چرا این کتاب؟
- مفهومی روشن و کاربردی به نام «واقعگرایی سرمایهدارانه» را تعریف میکند که تحلیل فرهنگ و سیاست امروز را آسانتر میکند.
- بحران بانکی ۲۰۰۸ و نجات بانکها را نمونهای از کارکرد این ایدئولوژی در عمل نشان میدهد.
- با مفهوم «ناتوانی بازتابنده» توضیح میدهد چرا مردم نقصهای سرمایهداری را میدانند و باز هم کاری از دستشان برنمیآید.
- پیوند میان نئولیبرالیسم، بوروکراسی، آموزش و بیماریهای روانی را نشان میدهد.
- برای نقد، به جای تکیه بر آرمانشهر، به نقاط شکست خود نظام مثل تغییر اقلیم و سلامت روان اشاره میکند.
معرفی کتاب
«واقعگرایی سرمایهدارانه» نوشتهٔ مارک فیشر، نظریهپرداز و منتقد فرهنگی بریتانیایی، نخستینبار در ۲۰۰۹ منتشر شد و ریحانه عبدی آن را به فارسی ترجمه کرده است. نشر گمان این ترجمه را منتشر کرده است. عنوان فرعی اصلی کتاب، «آیا هیچ بدیلی وجود ندارد؟»، به شعار مارگارت تاچر، «هیچ بدیلی وجود ندارد»، اشاره دارد.
فیشر «واقعگرایی سرمایهدارانه» را، با اشاره به اصطلاح «رئالیسم سوسیالیستی»، حسی فراگیر میداند که طبق آن سرمایهداری تنها نظام اقتصادی و سیاسی شدنی است و تصور بدیلی منسجم برای آن هم ناممکن شده است. او این حس را نه محدود به هنر و تبلیغات، بلکه فضایی میداند که تولید فرهنگ، نظم کار و آموزش را شرطی میکند و مثل مانعی نامرئی بر اندیشه و کنش سایه میاندازد. نمونههایش در کتاب فیلم «فرزندان انسان» و بحران بانکی ۲۰۰۸ است. در بحران بانکی، دولتی که ایدئولوگهای نئولیبرال از کوچککردنش میگفتند، بهسرعت برای نجات نظام بانکی وارد میدان شد.
از مفاهیم دیگر کتاب «ناتوانی بازتابنده» است، یعنی وضعیتی که در آن مردم نقص سرمایهداری را میدانند اما باور دارند راهی برای تغییرش نیست. فیشر همچنین از «هستیشناسی کسبوکار» میگوید، منطقی که هدفها را فقط با معیار کسبوکار میفهمد و به آموزش و خدمات عمومی هم سرایت میکند. او برای نقد این ایدئولوژی به تمایز ژاک لاکان میان «امر واقع» و «واقعیتهای» ایدئولوژیک تکیه میکند و تغییر اقلیم، سلامت روان و بوروکراسی را جاهایی میداند که شکافهای این روایت در آنها آشکار میشود.
این کتاب برای علاقهمندان به فلسفه و جامعهشناسی نوشته شده است و برای کسانی که میخواهند رابطهٔ فرهنگ، سیاست و زندگی روزمره را در عصر نئولیبرالیسم بفهمند، نقطهٔ آغاز مناسبی است.
دیدنِ جهانِ فرزندان انسان لابد ما را یادِ نقل قولی میاندازد که به فردریک جیمسون و اسلاوی ژیژک نسبت دادهاند: تصور پایان دنیا آسانتر از تصور پایان سرمایهداری است. این جملهٔ قصار منظور من از «واقعگراییِ سرمایهدارانه» را بهخوبی بیان میکند: این حسِ فراگیر که نهتنها سرمایهداری یگانه نظام اقتصادی و سیاسیِ ماندگار است، بلکه حالا دیگر تصور بدیلی منسجم برای آن نیز غیرممکن است. زمانی فیلمها و رمانهای آخرالزمانی تمرینی برای پرورش قوهٔ تخیل بودند ـــفجایعی که این آثار به تصویر میکشیدند در حقیقت پیشزمینههایی روایی بودند برای ظهور شیوههای دیگرگونهٔ حیات و فعالیت بشری. اما در فرزندان انسان اینگونه نیست. به نظر میرسد دنیایی که در فیلم به نمایش درآمده بیش از آنکه بدیلی برای دنیای ما باشد، پیشبینیِ هرچه وخیمتر شدن اوضاع در آینده است. در دنیای فیلم، همانند دنیای ما، تمامیتخواهیِ افراطی و سرمایه بههیچعنوان مغایرتی با هم ندارند: بازداشتگاهها و کافیشاپهای زنجیرهای در کنار هم به حیاتشان ادامه میدهند. در فرزندان انسان، فضای عمومیْ متروکه شده و به قرق حیوانات و انبوه زبالهها درآمده است (یکی از صحنههای بهشدت تکاندهندهٔ فیلم در مدرسهای متروکه رخ میدهد که گوزنی در میان آن میتازد). نئولیبرالها، که نمونهٔ فرد اعلای واقعگراییِ سرمایهدارانه هستند، نابودیِ فضای عمومی را جشن میگیرند؛ اما در فرزندان انسان، برخلاف اظهار امیدواریِ رسمیِ نئولیبرالها دولت مضمحل نشده، بلکه صرفاً به کارکرد نظامی و پلیسیِ ذاتیِ خود بازگشته است (میگویم امیدواریِ «رسمی» چون نئولیبرالیسم در نهان به دولت متکی است حتی وقتی از نظر ایدئولوژیک آن را به صلابه میکشد. این مسئله در بحران بانکیِ سال ۲۰۰۸ بهشکل خارقالعادهای چهره نشان داد؛ آنجا که دولت به دعوت ایدئولوگهای نئولیبرال لبیک گفت و بهسرعت برای نجات نظام بانکی وارد معرکه شد).
