مصطفی ملکیان: عدالت از دیدگاهِ جان راولز
به اهتمام روشنک قاسمی
به نظرام آمد که امروز نکتهای را روشن کنم که شاید مقدّمهای مناسب برایِ ورود به همهیِ آثارِ جان راولز و علیالخصوص کتابِ عدالت به مثابه انصاف باشد. گمان میکنم این مقدّمه برایِ همهیِ کسانی که با راولز سروکار دارند، نوعی بصیرت و روشنبینی به دنبال میآورد.
وقتی میشنویم که راولز معتقد بوده که عدالت به منزلهیِ انصاف است، به دو جهت سؤال برایِ ما پیش میآید:
۱. مگر میشود عدالت انصاف نباشد؟ هر کسی وقتی تعبیرِ عدالت را میشنود یا در نوشتهای با آن برخورد میکند، در ذهناش حتماً متبادر میشود که عدالت انصاف است. آن که عادلانه رفتار میکند، همان کسی است که منصفانه رفتار میکند. آن که منصفانه رفتار میکند، همان کسی است که عادلانه رفتار میکند. پس چرا کسی کتابی با عنوانِ عدالت به مثابه انصاف نوشته است؟؛
۲. نکتهای که ابهام را بیشتر میکند این است که میشنویم بسیاری از فیلسوفانِ بعد از راولز عدالت به منزلهیِ انصاف را نپذیرفتهاند. مگر میشود فیلسوفی نپذیرد که عدالت همان انصاف و انصاف همان عدالت است؟ چهگونه با راولز مخالفت کردهاند؟ فارغ از این که مخالفتِشان قویّ یا ضعیف باشد، مخالفتِشان را بتوانیم بپذیریم یا نتوانیم بپذیریم، به هر حال، عجیب است که فیلسوفانی بگویند عدالت به منزلهیِ انصاف پذیرفتنی نیست.
به این جهت گفتم مقدّمهای گفته باشم تا غرابتِ دوگانهیِ این موضوع، غریب و عجیب بودنِ مضاعفِ این موضوع، در اذهانِ سروران کم شود.
ما با مفهومِ حقّ آشناییِ بسیار داریم؛ مثلاً حقِّ من این نبود که فلان، حقّ این است که بهمان، حقوقِ دیگران را ضایع نکنیم و... . این حقّ معادلِ right است و به حقوقrights میگوییم. حقّ یعنی چیزی که از شما طلبکار ام و چیزی که شما مکلّف اید به من بپردازید. وقتی کسی نسبت به فلان چیز حقّ دارد، یعنی دیگران مکلّف اند که آن را به او بدهند و آن را از او دریغ و مضایقه نکنند. حقّ به معنایِ طلبکاری است، یعنی چیزی از شما طلب دارم و اگر آن را نپردازید حقِّ من را نپرداختهاید، طلبِ من را ادا نکرده و عادلانه رفتار نکردهاید. بنابراین، حقّ طلبی است که از غیر دارم و بدهیی است که غیر به من دارد. آن غیر گاهی یک فرد است، گاهی افرادِ یک گروه اند و گاهی کلِّ شهروندانِ یک جامعه اند.
حقّ به دو صورت قابلِ تصوّر است. فرض کنید حسن و حسین به دادگاه رجوع کردهاند و در حاقِّ واقع حسن از حسین طلبکار است، امّا اسناد و مدارکِ کافی در دادگاه ندارد و قرائن و اَمارات کافی نیستند. هر چه حسن جدّ و جهد میکند که اثبات کند بر حقّ است و حسین بر حقّ نیست، او مظلوم و حسین ظالم است، او طلبکار و حسین بدهکار است، اسناد و مدارک کفایت نمیکنند. آیا قاضی باید حقّ را به حسن بدهد یا به حسین؟ وقتی اسناد و مدارک کافی نیستند و شواهد و قرائن و اَمارات برخلافِ حسن و بر وفاقِ حسین اند، قاضی باید حقّ را به حسین بدهد؛ با این که فیالواقع حقّ با حسن است. برایِ تفکیکِ این دو از هم، در زبانِ انگلیسی و در زبانهایِ اروپایی و در قلمروِ فلسفهیِ حقوق و فلسفهیِ اخلاق گفتهاند بیاییم right را به دو قِسم تقسیم کنیم:
۱. گاهیright از مقولهیِintitelment است که معمولاً در کتابها به ”استحقاق“ ترجمه میکنند؛
۲. گاهی right از مقولهیِ desert است که گاهی به ”حقّ“ و گاهی به ”جزا“ و گاهی به ”سزا“ ترجمه میکنند.
اگر حسن در عینِ این که فیالواقع حقّ با او است، محکوم شد و نتوانست حقّاش را از حسین بگیرد، آن چه دادگاه به حسین میدهدintitelment حسین است، امّا desert حسین نیست. چون حسین در محکمه غالب و حاکم آمده است، بر وفقِ قانون، پنجاههزار تومان از حسن میگیرد. این پنجاههزار تومانintitelment حسین است، امّا حقِّ (desert) او نیست. یعنی اگر ما باشیم و نهادهایِ اجتماعی و از جمله نهادِ قوّهیِ قضائیّه و تمامِ پروتکلها و برنامهها و آییننامههاای که در قوّهیِ قضائیّه باید اِعمال شوند، باید پنجاههزار تومان به حسین بدهیم.
چسترتون، نویسندهیِ بسیار معروفِ انگلیسی، در اواخرِ قرنِ نوزدهم و اوائلِ قرنِ بیستم، داستانِ کوتاهِ بسیار جالبای دارد. در این داستان، دو نفر، مثلاً جک و جورج، را در دادگاه حاضر میکنند. قاضی بر اساسِ قرائن و اَمارات متوجّه میشود که حقّ با جورج است، ولی دادگاه طوری پیش میرود که بر اساسِ اسناد، مدارک، دفاعیههایِ وکیل و... حقّ را به جک باید داد. قاضی میگوید: ای جک! به حکمِ من این پول از آنِ تو است، امّا پیشنهادای برایِ خرج کردنِ آن میکنم. برو با این پول روحی دیگر بخر و روحِ فعلیات را پیشِ سگان بینداز؛ اگرچه شکّ دارم که اگر سگان هم بفهمند این روح چه جنسی است به آن لب بزنند. این روح روحی متعفّن است. معنایِ این سخن این است که من بهعنوانِ قاضی چاره ندارم که این پول را به تو بدهم، امّا میدانم که حقّ از آنِ جورج است. در این جا، جک نسبت به این پولintitelment دارد، امّا desert ندارد. درواقع، desert از آنِ جورج است.
پس، حقّها/حقوق (rights) به دو دسته قابلِ تقسیم اند:
۱. حقوقی که به حکمِ نهادهایِ اجتماعی دارم مثلاً به حکمِ نهادِ قوّهیِ قضائیّه؛
۲. حقّی که به لحاظِ طبیعی و اخلاقی دارم.
خیلی وقتها این دو بر هم انطباق پیدا نمیکنند؛ یا به جهتِ جهل یا عدمِ مهارت و چیرهدستیِ قاضی، یا به سبب فقدانِ اسناد، مدارک، قرائن، شواهد و اَماراتِ حقوقی، یا به جهتِ این که قاضی رشوه گرفته است یا به هر جهتِ دیگرای. در محاکم، بندرت پیش میآید کهintitelment و desert بر هم انطباق پیدا کنند. بنابراین، right را میشود بهintitelment و desert تقسیم کرد. intitelment یعنی آن چه بر حسبِ مجاریِ اداری و نهادهایِ اجتماعی به من میرسد و desert چیزی است که اخلاق و طبیعت میگویند حقِّ این است.
بر این اساس، در عینِ این که عدالت همیشه با حقّ سروکار دارد، امّا معانیِ مختلفِ عدالت بسته به این که با سنخِ desert یا با سنخِ intitelment سروکار داشته باشند، با هم تفاوت میکنند.
حالا معلوم میشود که چرا راولز نظریّهای خاصِّ خوداش دارد و چرا کسانی با او موافق و کسانی با او مخالف اند.
حال، با تفکیکی که کردم، میگویم پنج معنا و پنج تئوریِ بزرگ در بابِ عدالت داده شدهاند. اینها را عرض میکنم، آن وقت مشخّص میشود که چرا پنجمینِ آنها، که نظریّهیِ راولز است، با نظریّاتِ دیگر متفاوت است و چرا غریب نیست که کسی بگوید عدالت به منزلهیِ مثلاً انصاف را قبول ندارم. البتّه، من کاملاً قبول دارم، ولی میخواهم بگویم چرا غریب و عجیب نیست که کسانی قبول ندارند.
۱. اوّلین معنایِ عدالت که وسیعترین و گستردهترین معنایِ عدالت هم هست، این است که عدالت یعنی آن چه اخلاقاً جائز است. به هر رفتاری که اخلاقاً جائز باشد که انجام دهم، رفتارِ عادلانه میشود گفت. به تعبیری دیگر، عدالت چیزی جوازِ اخلاقی نیست. اگر کاری، رفتاری، گفتاری یا کرداری اخلاقاً جواز داشت، یعنی مجاز بودم که آن رفتار، کردار، گفتار، کار، فعل، عمل، هر چه میخواهید تعبیر کنید، از من صادر شود، آن وقت گفته میشود این رفتار عادلانه است. وقتی میگوییم «آن چه اخلاقاً جائز است» دیگر نگفتهایم این «آن» چه چه چیزی است و نگفتهایم درجهیِ جوازاش چه قدر شدّت و ضعف دارد، بلکه گفتهایم همین که به لحاظِ اخلاقی جائز باشد کاری را انجام دهم، این کار به لحاظِ اخلاقی جائز است و چون به لحاظِ اخلاقی جائز است باید بگویند این کار مصداقی از مصادیقِ عدالت است و باید بگویند رفتارام عادلانه است. معمولاً، در مباحثِ امروزینِ عدالت، این معنایِ وسیعِ عدالت فقط در اخلاق کاربرد دارد، در حقوق کمتر کاربرد دارد و در مباحثِ سیاسی و حقوقِ سیاسی نیز به همین ترتیب بوده و معنایِ عدالت کمی مضیّقتر و تنگتر است؛
۲. دومین معنایِ عدالت یعنی آن چه اخلاقاً به اشخاصِ دیگر بدهکار ام. عدالت مصداقِ بدهکاریهاای است که به اشخاصِ دیگر دارم. وقتی میگوییم به اشخاصِ دیگر بدهکار ام، عدالت را از دو حوزه بیرون بردهایم:
· ارتباطِ من با خودام: یعنی خودام از عدالت بیرون میروم. طبقِ این تلقّی، رفتاری که انسان با خوداش میکند را نه میشود عادلانه دانست، نه غیرِ عادلانه، چون در این جا عدالت فقط در ارتباطِ شخص با اشخاصِ دیگر طرح میشود. اگر استعدادهاام را کاملاً شکوفا کردم نمیشود بگویند با خوداش عادلانه رفتار کرده است. اگر همهیِ استعدادهاام را نابود کردم بازهم نمیشود بگویم با خودام ناعادلانه رفتار کردهام؛
· ارتباطام با اشیا یعنی جمادات و نباتات و حیوانات: در ارتباطام با جمادات، یعنی ارتباطام با مثلاً محیطِ زیست و گیاهان و جانوران، دیگر جایِ عدالت نیست. البتّه، نه این که میگوید آنها ناعادلانه اند، بلکه میگوید اصلاً جایِ بحثِ عدالت در آن جا نیست.
این یک جهتِ اوّل است که عدالتِ به معنایِ اوّل از عدالتِ به معنایِ دوم وسیعتر بود، چون عدالتِ به معنایِ اوّل دیگر نمیگفت اشخاصِ دیگر. به معنایِ دومای هم این معنایِ دوم مضیّقتر است و آن این که در آن جا میگفتیم آن چه اخلاقاً جائز است، امّا این جا گفتیم آن چه به اشخاصِ دیگر بدهکار ایم. بدهکاری مضیّقتر از جائز است. خیلی کارها را اخلاقاً میتوانم با شما بکنم و جائز اند، ولی شما از من بِده/طلب ندارید. خیلی وقتها هم جائز است که رفتاری را با شما بکنم و شما آن رفتار را از من طلب دارید. اگر هزار تومان از شما قرض گرفتم نه فقط جائز است که دِینام را به شما بپردازم، بلکه شما از من طلب نیز دارید، امّا اگر به شما سلام کردم باز کارِ جائزِ اخلاقی با شما کردهام، امّا شما از من طلب نداشتید. در معنایِ دوم طلبها مهمّ اند: آنهاای که به دیگران بدهکار ایم و دیگران از ما طلب دارند. این معنایِ دوم شاملِ عدالت میشود، امّا شاملِ شفقت نمیشود، چون در عدالت رفتارِ جائزِ اخلاقی با شما میکنم، امّا رفتاری هم میکنم که شما از من طلب دارید، امّا در شفقت رفتارِ جائزِ اخلاقی با شما میکنم، ولی شما از من طلبی نداشتهاید. فرقِ عدالت با شفقت در این است که در عدالت سرِسوزنای حقِّ شما را نمیخورم، امّا به شما هم اجازه نمیدهم سرِسوزنای حقّام را بخورید، ولی در شفقت سرِسوزنای حقِّ شما را نمیخورم و بخشی از حقوقام را، بدونِ این که از من طلب داشته باشید، خودام به شما میخواهم ببخشم. به این معنایِ دوم در مسیحیّت محبّت (charity)، به زبانِ یونانی آگاپه، در زبانِ بودا شفقت، و در لسانِ مسلمانان رحمت و گاهی احسان گفته میشود. در این معنایِ دومْ عدالت با شفقت تقابل پیدا میکند؛ البتّه، تقابل نه به معنایِ مخالفت. عدالت و شفقت یا به تعبیری محبت، عشق، نیکوکاری، حسِّ اخلاقی، رحمت یا احسان دو چیز اند، چون کسی شفقت را از ما طلب ندارد، امّا عدالت را از ما طلب دارند. بنابراین از کارهایِ جائزِ اخلاقیای که نسبت به شما انجام میدهم، آنهاای فقط مصداقِ عدالت اند که اگر انجام ندهم شما حقّ دارید از من مطالبه کنید، امّا شفقت با این که به لحاظِ اخلاقی جائز است، ولی اگر انجام ندهم کسی از من طلب ندارد. در معنایِ دوم به دو معنا عدالت را نسبت به معنایِ اوّل تنگتر کردهایم.
۳. معنایِ سومِ عدالت یعنی آن چه به دیگران بدهکار ام و دیگران برایِ بازپس گرفتنِ آن حقّ دارند به قوّهیِ قضائیّه و پلیس و کلانتری متوسّل شوند؛ معمولاً میگویند به قوّهیِ جبریّه و گاهی میگویند به قوّهیِ قهریّه. در این جا، منظور از قوّهیِ قهریّه مجموعهیِ قوّهیِ قضائیّه به علاوهیِ پلیس است. در این معنا عدالت تنگتر شد. چرا؟ مثال بزنم. فرض کنید قراردادای با شما بستهام و به مقتضایِ آن باید خانهای را یک ماهِ دیگر به شما پس بدهم. پس دادنِ این خانه بدهیی است که به شما دارم، امّا اگر به شما پس ندادم شما میتوانید به قوّهیِ قضائیّه رجوع کنید. مثالِ دیگر این که در عالمِ دوستی به شما قول میدهم فردا به منزلِتان بیایم، ولی خلفِ وعده میکنم. من حقِّ خلفِ وعده نداشتم، بنابراین شما عمل کردن به وعدهام را از من طلب داشتید، ولی دیگر طلبی نیست که برایِ آن به قوّهیِ قضائیّه رجوع کنید. پس بدهیهاای که به یکدیگر داریم، در تعریفِ اوّل گفتیم کارهایِ جائز، در تعریفِ دوم گفتیم کارهایِ واجب که بدهیِ ما اند، و در تعریفِ سوم میگوییم کارهایِ واجبای که باید نسبت به شما انجام دهم، یعنی طلبهاای که از من دارید. این طلبها به دو دسته تقسیم میشوند:
· طلبهاای که اگر ندهم میتوانید به قوّهیِ قضائیّه متوسّل شوید و از من بازپس بگیرید؛
· طلبهاای که از من دارید، ولی به قوّهیِ قضائیّه نمیتوانید متوسّل شوید و از من مطالبه کرده و استنکافام را جرم تلقّی کنید و قوّهیِ قضائیّه متناسبِ با جرم برایام جریمه تعیین کند.
خیلی کارها هستند که جزوِ واجبات اند و به شما بِده دارم، ولی اگر ندهم دستِ شما به جاای بند نیست و فقط و فقط به لحاظِ اخلاقی تخلّف کردهام، امّا به لحاظِ قانونی هنوز شهروندِ خوبای ام. مثلاً اگر تمامِ قولهاای را که به رفقاام دادهام، در تمامِ عمرام، خلف کرده باشم، هنوز هم میگویند فلانی شهروندی خوب است، چون به چیزی خلافِ قانون عمل نکرده است.
۴. معنایِ چهارم این است که عدالت یعنی این که desert دیگران را بپردازیم، نهentitlement آنها را. فرض کنید در دادگاهی که من فیالواقع ظالم ام و شما مظلوم اید، خودام را مظلوم جلوه دهم و شما اسناد و مدارکای دالِّ بر محکومیّتام پیدا نکنید و قاضی من را حاکم و شما را محکوم کند و به شما بگوید پنجاههزار تومان به مصطفی بدهید. در عدالتِ به معنایِ چهارم، نباید کاری نداشته باشم که نهادهایِ اجتماعی چه میگویند. خودام که میفهمم به شما ظلم کردهام. عدالت این نیست که بگویم دادگاه این حکم را صادر کرد و من طبقِ حکم با تو عمل کردم. میگوییم تو طبقِ حکمِ دادگاه عمل کردی، امّا به عدالت به معنایِ چهارم عمل نکردی. تو طبقِ entitlement عمل کردی، نه طبقِ desert. عدالت این است که آدم در مناسباتِ اجتماعیاش، چه مناسباتِ اشخاص با اشخاص، چه گروهها با گروهها، چه دولتها با دولتها، و چه دولتها با سازمانهایِ بینالمللی، desert دیگران را بپردازد، نه entitlement آنها را. عدالت در این جا به معنایِ پرداختِ desert اشخاص است؛ یعنی پرداختِ چیزهاای که دیگران طبیعتاً و اخلاقاً از من طلب دارند، نه این که به حکمِ قوّهیِ قضائیّه از من طلب دارند. این معنا نیز تفاوتهاای با معانیِ قبل دارد. در این جا گفتم عدالت یعنی پرداختِ آن چه desert اشخاصِ دیگر است. در این معنایِ عدالت نیز ارتباط با خودام بیرون رفت.
در بابِ چهار کلمهای که در زبانهایِ حقوقی و اخلاقی وجود دارند، در فارسی خیلی در ترجمه مشکل داریم: یکی right که گفتم به دو قِسم تقسیم میشود: entitlement و desert، و یکی هم due. در زبانِ فارسی همهیِ اینها را حقّ ترجمه کردهاند، بعضی را استحقاق، بعضی را جزا و بعضی را سزا ترجمه کردهاند.due که اصلاً به بحثام ربط ندارد، امّا ترجمهیِ خودام از سه تایِ دیگر را میگویم: right را به ”حقّ“، desert را به ”سزاواری“، و entitlement را به ”خواستاری“باید ترجمه کرد. وقتی قوّهیِ قضائیّه به سودام حکم کند، از شما پولی را ”خواستار“ میشوم. این entitlement من است، امّا سزاوارِ این پول نیستم؛
۵. در معنایِ پنجمْ عدالت به منزلهیِ انصاف است. این معنا را راولز در نظریّهیِ عدالت طرح کرد. ریشههایِ این اندیشه به صورتِ بسیار محو و مبهم قبلاً وجود داشت، امّا کسی که بحقّ باید گفت مبدعِ نظریّهیِ عدالت به منزلهیِ انصاف است، راولز است. راولز عدالت را به معناای سختگیرانهتر به کار میبرد. عدالت به نظرِ او یعنی این که چنان رفتار کنم که کسانی که طلبی دارند متناسب با طلبکارانِ دیگر دریافت کنند. باید نهادهایِ اجتماعی را طوری تنظیم کنیم که آنهاای که از کالاهایِ اجتماعی، خیراتِ اجتماعی، و آموزش در جامعه طلب دارند و باید تغذیه، مسکن، خوراک، پوشاک، نوشاک و... آنها تأمین شود، طلبِشان را متناسب با طلبکارانِ دیگر دریافت کنند. مثال میزنم. فرض کنید هر دویِ ما بیست واحد حقّ از جامعه طلبکار ایم؛ این حقّ میتواند حقِّ آموزش یا امنیّت یا رفاه باشد. اگر جامعه به شما بیستِتان را بدهد و به من ده بدهد، به معنایِ دومِ عدالت نسبت به شما عادلانه، امّا نسبت به من ناعادلانه رفتار کرده است. معنایِ دومِ عدالت این بود که آن چه را بدهکار ایم بپردازیم. امّا، طبقِ معنایِ راولز با هر دویِ ما ناعادلانه رفتار کرده است، چون اگر دو آدم حقّی مساوی دارند نمیشود به یکی از آنها بیست تا و به یکی ده تا بدهید. اگر شما سی تا داشتید پانزده تا به ایشان و پانزده تا به دیگری میدادید. این یعنی عدالت امری مقایسهای است.
چهار مثال میزنم تا ببینید معناای که راولز میگوید چه قدر انسانیتر و عمیقتر از معنایِ دومای است که مهمّترین معناای بود که گفتم.
· هر دو بیست تا از جامعه طلبکار ایم. جامعه به شما بیست تا و به من ده تا میدهد. طبقِ معنایِ دوم با شما عادلانه و با من ناعادلانه رفتار شده است. طبقِ معنایِ پنجم با هر دو ناعادلانه رفتار شده است، چون در مقایسه یک مقدار طلب داشتیم. میگوییم چرا این طور پرداخت کردید؟ میگویند چون امکانات نداشتیم. میگوییم همان امکانات را برابر بدهید. درست است که اگر به هر دویِ ما پانزده تا بدهی، طبقِ معنایِ دوم به هر کدام از ما پنج تا بدهکار ای، امّا طبقِ معنایِ پنجم عادلانه رفتار کردهای؛
· اگر به شما پنج تا و به من نیز پنج تا بدهد طبقِ معنایِ دوم با هیچ کدامِ ما عادلانه رفتار نکرده است، امّا طبقِ معنایِ راولزی با هر دویِ ما عادلانه رفتار شده است. یعنی امکاناتِ جامعه ده تا بیشتر نبوده، پنج تا را به شما و پنج تا را به من داده است؛
· به هر دویِ ما هفده تا بدهد. مثلِ موردی است که به هر دویِ ما پنج تا داد. بالا و پایین فرق نمیکند، چون در هر دو حالت در معنایِ دوم عادلانه رفتار نشده، امّا در معنایِ راولزی عادلانه رفتار شده است؛
· به شما هجده تا و به من چهارده تا بدهد. طبقِ معنایِ اوّل با هر دویِ ما عادلانه رفتار نکرده است. به معنایِ راولزی نیز عادلانه رفتار نکرده، چون به ما مساوی نداده است.
پس، جامعه وقتی بدهکاریهاای دارد اگر میتواند همه را بپردازد باید بدهیِ همه را بپردازد، امّا اگر همه را نمیتواند بپردازد نمیتواند به بعضی بیشتر بپردازد. مثلاً منابعِ آب کشور مقداری خاصّ است و به همه نمیتواند روزی دویست لیتر آب دهد، امّا نمیتواند به مردمِ تهران دویست لیتر بدهد و به مردمِ سیستان و بلوچستان ده لیتر هم ندهد. در این جا، عدالتِ راولزی رعایت نشده است. عدالتِ راولزی مقایسهای است، یعنی میگوید نمیشود فهمید با هیچ آدمی عادلانه رفتار کردهاند یا غیرِ عادلانه، مگر ببینید با این آدمِ طلبکار مثلِ بقیّهیِ طلبکاران رفتار کردهاند یا نه. چهار معنایِ قبلی مقایسهای نبودند. هر کسی حقّاش را میگرفت و میرفت. این جا میخواهند بگویند اگر همه دویست لیتر آب از جامعه طلب داریم، جامعه اگر دارد باید به همه دویست لیتر را بدهد، ولی اگر یک پنجمِ آن را دارد دویست لیترِ همه باید یک پنجم شود. به این انصاف میگویند. انصاف یعنی همه را برابر دیدن. عدالت به منزلهیِ انصاف یعنی اگر همهیِ بدهیهایِ طلبکارانای را که وضعِ مساوی دارند، دادید به همه بدهید، اگر هم کمتر از بدهیشان را دادید همه را به یک اندازه کمتر بدهید. یعنی اگر از بیستِ من به من صفر میدادند و از بیستِ شما به شما صفر میدادند، عدالتِ به معنایِ دوم رعایت نشده بود، امّا عدالتِ به معنایِ راولزی رعایت شده بود.
مواهب/خیرات/کالاها را به صورتهایِ مختلف ترجمه میکنند و میگویند خیراتِ اجتماعی، کالاهایِ اجتماعی، مواهبِ اجتماعی یا خوبیهایِ اجتماعی (social goods). من میگویم ”خواستههایِ اجتماعی“. خواستههایِ اجتماعی باید به طلبکارانای که وضعِشان به لحاظِ طلب مساوی است، به یک اندازه داده شوند. اگر جامعه به همه میتواند همهیِ حقِّشان را بپردازد، بسیار خب، امّا اگر امکاناتِ جامعه در آموزش، پوشاک، نوشاک، خوراک، امنیّت و عدالتِ اجتماعی کافی نیست، به یک اندازه باید حقِّ همه کم شود. بنابراین، در حالتِ ایدهآل، خوب است که جامعه حقوقِ همهیِ شهروندان را به معنایِ دوم بپردازد، امّا در حالتی که نمیتواند به معنایِ دوم بپردازد باید لااقلّ کمبودها را در بینِ همه سرشکن کند و به یک اندازه بپردازد. انصافی که در عدالت به منزلهیِ انصاف گفته میشود، یعنی عدالت به منزلهیِ این که کسانی که در شرائطِ برابر اند، برابر دریافت کنند؛ ولو برابری هم که دریافت میکنند، حقِّشان نباشد و بازهم از جامعه طلب داشته باشند، ولی لااقلّ مساوی دریافت کنند.
بنابراین، عدالتِ راولز دو ویژگی دارد:
۱. عدالت به برابری خیلی بها میدهد، چون میگوید با شهروندان باید رفتارِ برابر کرد؛ البتّه یک اصلِ دومِ استثنا دارد. بنابراین، یک مخالفتِ کسانی که با راولز مخالفت میکنند، این است که تو چرا عدالت را مقایسهای میکنی. ولی راولز میگوید عدالت باید مقایسهای باشد؛
۲. راولز میگوید در پرداختِ بدهیهایِ اجتماعی مساوات باید رعایت شود. یک جور اگالیتاریسم در نظریّهیِ راولز هست که در نظریّههایِ عدالتِ دیگر نیست. به زبانِ ساده، عدالتِ نظریّههایِ عدالتِ دیگر لزوماً برابری نمیآورد، امّا عدالتِ راولز لزوماً برابریآور است؛
یک جا راولز استثنا میزند که اصلِ دومِ راولز است: اگر ستمدیدهترین، محرومترین، مستمندترین و نیازمندترین قشرهایِ جامعه از ضروریّاتِ زندگی بیبهره میشوند، این جا تنها جاای است که به قاعدهیِ اوّل استثنا میشود بخورد. یعنی اگر دیدیم اگر بخواهیم به صورتِ برابر عمل کنیم نیازمندترینها نابود میشوند، این جا تنها جاای است که اوّل باید نیازمندیهایِ لابدَّ منهِ محرومترین (بر محرومترین خیلی تأکید میکند) قشر برآورده شود، بعد باید به بقیّه بنا به قاعدهیِ اوّلای که گفتم به طلبکارانِ برابر میزانِ بدهیِ برابر بپردازیم، داده شود.
پس میفهمیم که عدالت به منزلهیِ انصاف حرفی بدیهی نبوده که راولز زده است. در نظریّاتِ دیگر لزوماً انصافِ به معنایِ اگالیتاریسم نبود. میخواهم بگویم این حرف به قدری با وجدانِ آدم صادق است و میخواند که حتّا در شفقت هم این را میبینید. با این که داشتیم در عدالت حرف میزدیم واردِ شفقت میشویم، یعنی جاای که کسی هیچ طلبی از من ندارد. فرض کنید پنج فقیر پیشِ من بیایند. هیچ کدام که از من طلب ندارند، پس اگر کمکی به آنها بکنم از بابِ شفقت است نه از بابِ عدالت. اگر این پنج فقیر از بقیّهیِ جهات مثلِ هم بودند، اگر به یکی از آنها ده تومان، به یکی دو تومان و به یکی هفت تومان بدهم، آیا به نظرِتان نمیآید که کمی وجدانِتان معذّب میشود؟ با این که این جا اصلاً بدهیی نداشتم و هر چه میدادم دستِ خودام بود. عدالت که نمیگوید به فقیر کمک کن. عدالت میگوید قرضات را ادا کن. پس از بابِ شفقت کمک میکنم، امّا اگر دقّت کنید وقتی به پنج فقیر که اوضاعِشان مثلِ هم است، مقدارِ برابرای کمک نمیکنم، شماها کمی به نظرِتان میآید که ملکیان آدمی لطیف و سالمِ سالم نیست. میگویید پولِ تو پنجاههزار تومان بود، خب به هر کدام دههزار تومان میدادی. بنابراین، اگر در شفقت این طور باشد، به نظرِ شما، در عدالت این طور نباید باشد؟ چون در عدالت که اصلاً طرفِ مقابل طلب دارد. به نظر میآید همین حالی که در ارتباطِ شخص با شخص وجود دارد، در ارتباطِ جامعه با شهرونداناش نیز بعینه قابلِ تکرار است.