود، تنها آرشیو میشود.
خبر ویکتور یالوم، شاید نه خبری درباره یک انسان، بلکه خبری درباره شکست یکی از کهنترین آرزوهای بشر بود؛ این آرزو که دانستن، بتواند میان ما و تاریکی فاصله بیندازد، اما دانستن، فاصله نمیآفریند. گاهی فقط تاریکی را دقیقتر میکند. شاید کتابها برای آن نوشته نشدهاند که ما را از سقوط نجات دهند. شاید تنها برای آن نوشته شدهاند که اگر سقوط کردیم، نام آن ژرفایی را که در آن فرو میافتیم، فراموش نکنیم.
در پایان، چیزی برای نتیجه گرفتن وجود ندارد. تنها این تصویر باقی میماند: انسانی در اتاقی نشسته است. کنار او کتابهایی درباره زندگی، مرگ، آزادی، عشق و معنا چیده شدهاند. شب آرامآرام از پنجره وارد میشود. کتابها همچنان بر قفسهها جای گرفتهاند. شب نیز، و هیچیک، دیگری را نفی نمیکند. هر دو، در ابدیتی خاموش، به یکدیگر خیره ماندهاند.