آیا حیوانات احساس رنج می­كنند؟

آیا حیوانات احساس رنج می­كنند؟ در این رابطه چگونه می­توانیم علم كسب نماییم؟ اصلا ما از كجا می­توانیم بدانیم كه یك موجود –خواه انسان خواه هر حیوان دیگر- رنج می­كشد؟ ما می­دانیم كه خودمان گاهی مواقع در حال رنج كشیدن هستیم و این احساس را نیز بی واسطه درك می­كنیم مثلا وقتی فردی سیگار روشنی را بر پشت دستمان فشار می­دهد، احساس سوزش و درد می­كنیم و این را نیز بی واسطه درك می­كنیم ولی از چه طریقی می­توانیم دریابیم كه یك موجود دیگر در حال رنج كشیدن است –خواه آن موجود، دوست­مان باشد و خواه یك سگ ولگرد. رنج، واقعه و رویدادی است انفسی و درونی (وجدانی) و به همین خاطر نمی­توان از طریق حس ظاهر به آن پی بُرد. رفتارهایی مثل فریاد زدن و پیچ و تاب خوردن و كشیدنِ دست از زیرِ سیگار روشن، علایم رنج كشیدن هستند ولی خودِ رنج نیستند حتی مواردی كه توسط یك عصب­شناس از فعالیت­های عصبی و مشاهدات مغزی ارائه می­شوند و ثبت می­گردند، نیز دالّ بر خود رنج نیستند. رنج چیزی است كه ما آن را احساس و ادراك می­كنیم و تنها كاری كه می­توانیم بكنیم، این است كه فقط می­توانیم استدلال كنیم همانگونه كه ما خودمان رنج را احساس می­كنیم، افراد دیگر نیز به طُرُق گوناگون و توسط رویدادهای خاص، رنج را احساس می­كنند و بواسطه این تحمیل رنج است كه علائم و رفتارهایی را از خود بروز می دهند.

آیا حیوانات احساس رنج می­كنند؟

اشاره

در نوشتار موجزی كه از نظر می­گذرانیم، اندیشمند معروف دوره ما پیتر سینگر می­كوشد تا اختصاراً توجه ما را به این نكنته مهم جلب نماید كه حیوانات –كه در كنار ما انسانها، از اصلی­ترین ساكنین كره خاكی هستند- دارای توانایی درك بوده و رنجها را احساس می­كنند. اعتقاد به اینكه حیوانات دارای این حد از ادراك هستند، می­تواند تبعات نظری و عملی فراوانی به بار آورده و حتی موجب بروز جنبش هایی نیز شده است. نوشتار حاضر در اصل برگرفته از بخشی از كتاب رهاسازی حیوانات است، ویراست دوم، 1990، نیویورك: اُوِن بوكس صص10-12.

آیا حیوانات احساس رنج می­كنند؟ در این رابطه چگونه می­توانیم علم كسب نماییم؟ اصلا ما از كجا می­توانیم بدانیم كه یك موجود –خواه انسان خواه هر حیوان دیگر- رنج می­كشد؟ ما می­دانیم كه خودمان گاهی مواقع در حال رنج كشیدن هستیم و این احساس را نیز بی واسطه درك می­كنیم مثلا وقتی فردی سیگار روشنی را بر پشت دستمان فشار می­دهد، احساس سوزش و درد می­كنیم و این را نیز بی واسطه درك می­كنیم ولی از چه طریقی می­توانیم دریابیم كه یك موجود دیگر در حال رنج كشیدن است –خواه آن موجود، دوست­مان باشد و خواه یك سگ ولگرد. رنج، واقعه و رویدادی است انفسی و درونی (وجدانی) و به همین خاطر نمی­توان از طریق حس ظاهر به آن پی بُرد. رفتارهایی مثل فریاد زدن و پیچ و تاب خوردن و كشیدنِ دست از زیرِ سیگار روشن، علایم رنج كشیدن هستند ولی خودِ رنج نیستند حتی مواردی كه توسط یك عصب­شناس از فعالیت­های عصبی و مشاهدات مغزی ارائه می­شوند و ثبت می­گردند، نیز دالّ بر خود رنج نیستند. رنج چیزی است كه ما آن را احساس و ادراك می­كنیم و تنها كاری كه می­توانیم بكنیم، این است كه فقط می­توانیم استدلال كنیم همانگونه كه ما خودمان رنج را احساس می­كنیم، افراد دیگر نیز به طُرُق گوناگون و توسط رویدادهای خاص، رنج را احساس می­كنند و بواسطه این تحمیل رنج است كه علائم و رفتارهایی را از خود بروز می دهند.

اگر این فرض كه "دیگر انسانها نیز مثل ما احساس رنج می­كنند،" قابل توجیه باشد، آنگاه آیا قابل توجیه نخواهد بود كه استدلال كنیم حیوانات دیگر نیز احساس رنج می­كنند؟ تقریباً از همان شیوه كه درمی­یابیم انسانهای دیگر در حال رنج كشیدن هستند (یعنی از طریق مشاهده علائم خارجی)، به همان طریق نیز می­توانیم دریابیم كه دیگر موجودات و از جمله حیوانات در حال رنج كشیدن­اند و این موارد را در میان حیوانات، به طور ویژه می­توانیم در پستانداران و پرنده هایی كه پیرامونمان زندگی می كنند، مشاهده نماییم.

 علائم رفتاری مثل پیچ و تاب خوردن، زوزه كشیدن، واغ واغ كردن­های مكرر، ناله كردن و اِبراز صداهای گوناگون، تلاشهایی هستند برای اِبراز درد و نیز برای دوری و اجتناب از رنج­ها. حیوانات نیز وقتی به مواردی برمی­خورند كه قبلاً از آنها رنجی دیده و احساس نموده اند، سعی می­كنند با بروز دادنِ برخی رفتارها نشان دهند كه از نزدیك شدن به آن موارد كراهت دارند. بعلاوه، ما می­دانیم كه این حیوانات دارای سیستم عصبی بسیار مشابه به ما هستند طوری كه هنگامِ مواجهۀ با مواردی كه موجب رنجور شدن ما انسانها می­شوند، آنها نیز احساس رنج می­كنند و رنجور می­گردند. در حیوانات، مثل ما انسانها به هنگام مواجهه با موارد رنج زا، فشار خون بالا می رود، رعشه و لرزه بر اندام آنها هویدا می گردد، ضربان قلب تندتر شده و زمانی كه عامل محركِ رنج، تداوم یابد، فشار خونشان می­افتد. هر چند سیستم عصبی قشر مخ انسانها، بسیار پیچیده­تر و پیشرفته­تر از دیگر حیوانات است ولی این بخش از مغز به كاركردهای تفكر و تدبر ربط می یابند نه به احساسات و ادراكات ظاهری و تحریك شدن ها. این تحریك ها و احساسات ظاهری و ادراكاتِ این چنینی، در مغز میانی (دیانسفال) قرار دارد كه در دیگر حیوانات نیز –بویژه در پستانداران و پرندگان- كاملاً پیشرفته است.[1]

همچنین امروزه كاملا علم داریم كه سیستم عصبی حیوانات، یك سیستم مصنوعی و ساختگی و سرهم بندی شده –مثل ربات ها (آدم آهنی)- نیست كه به هنگام ضربه خوردن، صرفاً ادای رنج كشیدن را درآورند و كارهای شبیه به رفتارهای انسانها را تقلید كنند. سیستم عصبی حیوانات به همان طریقی كار می كند كه سیستم عصبی ما كار می نماید و در واقع تاریخ تكامل انسانها و حیوانات –بویژه پستانداران- نشان از این دارد كه سیستم عصبی انسان و حیوانات از یك نقطه مشترك نشأت گرفته­اند و سپس به مسیری مختلف سِیر نموده­اند. استعداد احساس و ادراك رنج داشتن، به بقای یك موجود زنده كمك می­كند زیرا احساس رنج موجب می­شود تا حیوان، از منشأها و منبع های رنج آفرین دوری جوید. قطعا نامعقول و نامقبول خواهد بود اگر فرض كنیم نظام عصبی ای كه كاملا مساوی با نظام فیزیولوژیك است، بنیانهای واحد و كاركردهای واحد داشته باشند و موجب شوند رفتارهایی كاملا شبیه به هم ادا گردند، بلكه باید سطح آگاهی و ساختارهای حیوانات نیز مورد توجه قرار گیرند.

اكثر دانشمندانی كه در این حوزه تلاش می كنند، موافق با این سخن می باشند. لورد براین كه یكی از مهمترین عصب شناسان دوره ماست، در این زمینه چنین می گوید:

"من به شخصه اصلا قبول ندارم كه داشتن حافظه و ذهن را فقط در انسانها قبول كرده و وجود این موارد را در دیگر حیوانات انكار نماییم. حداقل چیزی كه می­توانم بگویم این است كه من به شخصه هیچ شكی ندارم كه علایق و فعالیت­های حیوانات توأم با آگاهی و احساس هستند كه در این زمینه كاملا هم­سان با ما انسانها هستند لیكن مرتبه ادراك شان كمی پایین تر است. لیكن اصلِ داشتنِ اگاهی و احساسات در حیوانات برایم كاملا مبرهن و اشكار است". [2]

مولف كتاب "اندر باب رنج" می نویسد:

همه دلایلِ اصلی، تایید می­كنند كه مهره دارانِ پستاندار دقیقاً همان نوع از احساس را كه در آدمیان وجود دارد –احساس درد و رنج- دارا می باشند و در نتیجه احساس درد و رنج می­كنند. اگر بگوییم، حیوانات از آنجا كه در سطحی پائین­ترند، پس رنجی درك نمی­كنند یا میزان درك رنج در آنها اندك است، سخنی سخیف بر زبان رانده­ایم. خیلی راحت می­توان نشان داد كه برخی حس ها در حیوانات نه تنها در حیوانات ضعیف تر نیست، بلكه برعكس كاملا آن احساس­ها، تند و تیزتر و حساس­تر است. آن حیوانات در برابر رویدادهای محیطی، بسیار هوشیارانه‌تر از ما انسانها ابراز احساس می­كنند و واكنش نشان می­دهند. فارغ از پیچیدگی­های قشر دماغی و مغزی (كه بطور مستقیم رنج ها را درك نمی­كند) سیستم عصبی حیوانات، مساوی با سیستم عصبی ما انسانهاست و واكنش­هایی كه در خصوص رنج­های وارده از خود نشان می­دهند، بسیار همسان با واكنشهای ما انسانهاست –هر چند تا جاییكه ما می­دانیم حیوانات فاقد و محروم از جنبه­‌های داشتن توانایی­‌های فلسفی و اندیشه ها هستند. عامل احساس، یك عامل تعیین كننده و بسیار آشكار است خصوصاً در مواجهه با ترس و خشم.[3]

به نظر می رسد بحث در این خصوص تا بدینجا كافی باشد اما لازم به نظر می رسد كه در پایان به یك اشكال عمده نیز پاسخی ارائه نماییم:

در طول تاریخ فلسفه، به نظر می رسد كه یك خط فكری مبهمی وجود دارد كه قرابت هایی نیز با تفكرات فیلسوف نامدار و تاثیرگذار دوره جدید یعنی ویتگنشتاین نیز داشته باشد كه عبارت است از اینكه شاید نتوانیم بطور معناداری به حیواناتی كه متصف به صفتِ "داشتنِ زبان آگاهی بخش" نیستند، عنوانِ حیوانِ دارای آگاهی و ادراك نام بنهیم، ولیكن این نحوه رویكرد به نظر من به هیچ وجه معقول نمی نُماید. شاید در برخی سطوح و مراتب، داشتن زبان برای اندیشه های انتزاعی ضرورت داشته باشد، ولی مرحله درك رنجها، مرحله ای اولیه بوده و ربطی به داشتن یا نداشتن زبان ندارد.

نوزادان و كودكان كم سن و سال آدمی نیز فاقد زبانی هستند كه بتوسط آن بتوانند احوالات خود در باب ورود و وقوع رنجها را بر خود بیان بدارند، حال سوالم این است كه "آیا می­توانیم و آیا مجازیم كه وقوع رنج و رنج كشیدن در نوزادان و آن كودكان را انكار نماییم؟" اگر جوابتان منفی است، پس نتیجه می گیریم كه داشتن زبان خیلی هم مهم نیست.

پس كلام آخرم برای بیان نتیجه این است كه ما هیچ دلیل خوبِ علمی یا فلسفی برای انكار رنج ها در عالم حیوانات نداریم. اگر ما در اینكه برخی حیوانات، رنج را درك می­كنند، شكی نداشته باشیم، درآنصورت نمی­توانیم وجود رنج­ها و احساسِ رنج كشیدن­ها را در دیگر حیوانات و حتی در دیگر موجودات، انكار كنیم. كلام آخرم اینكه: حیوانات رنج ها را احساس می كنند.

.

.

Do Animals Feel Pain?

by Peter Singer

Excerpted from Animal Liberation, 2nd edition, New York: Avon Books, 1990, pp. 10-12, 14-15

.

.

فایل pdf متن اصلی به زبان انگلیسی

.

.

آیا حیوانات احساس رنج می­كنند؟

نویسنده: پیتر سینگر

مترجم: داود قرجالو

منبع: برگرفته از بخشی از كتاب رهاسازی حیوانات است، ویراست دوم، 1990، نیویورك: اُوِن بوكس صص10-12

.

.