در نامطلوب‌بودنِ بعضی کارهای برخی ویراستاران

با درود و ارج؛ ببینید، تفاوت هست میانِ نکوهیدنِ کسی که کاری را نادرست انجام داده با نکوهیدنِ خودِ آن کار. موردي که برایِ آقایِ کاوهِ لاجوردیِ عزیز پیش آمده، گویا، نمونه‌اي از ویرایشِ نادرست و ویراشگر کارنابلد بوده؛ اما این دلیلي بر نادرستیِ اصلِ ویرایشِ این‌چنینی نیست. در واقع، همه‌یِ نمونه هایي که از دست‌کاری هایِ ویرایشگر آورده شد، اگر بخواهیم به تعریفِ غربیِِ ویراستار استناد کنیم، از حقوقِ اصلیِ ویراستاران است و آنان اجازه‌یِ این دست‌کاری ها را دارند. هرچند، در ایران، چنانکه از نظراتِ نویسنده‌یِ این نوشته هم برمی‌آید، کارِ ویراستار را به ویرگول‌گذاری و یافتنِ خطا هایِ تایپی فرو کاسته اند. همان موسسه‌یِ فرانکلیني هم که مثال زدید، با همه‌یِ خوبی های‌ـش، در این یک مورد بی‌اثر نبوده و یکي از عامللانِ ترویجِ چنین دیدگاهِ محدودي از ویراستاری در ایران شده. حتماً از دهانِ کسانِ بسیاری شنیده اید که در برخورد با کتابي پُراشتباه بگویند--و احتمالاً خودـتان هم بار ها گفته اید--«این دیگر چه کتابي است! کاش مرجعي علمی بود که اجازه نمی‌داد هر کارنابلدي قلم به دست بگیرد و شروع به نوشتنِ کتاب کند.» بله! ویراستارِ غربی این کار را می‌کند! نبودِ این مرجع در ایران باعث شده که هزاران‌هزار کتابِ بی‌هوده واردِ بازار شوند و چه کاغذ ها که حیفِ آن ها می‌شوند. (البته، اگر ویراستار از نوعِ کارنابلدـش باشد، هر چه بر اختیاراتِ او بیفزاییم، بر کتاب‌ـمان بیشتر ستم کرده ایم؛ اما این یک بحثِ دیگر است.) من با آن بخش از سخنانِ آقایِ لاجوردی که از کارنابلدیِ ویراستاران و سلیقه‌ای-عمل-کردن‌ـشان می‌نالند هم‌نظر ام، اما آن‌جایي که این حقوقِ ویراستاران را از ریشه انکار می‌کنند مخالف ام. بخش هایي از کتابِ «نکته های ویرایش،» نوشته‌یِ علیِ صلح‌جو (ویراستِ دوم). [...] در کتابِ «هنرِ ویرایش،» اثرِ لاریسا مک فارکر، ترجمه‌یِ مژدهِ دقیقی و احمدِ کسایی‌پور (کارنامه، 1375، ص 28) می‌خوانیم که رابرت گاتلیب، ویراستارِ مشهورِ امریکایی، به کیم پاتاک، نویسنده‌یِ کتابِ «برگزیده» می‌گوید تنها در صورتی کتابش را منتشر می‌کند که سیصد صفحه از آخرِ آن را حذف کند. پاتاک بلافاصله این کار را می‌کند و کتاب منتشر می‌شود. همان‌طور که مشاهده شد، ویراستار بر نویسنده و ناشر، هر دو، تسلط دارد. (ص 6-7) [...] بدونِ شک اصلی‌ترین نهادی که به پیدایشِ پدیده و همچنین اصطلاحِ ویرایش، به معنایِ رایجِ آن در ایران، شکل داد مؤسسه‌یِ انتشاراتِ فرانکلین بود. اما، در حاشیه‌یِ این اتفاقِ مبارک، اتفاقِ دیگری نیز رخ داد که، گرچه گریزی از آن نبود، از جنبه‌ای دیگر خوب نبود. شرحش این است که اولین گروهی که تحتِ این عنوان در فرانکلین به‌کار پرداختند، به‌علتِ نوعِ خدمتی که این مؤسسه در زمینه‌یِ پاکیزگیِ نشر عرضه می‌کرد، درست در آستانه‌یِ آشنایی با اصطلاحِ editing و معادِ فارسی و نوظهورِ آن «ویرایش،» متأسفانه با معنایِ بسیار محدودی از این اصطلاح رو به رو شدند: اصلاحِ زبان در سطحِ جمله. (ص 274) [...] کسی که مقالاتِ مجله‌ای را می‌خواند، آن‌ها را رد می‌کند یا می‌پذیرد، سپس، چنانچه آن‌ها را پدیرفته باشد، آن‌ها را به‌دقت می‌خواند و حک و اصلاح می‌کند، نزدِ غربی ها، ویراستار است. (ص 278) [...] منظورِ من از این نوشته آن است که بگویم ما در ایران تصورِ بسیار محدودی از ویرایش داشته ایم و هنوز هم داریم و عمل‌مان نیز در جهتِ همین برداشت‌‌مان وده است. ویرایش در ایران بیشتر به معنایِ اصلاحِ زبانی مطرح بوده است که، در واقع، عرصه‌یِ کوچکی از کلِ این فعالیت است. (ص 278) ----------------------- در پایان بگویم که یکي دیگر از دلایلي که به توجهِ بیشترِ اصلاحاتِ «زبان‌محور» در میانِ ویراستاران انجامیده شرایطِ ویژه‌یِ زبانِ فارسی در عصرِ کنونی است، شرایطي که به‌طورِ خاص با فرهنگستانِ یکم آغاز شد و همچنان ادامه دارد. بی‌شک زبانِ فارسی به اصلاحاتِ زیادی نیاز دارد تا هم‌پایِ زبان هایِ اروپایی شود و بودن در این «دورانِ گذار» چنین برخورد هایِ زبانی رو به سویِ خودـش جذب می‌کنه. ویراستارِ غربی نیازِ چنداني به دست‌کاری هایِ زبانی (به‌گونه‌اي که در ایران می‌بینیم) ندارد، چون هم اغلب با نویسنده‌اي روبه‌رو ست که با اصولِ نوشتن آشنا ست و دست‌ِکم زبانِ خود را می‌داند و هم با زبانِ سخته و پرورده‌اي سر-و-کار دارد؛ بیشترِ زبان هایِ اروپایی از مرحله‌اي که اکنون زبانِ فارسی در آن است گذشته اند (گُذاری که از سده‌یِ هفدهم آغازیدند). با سپاس