ضد فرهنگ، ضد علم

ضد فرهنگ، ضد علم

آمیزه‌ای از سرهم‌بندی، تقلب و گزافه‌گویی به نام «جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها»

احمد مطلّب‌نیا[1]

اگر روش درستی را برای نقد یک انحراف به‌کار نبندیم ممکن است که آن انحراف، که هنوز تبدیل به جریان نشده عملاً تبدیل به یک جریان ریشه‌دار شود و در آن صورت مقابله‌ با آن دشوارتر خواهد بود. (عبدالحسین خسروپناه)[2]

مقدمه

در این نوشته با اختصار بسیار به ارزیابی کتاب جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها، نوشتة عبدالحسین خسروپناه، می‌پردازیم.[3] در مقدمة مؤسسة حکمت نوین اسلامی (حنا)، یعنی مؤسسه‌ای که خود عبدالحسین خسروپناه رییس آن است، آمده است این کتاب «تحقیقی است که توسط پژوهشگر و دانشمند ارجمند استاد عبدالحسین خسروپناه، پس از سال‌ها کوشش فراوان و پژوهش و تدریس به نگارش درآمده است» (16). نویسندة کتاب نیز در ابتدای پیشگفتار خود آن را «دومین اثر نظام‌مند نگارنده در حوزه جریان‌شناسی ایران معاصر» (17) خوانده است. او خود در این پیشگفتار، به عنوان «دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی»، از منتقدان دعوت کرده است تا «هر گونه نقد و انتقادی نسبت به این اثر دارند، نویسنده را بهره‌مند ساخته و بهرمند سازند» (18). این مقاله می‌تواند پاسخی به همین دعوت نویسنده تلقی شود.

دربارة نویسنده

روی جلد کتاب جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها عنوان نگارنده «عبدالحسین خسروپناه» ذکر شده است. در صفحة اول از او با صفت «استاد» یاد شده و در شناسنامة کتاب برای او صفت «دکتر» به کار رفته است. عبدالحسین خسروپناه در مردادماه سال 1390 طی حکمی از سوی کامران دانشجو، وزیر علوم و تحقیقات و فناوری دولت دهم (دورة دوم ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد) به عنوان رئیس مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران منصوب شد (منبع: خبرگزاری مهر، شناسه خبر 1373874، سه شنبه 11 مرداد 1390-14:10). در این خبر از ایشان با عنوان «حجت‌الاسلام دکتر خسروپناه» نام برده شده است. در صفحة «زیست‌نامة علمی» در وب‌سایت رسمی او آمده است ایشان «در سال 1374 در مقطع دکترای کلام اسلامی با رتبة اول از مؤسسة امام صادق (علیه السلام) فارغ‌التحصیل شد» (وب‌سایت مؤسسة فرهنگی حکمت نوین اسلامی (حنا) به نشانی: khosropanah.ir). مؤسسة امام صادق(ع) یا همان مرکز تخصصی کلام در قم، که در سال 1370 (سالی که خسروپناه تحصیل دروس تخصصی کلام را در مقطع دکترا آغاز کرده است) با اشراف آیت‌الله جعفر سبحانی تأسیس شد و در بالاترین مقطع آموزشی، مدرک سطح چهار ارائه می‌کند. در بخشنامة مورخ 20/12/1392، به شمارة 124202/5/19 وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، از سوی هیئت مرکزی جذب اعضای هیات علمی به کلیة مراکز و مؤسسات آموزشی و پژوهشی و دانشگاه‌ها، ابلاغ شده است که «برابر ماده‌واحدة مصوب مجلس شورای اسلامی مورخة 25/12/88 سوءاستفاده از عناوین علمی دکتر، مهندس و مانند آن و استفادة غیرمجاز از آن در مکاتبات اداری یا وسائل ارتباط جمعی مانند رادیو، تلویزیون، روزنامه، مجله، سایت و در نطق‌ها و مجامع عمومی، اوراق چاپی یا خطی مشمول مجازات مادة (556) قانون مجازات اسلامی می‌شود و سوءاستفاده‌کننده به معین سه ماه یا یک سال حبس و جزای نقدی محکوم می‌شود. لذا کسانی که قبل از اتمام دورة دکتری در مقالات یا کتاب‌ها و مکاتبات از این عناوین استفاده کنند یا دارندگان مدارک معادل و سطح 3 و 4 حوزه و خبرگان بدون مدرک که این عناوین را برای خود به کار ببرند پروندة علمی آنان فاقد وجاهت قانونی و قابل ارجاع به مراجع قضائی است... دکتر محمدرضا رضوان‌طلب، رئیس مرکز جذب اعضای هیئت علمی» (منبع: خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، کد خبر: 1457648، تاریخ انتشار: 15 مهرماه 1393، 8:56.؛ تأکید از نگارنده است).

دربارة کتاب

جریان‌شناسی فرهنگی زمینه‌ای برای شناخت دیدگاه‌های متنوع فکری و فرهنگیِ تأثیرگذار به وجود می‌آورد. در فرایند جریان‌شناسی، جریان‌شناس سعی می‌کند معرفی و ارزیابی منصفانه‌ای از این دیدگاه‌ها به دست دهد و چالش‌های پیش رویشان را به صورتی مختصر مطرح کند و علاوه بر این‌ها، منابعی معتبر و مفید معرفی کند تا مخاطبان بتوانند دربارة دیدگاه‌های مورد علاقه و دغدغة خود مطالعات دقیق‌تری داشته باشند.^[4]

کتاب جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها، با توضیحی که آمد، به انواعی از آنچه نویسنده‌اش ضدفرهنگ می‌شناسد اختصاص دارد. بنابراین، عنوان خود متضمن سوگیری است و نویسنده نیز گفته است که ضدفرهنگ‌های مورد نظرش را از زاویة خاصی بررسی می‌کند. از این حیث، کار او هیچ ایرادی ندارد، چون ترجیح داده است نگرش خاصی را مسلّم بگیرد و از منظر آن جریان‌های ضدفرهنگ را معرفی کند. اما البته این مهم است که نویسنده مقصودش را از ضدفرهنگ روشن کند، توضیح دهد که چه عامل یا عواملی این جریان‌ها را ضدفرهنگ می‌کنند و انتخاب هر جریان به عنوان ضدفرهنگ بر چه اساسی بوده است. به‌علاوه، شرط جریان‌شناسیِ مناسب دقت و نظم در طرح مطالب، استناد کافی و معتبر به منابع و معرفی دقیق منابعی برای مطالعة بیشتر است. این شروط، به منزلة معیار ارزیابی، دقیقاً بیانگر همان نکاتی است که موجب می‌شوند جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها کتابی بی‌ارزش بلکه گمراه‌کننده باشد.

در جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها، نویسنده اسیر پیش‌فرض‌ها و برچسب‌هایی توطئه‌زده است. به همین دلیل، گرچه ظاهراً از اصطلاح جامعه‌شناختی «ضدفرهنگ» استفاده می‌کند، در همه جای کتاب بی‌درنگ وارد تمایزگذاری‌ای می‌شود بین ما و دیدگاه ما، به عنوان نمایندگان حق مطلق و آن‌ها، به عنوان اشخاصی فاصله‌دار با «منابع دینی یعنی عقل و قرآن و سنت پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)» «منحرف و فرقه ضاله» و «تشکل‌هایی که با شیوه فریب‌کاری، ویژه‌سازی، ترس و ارعاب، جهل، برخورد ضد عقلانیت، رفتار خودکامه، ادعاهای کاذب، ادعاهای ویژه رهبران، کنترل اطلاعات و زمان، کنترل روابط اعضا، برگزاری جلسات جذاب و متنوع، دین‌داری و معنویت گزینش‌گر و تحریفی فعالیت می‌کنند» (42 و 43). برخی پدیده‌های فرهنگی ضدفرهنگ نامیده می‌شوند چون با فرهنگ غالب جامعه در تعارض‌اند، اما اینکه این پدیده‌ها متصف به همة این صفات و ده‌ها صفت دیگر و در نهایت برساختة یهود یا فراماسونری باشند (به توضیحی که نقل خواهد شد) ادعایی دیگر است که خود محتاج استدلال‌های دقیق و قابل دفاع است. چنین اوصافی نشان می‌دهد که نویسنده در حال جریان‌شناسی نیست؛ در حال بولتن‌نویسی است. این مسئله وقتی بارزتر می‌شود که او پای عوامل روان‌شناختی را وسط می‌کشد، مثلاً آنجا که می‌گوید «روحیه تساهل و تسامح و تنوع و راحت‌طلبی برخی انسان‌ها» و «جهل و بی‌اطلاعی افراد از اعتقادات و رفتارهای انحرافی فرقه‌ها» از عوامل زایندة «پیدایش و گسترش فرقه‌ها و ضد فرهنگ‌ها در جهان» است (44).

علاوه بر این، وقتی گذشته از سیاست‌های بین‌المللی، نویسنده وارد سیاست داخلی می‌شود و به‌کرات دولت اصلاحات، وزارت ارشاد آن، وزارت علوم آن، مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها و پایه‌گذاران و برنامه‌ریزان رشته‌های درسی، مانند مطالعات فرهنگی و مطالعات زنان، را در جاهای مختلف کتاب پیاده‌نظام استعمارگران برای ترویج ضدفرهنگ‌ها می‌نامد، مشخص است که ذیل عنوان به‌ظاهر علمیِ جریان‌شناسی، در حال مطالعة بولتنی جهت‌دار و نشئت‌گرفته از ذهنی سیاسی هستیم که می‌خواهد به هر شکلی که شده آنچه را ضدفرهنگ می‌نامد به همة شرور عالم، از آیین یهود و فراماسونری گرفته تا دولتی که در اختیار گروه مخالف است، وصل کند، به گونه‌ای که تا پایان کتاب تکلیف روشن نمی‌شود که بالاخره مسبب این همه فساد، با این همه تنوع، کجاست.

به این دلایل، هیچ‌یک از شروط یک جریان‌شناسی معتبر و قابل اعتماد در کتاب محقق نمی‌شود. مشخص نیست چه چیز یا چیزهایی موجب می‌شود که هم فمینیسم و هم موسیقی‌گرایی و هم انجمن حجتیه و هم شیطان‌پرستی و هم کثرت‌گرایی دینی ضدفرهنگ باشند و اصلاً یک پدیده باید چه حدود و ثغوری داشته باشد تا جریانی ضدفرهنگی به حساب بیاید. به‌علاوه، اگر این‌ها ضدفرهنگ‌اند، چرا پدیده‌هایی مثل بنیادگرایی مذهبی یا تشیع تعصب‌آمیز (مثلاً با نماد برگزاری مراسم «عمرکُشان») ضدفرهنگ نیستند، پدیده‌هایی که شاید آسیبشان به فرهنگ دینیِ عمومی بیشتر از برخی ضدفرهنگ‌های مطرح‌شده در کتاب باشد؟

علاوه بر این‌ها، نویسنده از بیان صریح و ساده و منسجم آراء و مسائل رویکردهای فرهنگی مورد نظرش عاجز است، هیچ دسته‌بندی‌ای برای برشمردن این رویکردها در چند قالب کلی‌تر ندارد (مثلاً از سینما وارد موسیقی و بعد شیطان‌پرستی و بعد معنویت سکولار و بعد فمینیسم و بعد کثرت‌گرایی دینی و بعد بهائیت و بعد ناسیونالیسم می‌شود)، مدام در عرصة بین‌المللی و جامعة ایران در رفت‌وآمد است، و گاهی سعی می‌کند تکلیف مسائلی را معین کند که هیچ ربطی به جریان‌شناسی فرهنگی ندارند (مثلاً موسیقی در اسلام و فلسفة آفرینش).

در نهایت، نگاه دقیق‌تر به کتاب روشن می‌سازد که غالب منابع نویسنده در شناخت ضدفرهنگ‌های مورد نظرش غیرمعتبر و نحوة استناد او به آن‌ها نامشخص است. بر همین اساس، منابع معتبری هم برای مطالعات بعدی در اختیار مخاطب گذاشته نمی‌شود. نتیجة این نکات این است که جریان‌شناسی فرهنگ‌ها بی‌ارزش و، از آن بدتر، گمراه‌کننده است و خود مبلّغ ضدفرهنگی در شناخت پدیده‌های فرهنگی است.

ریشة همةاین اشکال‌ها، نه جهت‌گیری فکری خاص نویسنده (که می‌تواند درست یا نادرست باشد) بلکه در دو امر دیگر است: 1. اسیر بودن او در دام پیش‌فرض‌ها و برچسب‌هایی توطئه‌زده و خودحق‌پنداری افسار گسیخته؛ 2. ضعف دانش و بی‌توجهی به موازین پژوهش علمی. آنچه در ادامة این مقاله می‌آید صرفاً به این امر دوم منحصر است. تذکر این نکته لازم است که آنچه می‌آید فقط مشتی نمونة خروارها انتقاد ممکن دربارة کتاب است. برای تسهیل کار، این انتقادها ذیل چند عنوان ذکر می‌شوند.^[5]

عنوان کتاب

عنوان کتاب، جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها، در پشت جلد به این صورت به زبان انگلیسی ترجمه شده است: «Anti Cultures Typology». نویسنده پس از برشمردن برخی معانی «اصطلاحی فرهنگ» از منابع مختلف (آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، تهران، 1357؛ سلیمی، حسین، فرهنگ‌گرایی، جهانی‌شدن و حقوق بشر، تهران، 1383 و...)، تعاریف این اشخاص را نقل می‌کند: «جان، ب. تامپسون» (23)، «علامه جعفری» (23)، «تایلور» (23)، «مایرس» (24)، «هرسکووتیس» (احتمالاً منظور «هرسکویتس» است) (24)، اسمال (24)، «پاتریک نولان» (25)، «گیترز» (25)، «وایت و ارنست کاسیرر» (25) و «مقام معظم رهبری» (26)، ولی نمی‌گوید چه معیاری برای کنار هم گذاشتن این تعاریف، و نه تعاریفی دیگر، دارد و چه ویژگی خاصی در آن‌ها دیده که در تعاریف دیگر ندیده است. در نهایت، خود او فرهنگ و ضدفرهنگ را چنین تعریف می‌کند: «مجموعه‌ای هماهنگ از دانش‌ها، باورها، ارزش‌ها و هنجارهای انسانی که به صورت نُمادهای گوناگون در عرصه‌های سخت افزاری اجتماع انسان و امور مربوط به تمدن ظهور می‌یابد و به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود. اگر این مجموعه، برگرفته از روش عقلی و متون دینی و اسلامی باشد، فرهنگ اصیل و معتبر نامیده می‌شود و در غیر این صورت، ضدفرهنگ و غیر اصیل و نامعتبر شناخته می‌شود» (27). اما او کمی جلوتر (40) برای مفهوم «ضدفرهنگ» از تعریف مصطلح و جامعه‌شناختی این مفهوم بهره می‌گیرد، یعنی «فرهنگی که با فرهنگ رایج جامعه ضدیت داشته باشد» (40) با این حال، در پانوشت به جای معادل دقیق آن در علوم اجتماعی و مطالعات فرهنگی یعنی «counterculture»، به معنای «ضدفرهنگ/ پادفرهنگ» از اصطلاح «anti Culture» استفاده می‌کند که در ادبیات جامعه‌شناسی جایگاهی ندارد. این نکته‌ای است که جست‌وجوی سادة این دو واژه در اینترنت آن را به‌وضوح نشان می‌دهد.

مشکلات مفهومی

1_ «معادل واژه فرهنگ در انگلیسی Cult و معادل واژه فرقه Sect است». (21)

«cult» به معنای فرقه، کیش، آیین، یا تب و مُد به کار رفته (نک: فرهنگ هزاره و دیگر فرهنگ‌ها). آنچه معنای «فرهنگ» دارد «culture» است. بر همین اساس، تمیز نویسنده بین «cult» و «sect» نادرست است.

2_ معادل «جریان‌شناسی» برای واژة «typology» در پشت جلد کتاب غلط است. «typology» به معنای «سنخ‌شناسی» یا «گونه‌شناسی» است.

3_ «اومانیسم» به «خداانگاری انسان» معنا شده است (28).

ممکن است کسی اومانیسم را به خداانگاری انسان تفسیر کند ولی معنای این اصطلاح «انسان‌گرایی/ انسان‌محوری/ انسان‌باوری» است.

4_ «tolerance» به «نفی حقانیت ارزش‌های اسلامی» معنا شده است(28).

معنای «tolerance» رواداری است. اینکه کسی در درون فرهنگ اسلامی معتقد باشد رواداری به نفی حقانیت ارزش‌های اسلامی می‌انجامد منجر نمی‌شود به اینکه معنای این اصطلاح تغییر کند.

5_ «روسو و مونتسکیو از نخستین بنیانگذاران ناسیونالیسم بودند. ناپلئون، رشد این ایده را سرعت بخشید تا آن جا که ناسیونالیسم حتی از اندیشه دموکراسی و آزادی‎خواهی هم زودتر در مشرق زمین توسعه یافت» (368).

آیا روسو و منتسکیو «از نخستین بنیانگذاران ناسیونالیسم» بوده‌اند؟ این سخن در کدام منبع قابل اعتنای فلسفة سیاسی یا علوم سیاسی آمده است؟ به‌علاوه، ناپلئون چگونه ایدة ناسیونالیسم را سرعت بخشیده است؟ آیا او متفکری هم‌پایة روسو و مونتسکیو است که به ایضاح مفهومی و دفاع از ناسیونالیسم بپردازد یا به قول نویسنده این ایده را، به‌ویژه در مشرق‌زمین، «سرعت بخشد»؟

6_ نویسنده در گفتار دوم فراماسونری را ریشة ضدفرهنگ‌ها دانسته ولی به جای مستدل کردن این ادعا، این گفتار را به توضیح تاریخچة فراماسونری اختصاص داده و در هیچ‌جای کتاب استدلالی بر این ادعا ارائه نمی‌کند و توضیحی هم نمی‌دهد که به این پرسشِ ساده پاسخ بدهد که آیا، بنا بر این ادعا، می‌توان نتیجه گرفت پیش از به وجود آمدن فراماسونری و «سال 1717 میلادی، آغاز انحراف مسیر فراماسون‌ها توسط انگلیسی‌ها» (53) هیچ ضدفرهنگی در جهان وجود نداشته است؟ از سوی دیگر، در مقدمة ناشر، یعنی احتمالاً خود نویسنده، آمده است: «به نظر نگارنده دشمنی یهود ]کل یهودیان؟![ با اسلام سبب شده است که در همه زمان‌ها بر ضد مسلمانان سخن گفته و توطئه نموده و جریان‌های انحرافی، الحادی و غیراخلاقی را در جوامع اسلامی گسترش دهند» (16). گرچه در صفحة 55 فراماسونری با «خدای اختصاصی صهیونیست‌ها» پیوند زده شده، ولی دقیقاً معلوم نیست چه ارتباطی بین آیین یهود، فراماسونری و به اصطلاحِ نویسنده، ضدفرهنگ‌هایی مثل موسیقی‌گرایی، شیطان‌پرستی و فمینیسم وجود دارد و چگونه می‌توان همة این‌ها را با این تعابیر قاطع و کلی به هم گره زد.

7_ کتاب سرشار از اطلاعات نادرست است. برای نمونه، این چند خط را ببینید: «گروهی از روشن‌فکران متجدد سکولار و لیبرال در ایران با شیوه ادبی و با تشکیل کانون روشن‌فکران ادبی به نشر تفکر خود و ترویج ابتذال اعتقادی و رفتاری می‌پردازند. این جریان با استفاده از اندیشه‌های مکتب فرانکفورت و آثار هابرماس، لوکاچ و گلدمن، تفکیک دین از سیاست را شعار خود ساخته است افرادی مانند احمد شاملو (متولد سال 1304)، هوشنگ گلشیری (متولد سال 1332)، سیمین بهبهانی (متولد سال 1306) چهره‌های برجسته روشن‌فکری متجدد سکولارند که در کانون ادبی فعالیت می‌کنند. البته نویسندگان دیگری، مانند: باقر پرهام، غلام‌حسین ساعدی... آذین (محمود اعتمادزاده)... نسیم سلطانی‌پور و ناصر پاک‌دامن نیز فعالیت داشته و دارند» (62-63). فکر می‌کنید در این چند خط چند غلط وجود دارد؟ نویسنده از «روشن‌فکر متجدد» می‌گوید، گویی «روشن‌فکر نامتجدد» هم داریم! جمعی از شاعران و نویسندگان را به «ترویج ابتذال اعتقادی و رفتاری» متهم می‌کند؛ می‌گوید آن‌ها در «کانون روشن‌فکران ادبی» فعالیت می‌کنند در حالی که احتمالاً منظورش «کانون نویسندگان ایران» است؛ آن‌ها را بدون هیچ توضیحی با «مکتب فرانکفورت و آثار هابرماس، لوکاچ و گلدمن ]کدام گلدمن؟! لوسین گلدمن یا آلوین گلدمن یا گلدمن‌هایی دیگر؟![» گره می‌زند؛ تاریخ تولد گلشیری را از 1316 به 1332 تغییر می‌دهد؛ نام به‌آذین را به «آذین» تغییر می‌دهد؛ شخص مجهولی به نام «نسیم سلطانی پور» را وارد «کانون ادبی» می‌کند (لابد به جای سعید سلطان‌پور!) و... تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل!

8_ در بخش سینما نویسنده، بدون نقل منبع، با حسرت می‌گوید «شهید آوینی بر این نکته تصریح می‌کند که در مدارس سینمایی ما، تاریخ سینما را به عنوان فلسفه آن درس می‌دهند» (64) در صفحة قبل، او گفته است «کتاب‌ها و مقالات زیادی در معرفی و نقد خُرد و کلان سینما به دست برخی از نویسندگان نوشته شده که به طور جدی در محافل سینمایی مورد توجه قرار نگرفته است. شاید یکی از دلایل بی‌اعتنایی به آنها، غیرتخصصی بودن و داشتن رویکرد سطحی به سینما در این نگاشته‌ها بوده است. نقد و تحلیل سینما بدون داشتن تصویر روشن و درست از آن میسر نیست». قاعدتاً باید منتظر «تصویر روشن و درست از سینما» و بیان «فلسفة آن» باشیم اما، چنانکه خواهیم دید، آنچه در صفحات بعد آمده است چیزی جز سرهم‌بندی مطالب کپی‌شده از ویکیپدیای فارسی و عامیانه‌ترین و غیرتخصصی‌ترین مطالب دربارة سینما نیست، مطالبی که گاهی غلط‌های محتوایی و غلط‌های نگارشیِ ابتدایی و غلط‌های ویرایشی را در خود با هم ترکیب می‌کنند؛ مثلاً، «در سال 1946 جشنواره کَن شروع به کار کرد و دو سال بعد یعنی در 1948 تلویزیون به عنوان تحدیدی جدی برای سینما به شمار آمد» (67). نخستین جشنوارة کن در 1939 برگزار شده است و تلویزیون هم قاعدتاً باید «تهدیدی» برای سینما به شمار آمده باشد نه «تحدیدی» برای آن؛ گرچه مشخص نیست سال 1948 چه ویژگی خاصی دارد که در آن تلویزیون یک‌باره «تحدید» (یا تهدید!) به شمار می‌آید و این همه دقیقاً با جشنوارة کن چه ربطی دارد. این عبارات که «یکی از ویژگی های فیلم‌های این ژانر ]نوآر[ این است که معمولا شخصیت‌های اصلی این فیلم ضد قهرمان‌های تک و تنهای این فیلم هستند که در شرایط بدی قرار گرفته‌اند و هیچ کسی هم نیست که به داد آنها برسد. کاآگاهان خصوصی، پلیس مخفی و شهروند قانونمندی که اتفاقی دستش به جرم و جنایت آلوده شده و خودش مانده و حوضش می‌توانند گزینه مناسبی برای انتخاب شدن در قالب شخصیت اصلی اینگونه فیلم‌ها باشند» (70) واقعاً «تصویر روشن و درست از سینما» و «فلسفة آن» است؟ نویسنده واقعاً با خودش تصور می‌کند این نوشته‌ها جریان‌شناسی سینما هستند؟ باید خداوند را هزاران مرتبه شکر کرد که شهید آوینی نیست تا ببیند میراث‌بران و حاملان نام او به نام تحلیل و «تصویر روشن و درست» از سینما چه چیزی به خورد خلق‌الله می‌دهند و در آخر هم خیلی ساده نتیجه می‌گیرند «فیلم و سینمای جهان مبتنی بر معرفت‌شناسی نسبی‌گرایانه، هستی‌شناسی مادی‌گرایانه، انسان‌شناسی لذت‌گرایانه و ارزش‌شناسی رذیلت‌گرایانه است» (76)! به قول خود نویسنده، «باید شعور و درک فیلم‌بینی در جامعه را بالا برد» (77)!

9_ در مواردی، نویسنده چنان در بیان مطالب خود شتابزده و بی‌مبالات است که به دلالت‌های سخنش توجه ندارد و گاه در یک جملة واحد متناقض سخن می‌گوید. مثلاً، در گفتار چهارم، زیر عنوان مبهم «موسیقی‌گرایی، رویکردی معنویت ستیزانه»، گذشته از اینکه نیازی نمی‌بیند منظورش را از عبارت خودساختة «موسیقی‌گرایی» روشن کند، می‌گوید: «گاهی موسیقی به عنوان تجربة عرفی بشری نیز می‌تواند در تأمین معنویت سکولار و زمانی در تقویت معنویت دینی مؤثر باشد، ولی هیچ‌گاه نمی‌تواند معنویت دینی یعنی سلوک به قرب الهی و... را برای انسان تحقق بخشد» (84) (تأکیدها از نگارندة این مقاله است). در این فصل، که بخش‌های بسیاری از آن عیناً از روی ویکیپدیای فارسی، تئوری بنیادی موسیقی پرویز منصوری، درک و دریافت موسیقی راجر کیمی‌ین و مجموعه‌مقالات مصطفی کمال پورتراب با عنوان دانستنی‌های علمی موسیقی کپی شده (و نویسنده حتی از کپی کردن ارجاعات موجود در این منابع هم فروگذار نکرده است)، خسروپناه گاه خود نیز اظهار نظری کرده که البته به علت عدم آشنایی مطلقش با موضوع مضحک از آب درآمده است. مثلاً، او در صفحة 98 می‌گوید گیتار یکی از سازهای کلاسیکِ مشخصة موسیقی کلاسیک است، و دیگر به این سؤال جواب نمی‌دهد که گیتار در کجای موسیقی کلاسیک ارکستری پیدا می‌شود؛ یا در صفحة 100 می‌گوید موسیقی رمانتیک «بسیار مضر و خطرناک است» یا در همین صفحه گروه یوتو را، که یک گروه موسیقی راک است، گروه موسیقی پاپی می‌نامد که «آهنگ‌های پرمعنی می‌سازند» یا در صفحة 105، می‌گوید «ماهیت موسیقی متال، خشونت‌آور است. دلیلش هم استفاده از گیتارهای خشن ]؟[ و پر سر و صدا می‌باشد» یا در صفحة 107 می‌گوید «مضمون آهنگ‌های رپ چند محور اصلی دارد ]کذا فی‌الاصل[ اول از همه سکس و بی بندوباری و دوم روابط بین دختر و پسر و سوم فحش‌های رکیک و زشت».

نقل‌قول‌های طولانی

کتاب پر از نقل‌قول‌های طولانیِ پیوسته، گاه به درازای چندین صفحه، است. مطابق هیچ‌یک از موازین علمی، از جمله موازین نشریات علمی داخل کشور، این حجم از نقل‌قول در یک نوشتة علمی قابل پذیرش نیست و بیشتر به کار «آب بستن» در نوشته برای حجیم‌تر شدن آن می‌آید، به‌ویژه آنجا که اصولاً مطلب مقتضی چنین حجمی از نقل‌قول نیست. برای نمونه این موارد را بنگرید:

1_ صفحات 186 تا 219 (33 صفحه) نقل‌قول مستقیم از تفسیر المیزان (به جای توضیح مطلب از دیدگاه علامه طباطبایی)

2_ صفحات 216 تا 218 نقل‌قول از جلد سیزدهم بحارالانوار و جلد سوم احیاء علوم‌الدین

3_ صفحات 232 تا 238 نقل‌قول از ترجمة جلد اول المیزان

4_ صفحات 366 تا 367 نقل‌قول از ویکیپدیا

5_ صفحات 360 تا 362 نقل قول از «سرکار خانم مهناز رئوفی» (منبع آن مشخص نیست).

کپی از ویکیپدیای فارسی بدون ذکر منبع

در سراسر کتاب، در موارد متعددی مطالب ویکیپدیای فارسی کپی- پِیست شده است، بدون آنکه نویسنده منبع خود را ذکر کند. ارجاع به ویکیپدیا، آن‌هم ویکیپدیای فارسی، در هیچ‌یک از نشریات و کتاب‌های معتبر علمی در داخل و خارج از ایران پذیرفته نیست زیرا این دانشنامة اینترنتی مرجع علمی محسوب نمی‌شود. نویسندة جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها نه‌تنها مطالب ویکیپدیا را کپی- پِیست کرده بلکه منبع خود را هم ذکر نکرده است. این یکی از مصادیق روشن انتحال و تقلب علمی است. این سرهم‌بندی مطالبِ کپی- پِیستی چنان شدتی دارد که در مواردی ارجاعاتِ ضمیریِ کتاب به صورت «همان» و «همین» را در متن اصلی یا در پاورقی‌ها و ارجاعات به هم ریخته است و معلوم نیست این «همان» و «همین»‌ها را باید به چه مرجعی بازگرداند (مثلاً، صفحة 67 را ببینید که در آن، اگر همان‌ها و همین‌ها را جدی بگیریم، باید نتیجه بگیریم، دهة 1960 با سالی که در آن «فیلم‌ها در آمریکا به لحاظ مخاطبان درجه‌بندی شدند» با آغاز «سینمای نوین چین» با «افتتاح جشنوارة توکیو» با «معرفی سینمای تایوان به جهان» و ساخت فیلم «آخرین وسوسة مسیح» (یا به قول نویسنده، «آخرین وسوسه‌های مسیح (!)» یکی است! در اینجا مواردی از تقلب از ویکیپدیا را برمی‌شماریم:

1_ تعریف سینما از ویکیپدیای فارسی مدخل «سینما»: «یک نمایش سینمایی که فیلم سینمایی نامیده می‌شود، از عناصر تصویر(به صورت مجموعه‌ای از فریم‌ها) و صدا(گفتگو و موسیقی) تشکیل شده است. یک فیلم بر اساس فیلم‌نامه یا سناریو و توسط مجموعه‌ای از بازیگرها، کارگردان، فیلم‌بردار و غیره ساخته می‌شود. سینما، جدیدترین شاخه هنر است که به هنر هفتم یا هنر هشتم شهرت یافته و از عمومی‌ترین و محبوب‌ترین تولیدات هنری به شمار می‌آید» (63) البته، در متن اصلی ویکیپدیا تعبیر «یا هنر هشتم» وجود ندارد.

2_ اطلاعات مربوط به برادران لومیر در صفحة 64 از مدخل «سینما» در ویکیپدیای فارسی ذیل عنوان تاریخچة سینما به صورتی ناشیانه کپی شده است.

3_ اطلاعات مربوط به دستگاه شور در صفحه 92 از ویکیپدیا کپی شده است.

4_ مطالب مربوط به موسیقی کلاسیک در صفحات 98 و 99 از ویکیپدیا کپی شده است.

5_ منبع اشاره‌شده در پانوشت صفحة 99 از ویکیپدیا کپی شده است.

6_ اطلاعات مربوط به سبک بلوز، در صفحات 100 تا 101 از ویکپدیا کپی شده است.

7_ مطالب مربوط به سبک پاپ در صفحة 100 از ویکیپدیا کپی شده است.

8_ در صفحات 102 و 103 اطلاعات مربوط به سبک راک از ویکپیدیا کپی شده است.

9_ در صفحة 106 اطلاعات مربوط به سبک رپ از ویکیپدیا کپی شده است.

10_ منبع اشاره‌شده در پانوشت صفحة 100 از ویکپیدیای فارسی کپی شده، گرچه نویسنده به منبعی دیگر ارجاع داده است: «ر. ک به: موسیقی و نهضت رمانتیک در موسیقی، ای دبلیو لاک، 1969».

11_ اطلاعات مربوط به «فرقه یزیدیه» از صفحة 177 تا 186 غالباً با اندکی دستکاری از مدخل‌های مرتبط ویکیپدیای فارسی کپی شده است.

کپی از منابع دیگر، بدون ارجاع یا با ارجاع ناکافی

کپی‌های خسروپناه به ویکیپدیای فارسی منحصر نمی‌شود و کپی از آثاری دیگر را نیز دربردارد. این کپی‌ها گاهی هیچ ارجاعی ندارند و گاهی در طول چند صفحه کپی، بدون هیچ علامتی که نشان‌دهندة نقل‌قول باشد، نویسنده فقط یک بار در انتها به منبعی ارجاع داده است. برای نمونه، صفحات 45 تا 48 با تغییرات اندکی از متنی کپی شده است که در انتها یک ارجاع به این شکل به آن داده شده است: «جنبش‌های مذهبی غیرمتداول در جهان غرب(2)، نگارش یافته توسط بنیاد پژوهشی آستان قدس» (48). جست‌وجو در اینترنت نشان می‌دهد منبع اصلی مقاله‌ای با عنوان «بررسی جنبش‌های مذهبی غیرمتداول در جهان غرب»، نوشتة حیدررضا ضابط، منتشرشده در فصلنامة مشکاه، شمارة 85، پاییز و زمستان 1383 است.

نقل‌قول بدون منبع

در سراسر کتاب نقل‌قول‌هایی وجود دارد که منبع آن‌ها قابل تشخیص و دسترسی نیست. برای نمونه‌، به این موارد توجه کنید:

1_ مشخص نیست نقل‌قول‌های صفحات 171 و 172 و 173 از کدام منبع اخذ شده است و اخباری هم که در این صفحات و صفحه‌های 174 و 175 و 176 ذکر شده، همگی بدون منبع است. تنها در پانوشت صفحة 177 به این منبع اشاره شده است: «شیطان‌پرستی، تحقیق گروه عرفان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی». در فهرست منابع پایانی کتاب این منبع چنین معرفی شده است: «شیطان‌پرستی، آرشیو گروه عرفان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی». هیچ اشاره‌ای به نویسندة این تحقیق و تاریخ انجام آن و نحوة دسترسی به آن در کتاب یافت نمی‌شود.

2_ در صفحة 170 آمده است: «به گزارش روزنامه ایران، شش جوان شرور با اسامی دنی پطروسیان، پیمان ابلیس، امیر مخوف، میلونی خفاش، علی دزد، علی اسلش، با تبلیغ شیطان‌پرستی...». منبع این خبر ذکر نمی‌شود.

3_ ریشه‌شناسی واژه‌ها بدون منبع است. برای مثال: «واژه پلورالیزم از واژه لاتین plurais به معنای گرایش به کثرت گرفته شده است» (27). «واژه فراماسونری از واژه انگلیسی freestone mason به معنی سنگ‌تراش ظریف‌کار یا بنای آزاد گرفته شده است» (53) (به نظر می‎آید منبع اصلی مدخل «فراماسونری» در ویکیپدیای فارسی است. البته لفظ لاتین به غلط نوشته شده و درست آن free stonemason است). «نوآر، کلمه‌ای است فرانسوی که در انگلیسی به معنای سیاه است» (70). «واژه جاز از زبان عوام سیاه‎پوستان گرفته شده و احتمال می‌رود که در اصل دارای معانی جنسی بوده است هر چند ریشه‌های دیگری نیز برای آن پیشنهاد شده است» (100). «علت این که این سبک به بلوز معروف شد این بود که پیشگامان این سبک (برده‌های سیاه) با غم این موسیقی را اجرا می‌کردند و Blue در زبان انگلیسی به معنای غم نیز می‌باشد» (صص 100-102). «لغت باروک به معنای مرواریدهای نامنظم می‌باشد» (98). «واژه موسیقی از واژه یونانی Mousika و مشتق از کلمه Muse می‌باشد که نام رب‌النوع حافظ شعر و ادب و موسیقی یونان باستان است» (85). «فمینیسم ]در پانوشت feminism [، یک لغت فرانسوی (!) است، جریانی است که در غرب در قرن نوزدهم به عنوان جنبش زنان مطرح گردیده است. این واژه در سال 1837 میلادی، وارد واژگان فرهنگی و اجتماعی فرانسه گردید» (242). «ناسیو در زبان فرانسه به معنای قبیله عقب‌مانده و به معنای «زادن» بوده است».

4_ «موسیقی کلاسیک امروزه دیگر محبوبیت عام ندارد و عده معدودی طرفدار آن هستند» (98).

5_ «از سقراط نقل شده است که می‌گفت موسیقی کشوری را به من بدهید هر کشوری بخواهید تحویلتان می‌دهم» (107).

6_ «مخنث نخستین کسی بود که بعد از اسلام، موسیقی را بر پایه موسیقی ایران احیا کرد» (89). از آنجا که این مورد آخر بسیار عجیب به نظر می‌رسد، ذهن کنجکاو می‌شود که ببیند نویسنده چگونه به آن دست یافته است. با جست‌وجوی منبع آن در اینترنت، متوجه می‌شویم در مدخل ویکیپدیای «موسیقی عربی» آمده است: «از دورة عثمان درست مانند آنچه در ایران و روم شرقی رایج بود، در دنیای عرب هم "موسیقی‌دانان مرد" وفور یافتند. اولین مردانی که به طور حرفه‌ای به موسیقی می‌پرداختند معمولاً ازمخنثون بودند (مخنث مردی است که رفتار زنانه داشته باشد). اما تدریجاً مردان عادی نیز به حرفة موسیقی وارد شدند». این بیان در نوشتة خسروپناه به جمله‌ای تبدیل شده است که پیش‌تر ذکر شد، و نویسنده از خود نپرسیده، یا تعجب نکرده، است که آیا واقعاً نام نخستین کسی که موسیقی را بر پایة موسیقی ایران احیا کرد مخنث بوده است؟

منابع ناموثق و نامشخص

جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها پر از منابع غیرموثق است که مدخل‌های ویکیپدیای فارسی در مقابل آن‌ها در شمارِ معتبرترین و دقیق‌ترین منابع علمی به شمار می‌آیند. همچنین، در مواردی، ارجاعات به صورتی رها و نامقید ذکر شده‌اند. برای نمونه، به این موارد توجه کنید:

1_ صفحة 108 نقل‌قول از وبلاگ حمید مغفوری با ثبت واژگون نشانی وبلاگ

2_ صفحة 319 نقل قول از وبلاگ http://akharinmongy.blogfa.com

3_ صفحة 170 منبع «سایت wikepedia.org و سایت‌های دیگر» است، بی‌آنکه مشخص شود نویسنده کدام مدخل‌ها و کدام «سایت‌های دیگر» را در نظر دارد.

_ در پانوشت صفحة 369 ، «ویکی‌پدیا، دانشنامه آزاد» به عنوان منبع آمده است. این منبع‌نویسی هم با شیوه‌های دیگر ارجاع به ویکیپدیا متفاوت است (البته جای سؤال است که آیا واقعاً شیوة خاصی در ارجاع‌دهی مد نظر بوده یا نه) و هم مشخص نیست به کدام مدخل آن ناظر است.

5_ در پانوشت 2 صفحة 186، نویسنده برای اطلاع بیشتر از جمله به ویکیپدیا و وبلاگ http://mimsad.blogfa.com ارجاع داده است.

6_ در صفحات 264 تا 265، در پانوشت تنها اشاره شده است: «ر.ک به سایت رهبری» (265).

7_ در پانوشت 1 صفحة 159 آمده است: «شیخ حرعاملی، همان، ترجمه احمد جنتی، ج 7، ص 405». با رجوع به صفحات قبل مشخص نیست تعبیر «همان» به کدام اشاره دارد.

8_ در پانوشت صفحة 471 آمده است: «برگرفته از تحقیقات معاونت ناجا». در منابع پایانی کتاب در منبع شماره 301 اشاره‌ای به تاریخ و محل نگهداری این منبع نشده است.

9_ در پانوشت 1 صفحة 44 آمده است: «رک به com و کتاب فرقه‌ها در میان ما و فرقه‌ها، جنبش‌های معنوی و ضد فرقه». مشخصات کتاب‌شناختی یا نشانة دقیق‌تری از صفحة اینترنتی ذکر نشده است.

10_ در پانوشت صفحة 123، ارجاع عیناً این‌گونه است: «چکیده‌ای از سخنان سید امیر حسینی، رییس آکادمی ملی المپیک و پارالمپیک و دبیر فدراسیون بین المللی ورزش باستانی». هیچ توضیح دیگری در کار نیست!

11_ در پانوشت 1 صفحة 375 به عنوان منبع چنین آمده است: «حمید پارسانیا، ناسیونالیسم،» و هیچ اشاره‌ای به زمان و مکان انتشار این منبع، یا بقیة مشخصات آن پس از علامت کاما نشده است. با جست‌وجو در فهرست منابع در پایان کتاب، بقیة مشخصات این منبع را در شمارة 95 می‌یابیم: «پارسانیا، حمید، ناسیونالیسم، خبرگزاری فارس، 9 /2 /1387». نویسنده حتی زحمت جست‌وجوی دوبارة مطلب و ذکر نشانی صفحة اینترنتی را به خود نداده است.

.

آشفتگی در منابع پایانی کتاب

در فهرست منابع کتاب (صفحات 539 تا 560) تعداد 379 منبع معرفی شده که مخاطب را شگفت‌زده و تا حدود زیادی مرعوب می‌سازد. اما نگاهی دقیق به منابع اشتباه‌های فراوانی را آشکار می‌سازد که در خوشبینانه‌ترین حالت ناشی از بی‌دقتی، سهل‌انگاری و عدم بازنگری آنها دست‌کم از سوی ناشر -حتی در چاپ هشتم- است. اکثر این خطاها در پانوشت‌ها و ارجاعات داخلی کتاب نیز دیده می‌شود و اساساً از آن‌ها به فهرست منابع منتقل شده است. برای مثال، نمونة‌ 8 را که حاوی اشتباهات فاحش و مضحکی است، بخوانید. وجود این تعداد غلط باعث می‌شود که این فهرست، عملاً به هیچ دردی نخورد و به طور کامل از خواننده سلب اطمینان کند. در ادامه تنها به ده مورد از این خطاها اشاره می‌کنیم. بی‌تردید ویراستار حرفه‌ای در این فهرست شمار بیشتری از این خطاها را خواهد یافت:

1_ ثبت غلط اسامی: مثلاً «تا باتامور» به جای تام باتامور (منبع 99) و «ریتز» به جای «ریتزر» (منبع 163) و «کیهی ین راجر» به جای «راجر کیمی‎ین» و «حسین بالینی» به جای «حسین یاسینی» (منبع 271).

2_آشفتگی و به‌هم‌ریختگی ثبت اطلاعات کتاب‎شناختی منابع: ترتیب اطلاعات کتابشناختی رعایت نشده است و هیچ نظم مشخصی ندارد. از نظر کمّی به نظر می‌آید بنای اصلی چنین است: نام خانوادگی نویسنده، نام نویسنده، عنوان کتاب، نام مترجم، انتشارات، تاریخ. اما در بسیاری از موارد این ترتیب به هم ریخته است و مثلاً منبع با نام نویسنده یا نام کتاب شروع شده است، مثل این شماره‌ها: 82 ، 88، 90، 92، 99، 121، 107، 135، 136، 142، 167، 228، 232، 233، 266، 279، 306، 350، 351.

3_ آشفتگی در ترتیب منابع: عدم تفکیک کتاب‌ها از نشریات و فرهنگ‌نامه‌ها و کتاب‌های مرجع (مثل دایره‌المعارف‌ها و دانشنامه‌ها و کتب حدیث) و صفحات مجازی و ذکر همة آن‌ها بر اساس حروف الفبا، مثل شماره‌های 44، 45، 46، 47، 83، 90، 91، 95، 96، 109، 118، 119، 120، 121، 127، 151، 152، 189، 238، 266، 272، 273، 296، 299، 301، 321، 337، 338، 357، 364، 365، 366.

4_ منبع شمارة 318 چنین است: مفهوم الفقه الاسلامی. معلوم نیست منظور از این تعبیر چیست و به چه معنا منبع است!

5_ در منبع 350 نام نویسنده (ساموئل هانتینگتون) ذکر نشده است.

6_ نویسندة دو منبع 5 و 60 «آشوری، داریوش» است اما معلوم نیست چرا این فاصله میان آن‌ها وجود دارد!

7_ منبع 367 کتابی است که در پانوشت 1 از صفحة 106 اسم آن آمده و از صفحة مدخل «هوی متال» در ویکیپدیای فارسی کپی شده است. در فهرست منابع اشاره‌ای به سال نشر و انتشارات آن نشده است. عدم اشاره به این مشخصات در موارد بسیاری نشانة این است که خسروپناه ارجاعات منبع اصلی خود را هم به عنوان منابع اصلیِ دیگرش کپی کرده است.

8_ منبع شمارة 368، مثل شمارة پیشین، از مدخل «هوی متال» ویکیپدیای فارسی کپی شده است. ضمن عذرخواهی از خوانندگان، نکتة جالب توجه در این منبع آن است که در عنوان اصلی کتاب کلمة «Fuck» وجود ندارد (معنا هم ندارد!) و مشخصات دقیق کتاب چنین است: Running with the Devil: Power, Gender, and Madness in Heavy Metal Music نوشتة Robert Walser، چاپ انتشارات دانشگاه Wesleyan، سال نشر 1993. اما در کتاب جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها، به تبع مدخل «هوی متال» در ویکیپیدیا، عنوان این کتاب هم در پانوشت 1 صفحة 106 و هم در منبع شمارة 368 در انتهای کتاب چنین ذکر شده است: Running with the Devil:Fuck Power, Gender, and Madness in Heavy Metal Music. نتیجه اینکه بروز چنین مشکلاتی در انتقال مطالب ویکیپدیا را فقط نباید نزد گزارشگران مسابقات فوتبال و نام و نشانی معمارانِ سازندة ورزشگاه سراغ گرفت! به‌اصطلاح استاد و دکتر و محققی هم که به جای کار پژوهشی مشغول کپی- پِیست کردن مطالب ویکیپدیا باشد ممکن است گرفتار این مشکلات بشود!

9_ تاریخ و محل انتشار برخی از منابع در انتهای کتاب ذکر نشده است، بدون اینکه از اصطلاحات «بی‌تا» و «بی‎جا» و مواردی چون آن‌ها استفاده شود، به‌خصوص که زمان و محل نشر بسیاری از این منابع مشخص است. در بسیاری موارد (مثل 16، 17، 34، 35، 36، 50، 51، 85 و ...) از تعابیر مذکور (بی‌تا و بی‌جا) استفاده شده است و بنابراین جاافتادگی نشان‎دهندة بی‌مبالاتی و بی‌دقتی است. به این موارد نگاه کنید: 4، 5، 81، 98، 108، 117، 118، 123، 130، 141، 150، 153، 173، 176، 187، 196، 201، 208، 209، 216، 233، 234، 235، 236، 264، 266، 273، 276، 285، 299، 301، 315، 318، 321، 332، 361، 363، 367.

10_ برخی منابع مبهم هستند. برای مثال منبع 184 چنین معرفی شده است: سینگر، مارگارت تالر، «فرقه‌ها در میان ما»، سایت فرق. همچنین، منبع 268: کرمانی، محمد کریم خان، ارشاد العوام، سایت شیخیه؛ و منبع 285: مانی، حسن، انجمن حجتیه چونان یک فرقه گنوسی، سایت محاکمه( منبع 290 هم از این سایت است و به همین شکل معرفی شده است).

مشکلات دیگر

1_ بخش‌هایی از مطالب کتاب حتی یک منبع هم ندارند. برای نمونه، کل مطالب مربوط به سینما، از صفحة 63 تا 81 (18 صفحه) هیچ منبعی ندارد. در این صفحات، اطلاعاتی پراکنده و تحلیل‌هایی سوگیرانه و بعضاً غلط را دربارة سینمای جهان و سینمای ایران و برخی فیلم‌ها با این زیرعنوان‌ها می‌خوانیم: تعریف سینما، تاریخچة سینما، ژانر (سبک) فیلم‎ها: 1) خیالی فانتزی، 2) علمی تخیلی، 3) درام، 4) کمدی، 5) اکشن، 6) نوار، 7) وسترن، 8) ترسناک، نیم‌نگاهی به سینمای شرق، نیم‌نگاهی به سینمای ایران، آسیب‌شناسی سینما، بحران سینما، آسیب اخلاقی، آسیب مذهبی. در این صفحات، نویسنده، به نظر خودش، اسامی بهترین فیلم‌سازان یا بهترین فیلم‌ها را در یک ژانر ( که به‌غلط به سبک ترجمه شده است) آورده ولی معلوم نیست انتخاب آن‌ها بر چه اساس و مبنایی صورت گرفته است. برخی از این اسامی هم نادرست هستند. مثلاً چندین بار اسم فیلم «آخرین وسوسة مسیح» (ساختة مارتین اسکورسیزی، محصول آمریکا، 1988) به‌غلط «آخرین وسوسه‌های مسیح» ذکر شده یا اسم «سونات پاییزی» اینگمار برگمن «سونات‌های پاییزی» (99) نوشته شده است.

به طور کلی، در بخش سینما، علاوه بر آنچه اشاره شد، اظهارنظرهای جالب و بانمکی چون این موارد را می‌خوانیم: «این فیلم‌ها (منظور فیلم‌های «خیالی فانتزی؟» است) مرتب خیال‌پردازی می‌کنند» (68). «تفاوت ژانر علمی تخیلی با ژانر خیالی فانتزی این است که در این سبک، همه اتفاقات باید مربوط به علم باشد» (68). در تعریف ژانر درام: «شخصیت‌های داخلی این فیلم‌ها بیشتر اوقات در موقعیت‌های واقعی گرفتار می‌شوند که در آمدن از آنها، سوژه اصلی فیلم می‌شود. درست به همین دلیل که همه جور آدمی با هر سن و شکل و شمایلی پای فیلم‎های این ژانر می‌نشیند» (68-69). «اکشن به فیلم‌هایی می‌گویند که در آن صحنه‌های ضد ]احتمالاً منظور «زَد» است[ و خورد و برخوردهای فیزیکی موضوعیت دارد. دیگر مشخصه این سبک، فیلم‌نامه ساده و غیرپیچیده و قابل هضم بودن آن است» (69). در تعریف «ژانر ترسناک»: «فیلم‌های این ژانر، هدفشان ترساندن مخاطب است» (71). «کسی مانند ساتجیت رای ]احتمالاً منظور «ساتیاجیت رای» است[ در سینمای هند ظهور کرد و آبرویی به سینمای هند بخشید» (71). «در فیلم‌های قبل از انقلاب به جز چند فیلم انگشت شماری که به دست فیلم‌سازان با استعداد آن زمان ساخته شد، بقیه فیلم‌ها، بی‌خودی و همه از سینمای هند و غرب تقلید می‌شدند. بیشترین فیلم‌های آن زمان... احمقانه، مزخرف و همه آنها شبیه به هم بودند» (72). «تا به امروز ]احتمالاً منظور چاپ اول کتاب است و طبعاً در چاپ‌های بعدی هم کسی حوصلة بازنگری در این اظهارنظر را نداشته است[ بزرگترین افتخاراتی که سینمای ایران داشته نامزدی مجید مجیدی در جوایز اسکار و اهدای جایزه نخل طلایی به عباس کیارستمی بوده است. سینمای پس از انقلاب بیشتر جدی بوده و بر مفهوم و واقع‌گرایی استوار است. ولی سینمای اسلامی نبوده و نیست» (73). «امروزه، سوژه و داستان مهمی برای سینما نمانده و به اعتقاد اهل فن، تمام داستان‌ها گفته شده و همه فیلم‌ها کلیشه‌ای و تکراری شده است‌» (77).

2_ تعداد اغلاط تایپی و نگارشی و ویرایشی و جملات مبهم کتاب واقعاً از حیّز شمار خارج است و ذکر آن‌ها در این نوشته ممکن نیست.

3_ از آنجا که احتمالاً بخش‌های متعددی از کتاب حاصل سرهم‌بندی و کپی- پِیست تکه‌هایی مختلف (از جمله تکه‌هایی فراوان از مدخل‌های ویکیپدیا و دیگر منابع اینترنتی و غیراینترنتی است، درست در وسط برخی مطالب کتاب جملاتی به‌کلی بی‌ربط یافت می‌شود. برای یک نمونة جالب، انتهای صفحة 103 را ببینید که در آن نویسنده (یا بهتر است بگوییم کپی- پِیست‌کننده!) در حال صحبت دربارة یک گروه موسیقی انگلیسی است ولی ناگهان این جمله را می‌خوانیم: «آهنگ‌های فرهاد در ایران غیرمجاز بود»؛ و سپس همان مطلب قبلی پی گرفته می‌شود! خواننده از خود می‌پرسد فرهاد کجاست؟! این جمله از کجا آمده است؟! نویسنده دقیقاً در کدام عالَم است؟!

نتیجه

عبدالحسین خسروپناه در پیشگفتار خود بر کتاب نوشته است: «مسئولان فرهنگی، به ویژه اعضای محترم شورای عالی انقلاب فرهنگی، کمیسیون فرهنگی مجلس و شورای عالی امنیت ملی، با مطالعه این کتاب می‌توانند تدبیری نظام‌مند و هدف‌مند نسبت به جریان‌های فرهنگی کشور داشته باشند و نقشه کنشی با ضد فرهنگ‌ها را در چارچوب سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران تدوین نمایند... متصدیان فرهنگی و امنیتی باید این گونه تحقیقات را جدی و اساسی تلقی نموده و پژوهشکده‌ها و رشته‌های دانشگاهی و حوزوی را به این نوع پژوهش‌ها اختصاص دهند» (17). امیدواریم مسئولان فرهنگی و امنیتی کشور هرگز این کتاب و نظایر آن را نخوانند تا در قبال مسائل و دیدگاه‌های متفاوت فرهنگی دچار سوءبرداشت، سطحی‌نگری و داوری‌های نادرست نشوند. یا، به شکلی دیگر، امیدواریم مسئولان فرهنگی و امنیتی کشور حتماً این کتاب و نظایر آن را بخوانند تا خود به چشم خود ببینند که سوءبرداشت، سطحی‌نگری و داوری‌های نادرست دربارة مسائل و دیدگاه‌های فرهنگی، آن هم بر مبنای آمیزه‌ای از مطالب سرهم‌بندی‌شده، تقلبی و گزافه‌گویانه، چقدر اسف‌بار و خطرناک است و در مورد برخی مشکلات فرهنگی، چقدر می‌تواند باعث شود اشتباه یا انحرافی «که هنوز تبدیل به جریان نشده عملاً تبدیل به یک جریان ریشه‌دار شود». بله، کاش مسئولان فرهنگی کشور این کتاب را بخوانند و بدانند نویسنده‌اش کسی است که خودش را لایق ریاست بر مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران و لابد عضویت در شوراها و هیئت‌های مختلف، از جمله دبیریِ هیئت‌های نظریه‌پردازی می‌داند و منتقدانش را «اپوزیسیون» می‌خواند؛ کاش آن‌ها این کتاب را، که تاکنون 10 بار به همین صورت چاپ شده است، حتماً بخوانند و بدانند وقتی استادان دانشگاه در این کشور قرار است از رتبة استادیاری به رتبة دانشیاری برسند و برای این منظور در طرح‌های «بصیرت‌افزایی» شرکت کنند، این کتاب یکی از منابع مطالعاتی آنان است تا از طریق آن بصیرتشان نسبت به جریان‌های فرهنگی و ضدفرهنگی جامعه‌ی ایران افزایش پیدا کند. در این صورت، شاید در شناخت علل عقب‌ماندگی علمی یا دیگر آسیب‌های علمی و فرهنگی چندان به راه‌های دور نروند.

.

 [1] دانش‌آموخته و پژوهشگر مطالعات فرهنگی

[2]  «گفتگو با حجت الاسلام خسروپناه درباره کتاب "جریان‌شناسی ضد فرهنگ‌ها‌"»

[3]  اطلاعات کتاب‌شناختیِ مرجع مورد بررسی ما از این قرار است: جریان‌شناسی ضدفرهنگ‌ها: تبیین و تحلیل جریان‌های فرهنگی معارض با فرهنگ ناب محمدی(ص) و علوی(ع) همچون شیطان‌پرستی، موسیقی‌گرایی، معنویت‌های سکولار؛ عبدالحسین خسروپناه؛ قم: موسسه فرهنگی حکمت نوین اسلامی(حنا) و انتشارات تعلیم و تربیت اسلامی؛ چاپ بوستان کتاب؛ نوبت چاپ: هشتم/1393؛ شمارگان: 1000 نسخه؛ بها: 240000 ریال. تذکر این نکته لازم است که در این مقاله، همه‌جا ارقام داخل () به شمارة صفحه در همین کتاب ارجاع دارد. در نگارش نقل قول‌ها در «» همه‌جا سعی شده است که رسم‌الخط نویسنده حفظ شود و بنابراین اگر جایی در نقل قولی، نیم‌فاصله رعایت نشده است یا کلمه‌ای جدا یا سرهم نوشته شده، منطبق با متن اصلی است.

[4]  نمونة خوبی از جریان‌شناسی فرهنگی گفتارهایی از مصطفی ملکیان است که بیش از 20 سال پیش ارائه شده و مطالب آن در قالب جزوه‌ای غیررسمی موجود است.

اصولاً اصطلاح و قالب جریان‌شناسی فکری و فرهنگی از طرح همین گفتارها آغاز شد.

[5]  در این مقاله دربارة فصول مربوط به وهابیت، بهاییت، انجمن حجتیه، تصوف و شیطان‌پرستی در کتاب سخن چندانی گفته نخواهد شد، زیرا، با عنایت به رویکرد فکری نویسندة کتاب و اصحابش، ممکن است نقد این قسمت‌ها موجب شود نویسندة مقاله به دفاع از آن دیدگاه‌ها متهم گردد!