چرا سواد رسانه‌ای؟

برخلاف تصور عموم سواد تنها به سواد خواندن و نوشتن - سواد از راه نظام آموزش و پرورش - و داشتن مدرک تحصیلی محدود نمی­ شود. انسان باسواد در دنیای امروز انسانی است که از سوادهای عاطفی، بهداشتی، ارتباطی، مالی، رایانه‌­ای، تفکر انتقادی، استفاده از تلفن همراه، پژوهشی، فرهنگی، آموزشی و پرورشی، حقوقی، بصری و به ویژه سواد رسانه­‌ای بهره‌مند باشد.

با توجه به تاثیر رسانه­‌ها در زندگی بشر، سواد رسانه­‌ای را می­‌توان یکی از مهم­ترین انواع سواد دانست که داشتن اطلاعات و سواد حداقلی برای انسان­‌های که در ارتباط با رسانه­‌ها هستند ضروری است. در مباحث سواد رسانه­‌ای تلاش بر این است که نحوه برخورد و استفاده از رسانه­‌ها را بیاموزد تا افراد در برابر رسانه­‌ها کاملا منفعل و تأثیرپذیر نباشند.

عبارت سواد رسانه­‌ای اولین بار توسط مارشال مک‌لوهان در سال 1965 استفاده شد. از دهه 1970 موضوع سواد رسانه­‌ای در برخی از کشورهای آمریکای لاتین و اروپایی مورد توجه قرار گرفت. برای اولین بار آموزش سواد رسانه­‌ای در اروپا 1970 و در کشورهای فلاند و دانمارک مورد توجه قرار گرفت. آموزش سواد رسانه­‌ای در کانادا از سال 1978 با تشکیل «انجمن سواد رسانه­‌ای» آغاز شد. پس از آن نیز مباحث سواد رسانه­‌ای در قالب یک موضوع درسی به کتاب­‌های انگلیسی افزوده شد. در سال 1982 یونسکو بیانیه­‌ای در ارتباط با آموزش سواد رسانه­‌ای صادر کرد. این بیانیه به امضای 19 کشور رسید که در حال حاضر با عنوان «بیانیه گرانوالد» رسمیت پیدا کرده است.

در کشور ما نیز از اواسط دهه­‌ی هشتاد خورشیدی، سواد رسانه‌­ای جای خود را میان کتاب­‌های دانشگاهی باز کرده است و استادان علوم ارتباطات و رسانه مقالات متعددی را ترجمه و تألیف کرده‌اند. تاکید نخبگان دانشگاهی و رسانه­‌ای برضرورت آموزش سواد رسانه­‌ای به اقشار مختلف جامعه سبب شد تا در سال­‌های اخیر همایش­‌های متعددی با موضوع سواد رسانه­‌ای در فرهنگ­سراها و مدارس کلان‌شهرهای کشور برگزار شود. از سال 1391 کتاب­‌های سواد رسانه­‌ای با عنواین مختلف وارد نظام آموزشی ایران شدند.

سواد رسانه‌­ای چارچوبی به منظور دسترسی، تحلیل، ارزیابی و تولید پیام به شکل­‌های مختلف از چاپ تا اینترنت را فراهم می­‌کند. می­‌توان برخی از اهداف سواد رسانه‌ای در سطح جهان را چنین برشمرد:

- تجزیه و تحلیل نقادانه در بهره‌­مندی و تولید پیام­‌های رسانه­‌ای

- شناخت فرستنده (منبع) و زمینه شکل­‌گیری پیام رسانه­‌ها به همراه توجه و شناخت علایق و جهت­‌گیری‌های سیاسی، اجتماعی، تجاری و فرهنگی فرستنده

- تفسیر پیام­‌ها و ارزش‌­هایی که از جانب رسانه‌­ها ارائه می­‌شوند

- شناخت و انتخاب رسانه‌­های مناسب برای برقراری ارتباط و دستیابی به مخاطبان مورد نظر

- دسترسی به رسانه­‌ها برای بهره­‌مندی و تولید پیام

با افزایش سواد رسانه­‌ای انتظار می­‌رود که مخاطب بتواند تحلیل رسانه‌­ای انجام دهد بدین معنی که قادر به:

- تفسیر پیام­‌های آشکار و پنهان تولیدات رسانه­‌ای

- تشخیص بازنمایی در تولیدات رسانه‌­ای

- تشخیص شیوه­‌های اقناع در تولیدات رسانه­‌ای

- تشخیص و اهداف و انگیزه‌­های ارسال­‌کنندگان پیام

- تشخیص ارزش‌­ها و سبک زندگی در تولیدات رسانه‌­ای

باشد. در واقع هر تولیدکننده‌ی پیام (فرستنده)، پیامی آشکار و در ورای آن پیامی پنهان دارد که قصد و هدف را به مخاطب (گیرنده) منتقل می­‌کند. فرستنده پیام را رمزگذاری می­کند. مخاطب با توجه به میزان سواد رسانه­‌ای و آگاهی خود می‌­تواند پیام فرستنده را رمزگشایی کند.

در مباحث سواد رسانه‌­ای تلاش بر این است که مخاطب منفعل به فعال و مخاطب فعال به خلاق تبدیل شود. در واقع می­‌توان گفت رسانه‌­ها مثل تفنگی که گلوله جادویی شلیک می­‌کنند بر مخاطب تاثیری قوی، فوری و مستقیم دارند و مخاطب ِکاملا منفعل بدون هیچ مقاومتی در برابر این گلوله به  محکوم به مرگ است. تلاش مولفان متون سواد رسانه‌­ای بر این است که به مخاطب بیاموزند تا پیام­‌های پنهان و پیدای تولیدات رسانه‌­ای را تشخیص دهد و به راحتی تحت تأثیر هدف فرستنده قرار نگیرد و مخاطبی فعال باشد.

فرستنده از طریق فنون رسانه‌­ای همچون بازنمایی، فنون اقناع، کلیشه، فرامتن حتی می­تواند پیام­‌های خارج از واقعیت را به مخاطب برساند یا مخاطب را قانع کند که پیام را کاملا بپذیرد و تمام تلاش سواد رسانه‌­ای بر این است که آگاهی‌بخش مخاطب برای استفاده آگاهانه و درست از رسانه­‌ها باشد. ­

.

چرا سواد رسانه‌ای؟

نویسنده: سوگند خزائیان