آیا حیوانات دارای شأن اخلاقی‌اند؟

مقاله‌ی «هنجارمندی در جانوران» که اخیراً در دانشنامه‌ی فلسفی استنفود منتشر شده با طرح این پرسش آغاز می‌شود که آیا حیوانات می‌توانند در قلمرو ارزش‌ها، اخلاق و هنجارها حضور داشته باشند؟ هرچند عمومأ در فلسفه‌ی غرب، این ویژگی‌ها منحصر به انسان درنظر گرفته می‌شوند، اما پژوهش‌های جدید در مورد زندگی پیچیده‌ی اجتماعی و عاطفی حیوانات، این نگاه را تغییر داده است.

مقاله در سه حوزه‌ی اصلی این بحث را دنبال می‌کند.

نخست: آیا حیوانات می‌توانند عامل اخلاقی باشند؟ این سؤال به وجود همدلی، دلسوزی و انگیزه‌های دیگرمدارانه در حیوانات می‌پردازد. شواهدی مانند نجات هم‌نوع توسط موش‌ها یا کمک شامپانزه‌ها به یکدیگر، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا این رفتارها صرفاً غریزی‌اند یا ریشه‌ای اخلاقی دارند.
در پاسخ، دو دیدگاه اصلی وجود دارد.

دیدگاه عقل‌گرا با الهام از کانت و ارسطو، بر نقش تعقل و خودآگاهیِ تأملی تأکید دارد. به گفته کریستین کورسگارد، جوهره‌ی اخلاق در توانایی قضاوت درباره‌ی «تکلیف» و «باید» است که نیازمند «خودآیینی هنجاری» است؛ یعنی توانایی فاصله گرفتن از انگیزه‌های خود و پرسش از درستی آن‌ها. در ارسطو نیز فضیلت‌های اخلاقی با «حکمت عملی» مرتبط‌اند. بر این اساس، حیوانات فاقد توانایی‌های فراشناختی هستند و نهایتاً می‌توانند «پیشا-اخلاقی» باشند (یعنی واجد مواد خام اخلاق مانند همدلی؛ اما بدون سازمان‌دهی عقلی).

اما دیدگاه احساس‌گرا، با الهام از هیوم و اخلاق مراقبت، ریشه‌ی اخلاق را در عواطف و احساساتِ دیگرمدارانه مانند همدلی و دلسوزی می‌داند. از این منظر، اگر حیوانی به دلیل دلسوزی به یاری دیگری بشتابد، می‌تواند واجد روان‌شناسی اخلاقی باشد، حتی بدون توانایی تأمل فلسفی. مقاله به رویکردی «خارج‌گرا» اشاره می‌کند که بر اساس آن، محتوای اخلاقیِ یک حالت روانی (مثل احساس ناراحتی از دیدن رنج دیگری) می‌تواند به دلیل ارتباط علّی آن با وضعیت‌های خوب یا بد جهان تعیین شود، نه لزوماً به دلیل تأمل درونیِ فاعل درباره‌ی آن حالت. به این ترتیب، موش نجات‌دهنده ممکن است به دلیل مشاهده‌ی رنج در هم‌نوع برانگیخته شود، بدون آنکه مفهوم «رنج» یا «بدی» را درک کند.

در بحث عاملیت اخلاقی، سؤال این است که آیا می‌توان حیوانات را مسئول کارهایشان دانست و آن‌ها را تحسین یا سرزنش کرد؟ فیلسوفانی مانند مارک رولندز، «سوژه‌ی اخلاقی» را از «عامل اخلاقی» جدا می‌کنند؛ یعنی حیوان می‌تواند انگیزه‌ای اخلاقی (مثلاً ترحم) داشته باشد و کاری خوب یا بد انجام دهد، بدون آنکه شایسته‌ی ستایش یا سرزنشِ انسانی باشد. در مقابل، برخی دیگر با تکیه بر «کیفیت اراده» (نیت پشت عمل) معتقدند که حیوانات نیز می‌توانند مشمول مسئولیت اخلاقی شوند، هرچند مجازات آن‌ها توسط انسان پیچیدگی‌های خاص خود را دارد.

دوم: آیا جوامع حیوانی از هنجارهای اجتماعی پیروی می‌کنند و حیوانات شناخت هنجاری دارند؟
این سؤال به وجود قوانین نانوشته‌ی اجتماعی در میان حیوانات می‌پردازد. نمونه‌هایی مانند قواعد بازی در سگ‌ها، رفتار خاص با نوزادان در شامپانزه‌ها، یا همنوایی با سنت‌های گروهی در میمون‌ها، مطرح شده‌اند که نشان از نظم اجتماعی دارند.
 
چالش اصلی، تشخیص «هنجار» از «انتظام‌های آماری» است. هنجار باید پایه‌ی اجتماعی داشته باشد؛ یعنی افراد به خاطر پاداش یا تنبیه دیگران (نه صرفاً تقلید) از آن پیروی کنند. بسیاری از مدل‌های انسانیِ هنجار، آن را نیازمند توانایی‌های منحصربه‌فردی مانند فراشناخت می‌دانند. اما مدافعان وجود هنجار در حیوانات، بر «نظم‌های هنجاری» تأکید دارند؛ یعنی الگوهای رفتاری که به دلیل مشوق‌های اجتماعی (مثل تنبیه مستقیم) در یک جامعه حفظ می‌شوند، حتی اگر حیوانات درک مفهومی از «باید» نداشته باشند. به این ترتیب، امکان وجود هنجارهای اجتماعیِ ساده‌تر در جوامع حیوانی را نمی‌شود رد کرد.
 
سوم: پیامدهای این مباحث برای رفتار اخلاقی انسان با حیوانات چیست؟
اگر حیوانات دارای روان‌شناسی اخلاقی، هنجارهای اجتماعی، یا شناخت هنجاری باشند، این موضوع بر «وضعیت اخلاقی» و میزان شایستگیِ آن‌ها برای ملاحظات اخلاقی تأثیر می‌گذارد. به عنوان مثال، اگر حیوانی «سوژه‌ی اخلاقی» باشد که می‌تواند رنج بکشد و برای رنج دیگران انگیزه داشته باشد، این امر بر نوع و میزان مسئولیت انسان در قبال آن حیوان اثر می‌گذارد. همچنین، اگر حیوانی بتواند در «بازی‌های مسئولیت اخلاقی» (مانند روابط خانگی با سگ) مشارکت کند، این روابط اخلاقی دوسویه‌تر می‌شوند.

با این حال، حتی اگر حیوانات عامل اخلاقی نباشند، درک پدیده‌های هنجاری در آن‌ها به بازتعریف مفاهیم اخلاقیِ انسانی و پرهیز از انسان‌محوریِ بی‌دلیل کمک می‌کند و بر نحوه‌ی برخورد عملی با آن‌ها در محیط‌های طبیعی، آزمایشگاهی، و خانگی، تأثیر دارد.