مجید رهنما

مجید رهنما در آذر ۱۳۰۳ در تهران، در خانواده زین‌العابدین رهنما و زکیه حائری، به دنیا آمد. تحصیلات خود را در بیروت و پاریس ادامه داد: ادبیات و علوم را در دانشگاه آمریکایی بیروت خواند، در دانشگاه سن ژوزف بیروت حقوق و اقتصاد سیاسی آموخت و سپس دکترای حقوق خود را از دانشگاه پاریس دریافت کرد. او در سال ۱۳۲۴ به وزارت امور خارجه ایران پیوست و در مسئولیت‌های گوناگون دیپلماتیک، از جمله در مسکو، نیویورک و سان‌فرانسیسکو، فعالیت کرد و بعدها سفیر ایران در سوئیس و معاون امور بین‌المللی وزارت امور خارجه شد.

در سال ۱۳۴۶، هم‌زمان با تشکیل وزارت علوم و آموزش عالی، رهنما به وزارت این نهاد رسید و چند سال در کابینه امیرعباس هویدا عهده‌دار این مسئولیت بود. پس از پایان کار دولتی، از جمله به اجرای طرح آموزشی و عمرانی «الشتر» در لرستان پرداخت و سپس در هیئت اجرایی یونسکو فعالیت کرد. تجربه‌های او در دیپلماسی، سیاست‌گذاری و مواجهه مستقیم با مسائل جوامع موسوم به جهان سوم، زمینه‌ای برای تمرکز فکری او بر مسئله توسعه و به‌ویژه مفهوم فقر شد.

رهنما در سال‌های بعد به یکی از چهره‌های شناخته‌شده نقد توسعه و اندیشه پساتوسعه بدل شد. در مرکز اندیشه او تمایزی اساسی میان «فقر» و «فلاکت» وجود داشت. او فقر را لزوماً مترادف محرومیت و بدبختی نمی‌دانست و معتقد بود شیوه‌های ساده و کم‌مصرف زندگی در بسیاری از فرهنگ‌ها می‌توانند واجد روابط انسانی، همبستگی و غنای اجتماعی باشند. در مقابل، «فلاکت» را وضعیتی می‌دانست که در آن انسان از امکانات ضروری معیشت و شبکه‌های حمایتی و اجتماعی محروم شده است. از این منظر، او این تصور رایج را نقد می‌کرد که افزایش تولید و مصرف یا تعمیم الگوی اقتصادی جوامع صنعتی به‌خودی‌خود می‌تواند فقر و فلاکت را از میان ببرد.

این دیدگاه‌ها به‌ویژه در کتاب «وقتی بینوایی فقر را از صحنه بیرون می‌راند» (When Misery Hunts Poverty) بسط یافته‌اند. «مشارکت: نگاهی نو به مفاهیم توسعه»، «آموختن برای زیستن» و «کشورهای آسیایی و آفریقایی» نیز از آثار مرتبط با فعالیت فکری او به شمار می‌روند. رهنما با متفکرانی چون ایوان ایلیچ ارتباط فکری و دوستانه داشت و نقد او به توسعه نیز با پرسش از نیازهای ساخته‌شده، مصرف‌گرایی، نهادهای مدرن و نابودی شیوه‌های بومی و خودآیین زندگی پیوند داشت.

مجید رهنما در ۱۴ آوریل ۲۰۱۵، برابر با ۲۵ فروردین ۱۳۹۴، در شهر لیون فرانسه درگذشت. میراث فکری او عمدتاً در حوزه نقد مفهوم متعارف توسعه، بازاندیشی معنای فقر و بررسی امکان صورت‌هایی از زندگی انسانی بیرون از منطق رشد نامحدود اقتصادی جای می‌گیرد.