مهاجرت ایرانیان

بخش قابل توجهی از ایرانیان در رؤیا یا در حال اقدام برای مهاجرت هستند. برخی هم ویزای‌شان را گرفته‌اند و به زودی وطن را ترک می‌کنند. سازمان‌ها و شرکت‌ها، دانشگاه‌ها و بین دوست و آشنا زیادند آدم‌هایی که خودشان رفته‌اند یا روح‌شان رفته و این‌جا در تعلیق بین ماندن و رفتن زندگی می‌کنند.
 
شناخت علل و انگیزه‌های این پدیده مهم است. عده‌ای می‌گویند این‌که پژوهش و گزارش نیاز ندارد، همه چیز روشن است؛ تا اندازه‌ای هم درست می‌گویند. اما پژوهش و گزارش، آن‌چه را که می‌بینیم و احساس می‌کنیم، به زبان داده و عدد و واقعیت سنجش‌شده بیان می‌کند. راه بر انکار می‌بندد، هشدار می‌دهد و اقدام طلب می‌کند.
 
گزارشی که با عنوان «مهاجرت ایرانیان: علل و انگیزه‌ها» به شما تقدیم می‌شود، حاصل پژوهشی است که در تیرماه ۱۴۰۲ انجام شد. خلاصه‌ای از این گزارش را در پاییز ۱۴۰۳ در قالب پادکست دغدغه ایران منتشر کردم؛ و حالا کل گزارش در این‌جا تقدیم می‌شود.

.

چکیده یافته‌ها

اصلی‌ترین مختصات و یافته‌های این پژوهش که بر اساس تحلیل ۱۱۱۵۷ پرسشنامه توزیع و تکمیل‌شده در اینترنت در فاصله ۹ تا ۲۰ تیر ۱۴۰۲ انجام شده است، به شرح زیر است:

۱. ۱۹ درصد پاسخ‌گویان به پرسشنامه (۲۱۱۶ نفر)، کسانی هستند که مهاجرت کرده‌اند و خارج از ایران زندگی می‌کنند؛
۸۱ درصد (۹۰۴۱ نفر) نیز از داخل ایران به پرسشنامه پاسخ داده‌اند.

۲. فقط ۱۶/۷ درصد پاسخ‌گویانی که داخل ایران زندگی می‌کنند اصلاً به مهاجرت فکر نمی‌کنند. تقریباً به همان اندازه (۱۵/۱ درصد) نیز نه فقط به مهاجرت فکر می‌کنند، بلکه برای آن اقدام عملی هم انجام داده‌اند.

۳. از بین ۲۱۱۶ نفر که مهاجرت کرده و از خارج ایران به پرسشنامه پاسخ داده‌اند، ۲۰/۸ درصد قصد بازگشت دارند.

۴. عمده افرادی که مهاجرت‌شان قطعی شده یا برای مهاجرت اقدام عملی کرده‌اند (بین ۵۰ تا ۶۰ درصد) در سازمان‌ها و شرکت‌های ایرانی کار می‌کنند و بنابراین کاملاً طبیعی است که مهاجرت سبب فشار بر تأمین نیروی انسانی شرکت‌ها و سازمان‌های ایرانی می‌شود.

۵. نگرش فرد به متغیرهای کلان نظیر «ارزیابی وضعیت اقتصادی»، «نگاه به ایران» و «فایده مهاجرت برای زندگی شخصی» بسیار بیشتر از متغیرهای مربوط به سازمان محل کار فرد بر تصمیم مهاجرتی اثر دارند.

۶. افزایش سن افراد را به گزینه «به مهاجرت فکر نمی‌کنم» نزدیک می‌کند و افزایش تحصیلات و درآمد، گزینه‌های اقدام برای مهاجرت را تقویت می‌کند. ارزشمندترین سرمایه‌های انسانی در حال مهاجرت هستند.

۷. اگرچه سه متغیر سن، آخرین مدرک تحصیلی و درآمد پاسخ‌گو عوامل تأثیرگذار بر تصمیم مهاجرتی هستند، اما تأثیر آن‌ها بسیار اندک است و کماکان متغیرهایی که ناظر بر نگرش پاسخ‌گویان به مسائل کلان اقتصادی و فایده مهاجرت برای زندگی هستند، اصلی‌ترین تبیین‌کننده‌های تصمیم مهاجرتی به حساب می‌آیند.

۸. ایرانیان مهاجر به هنگامی که در شرکت‌ها و سازمان‌های ایرانی کار می‌کرده‌اند، احساس عدالت توزیعی بیشتری داشته‌اند نسبت به کسانی که امروز در ایران در سازمان‌ها و شرکت‌ها کار می‌کنند.

۹. میانگین احساس عدالت توزیعی آن دسته مهاجرانی که از ابتدای سال ۱۳۹۷ به بعد از کشور مهاجرت کرده‌اند، به‌طور معناداری کمتر از کسانی است که پیش از سال ۱۳۹۷ مهاجرت کرده‌اند.

۱۰. میزان احساس تهدید از ناحیه امنیت شغلی بین آن دسته مهاجران که بعد از سال ۱۳۹۶ مهاجرت کرده‌اند، با مهاجرانی که قبل از سال ۱۳۹۲ مهاجرت کرده‌اند تفاوت معناداری دارد و به عبارتی، با نزدیک شدن به اواخر دهه ۱۳۹۰ میانگین احساس تهدید ناشی از فقدان امنیت شغلی افزایش یافته است.

۱۱. آن‌ها که بعد از سال ۱۳۹۶ مهاجرت کرده‌اند، سهم عوامل سازمانی در تصمیم مهاجرتی خود را به‌طرز معناداری بیشتر از کسانی ارزیابی کرده‌اند که پیش از سال ۱۳۹۶ مهاجرت کرده‌اند. هر قدر به سال‌های پایانی دهه ۱۳۹۰ نزدیک می‌شویم، سهم عوامل سازمانی در تصمیم مهاجرتی افرادی که مهاجرت کرده‌اند بیشتر شده است.

۱۲. گروه‌هایی که پیش از سال ۱۳۹۲ و بین ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷ مهاجرت کرده‌اند، ارزیابی یکسانی از هر دو وضعیت اقتصادی و اجتماعی دارند. اما ارزیابی گروه سوم یعنی کسانی که بعد از سال ۱۳۹۷ مهاجرت کرده‌اند از هر دو گروه دیگر منفی‌تر بوده است.

۱۳. فقط ۱/۷ درصد پاسخ‌گویان ارزیابی مثبتی از کیفیت رابطه مردم و حکومت دارند.

۱۴. کسانی که قبل از سال ۱۳۹۲ مهاجرت کرده‌اند دارای کمترین میانگین در نمره «فایده زندگی شخصی در خارج» هستند. تفاوت این دسته با دو گروه کسانی که بین ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۹ مهاجرت کرده‌اند و کسانی که بعد از سال ۱۳۹۹ مهاجرت کرده‌اند، معنادار است. گروه‌های دوم و سوم با هم تفاوت معناداری ندارند و مهم‌تر اینکه گروه سوم، یعنی کسانی که بعد از سال ۱۳۹۹ مهاجرت کرده‌اند، فایده مهاجرت برای زندگی شخصی را از هر سه گروه دیگر بیشتر ارزیابی کرده‌اند.

۱۵. بیشترین نگاه به فواید مهاجرت برای زندگی شخصی در گروه چهارم، یعنی کسانی که بعد از سال ۱۳۹۹ مهاجرت کرده‌اند، به چشم می‌خورد.

۱۶. هر قدر زمان مهاجرت پاسخ‌گو به زمان حال نزدیک‌تر می‌شود، نگاه پاسخ‌گو به ایران نیز منفی‌تر می‌شود.

۱۷. افراد هر قدر با انجام اقدام عملی یا قطعی شدن مهاجرت‌شان به ترک کشور نزدیک‌تر هستند، جوان‌تر هم هستند.

۱۸. مثبت‌ترین ارزیابی از وضعیت اقتصادی مربوط به گروهی است که مهاجرت کرده و قصد بازگشت دارند. این گروه به‌طور معناداری وضعیت اقتصادی را از همه گروه‌ها بهتر ارزیابی می‌کنند. آن‌ها که مهاجرت کرده و قصد بازگشت ندارند نیز نسبت به همه گروه‌های داخل کشور ارزیابی مثبت‌تری از وضعیت اقتصادی دارند.

۱۹. ارزیابی وضعیت اجتماعی از سوی آن‌ها که درون ایران هستند و برای مهاجرت اقدام عملی انجام داده‌اند، حتی از کسانی که مهاجرت کرده‌اند و قصد بازگشت ندارند نیز منفی‌تر است.