ابوالفضل خطیبی

ابوالفضل خطیبی در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۳۹ در روستای امامزاده علی‌اکبر از توابع آرادان، در شهرستان گرمسار، به دنیا آمد. پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی و متوسطه، در سال ۱۳۵۸ وارد رشته تاریخ دانشگاه شیراز شد و در سال ۱۳۶۵ مدرک کارشناسی گرفت. او سپس در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دوره کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران را گذراند و سال‌ها بعد دکترای زبان و ادبیات فارسی خود را در همان پژوهشگاه به پایان رساند.

رساله دکتری خطیبی با عنوان «بررسی انتقادی مهم‌ترین قطعات و بیت‌های الحاقی شاهنامه» بازتاب روش اصلی او در شاهنامه‌پژوهی بود: تکیه بر نسخه‌شناسی، مقابله دست‌نویس‌ها و نقد تاریخی متن برای تفکیک ابیات اصیل از افزوده‌های کاتبان و شاهنامه‌خوانان. او در پژوهش‌های خود بارها نشان داد که برخی ابیات مشهور منسوب به فردوسی، از جمله شماری از ابیات زن‌ستیزانه، در کهن‌ترین و معتبرترین نسخه‌های شاهنامه وجود ندارند.

خطیبی از سال ۱۳۶۸ در مراکز پژوهشی مختلفی از جمله مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مرکز نشر دانشگاهی و فرهنگستان زبان و ادب فارسی فعالیت کرد. او در فرهنگستان زبان و ادب فارسی عضو هیئت علمی و معاون گروه فرهنگ‌نویسی بود و در حوزه شاهنامه، تاریخ ایران، ادبیات حماسی و فرهنگ‌نویسی مقالات فراوانی نوشت. همچنین در جلد هفتم تصحیح انتقادی شاهنامه با جلال خالقی مطلق همکاری داشت.

از آثار و پژوهش‌های مهم او می‌توان به «برگزیده مقاله‌های نشر دانش درباره شاهنامه»، همکاری در «یادداشت‌های شاهنامه»، تصحیح «فرامرزنامه بزرگ»، تصحیح «شبرنگ‌نامه» و کتاب «آیا فردوسی محمود غزنوی را هجو گفت؟» اشاره کرد. او همچنین درباره خدای‌نامه، سنت حماسی ایران، اشکانیان و ساسانیان در حماسه ملی و مسائل مربوط به اصالت نسخه‌های شاهنامه پژوهش کرد.

یکی از ویژگی‌های برجسته کار خطیبی، حساسیت او نسبت به انتساب سخنان و ابیات به فردوسی بود. او بر این باور بود که برای داوری درباره دیدگاه فردوسی باید نخست میان متن اصیل شاهنامه و افزوده‌های نسخه‌های متأخر تمایز گذاشت و سپس سخن راوی، شخصیت‌های داستان و منبع تاریخی شاعر را از یکدیگر جدا کرد. این رویکرد در مطالعات او درباره ابیات زن‌ستیزانه، هجونامه منسوب به فردوسی و قطعات الحاقی شاهنامه آشکار است.

ابوالفضل خطیبی در ۲۱ دی ۱۴۰۱ درگذشت. میراث پژوهشی او بیش از همه با نقد متن شاهنامه، نسخه‌شناسی و کوشش برای پالایش متن فردوسی از افزوده‌های متأخر پیوند خورده است.