صمد بهرنگی

صمد بهرنگی در ۲ تیر ۱۳۱۸ در محلهٔ چرنداب تبریز، در خانواده‌ای کارگری و ترک‌زبان به دنیا آمد. پس از پایان تحصیلات مقدماتی، در سال ۱۳۳۶ در حالی که تنها ۱۸ سال داشت، وارد دانشسرای مقدماتی شد و آموزگاری در مدارس روستایی آذربایجان شرقی، از جمله آذرشهر و ممقان، را آغاز کرد؛ شغلی که تا پایان عمر کوتاهش ادامه داد. در همین دوران، در دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تبریز درجهٔ لیسانس زبان و ادبیات انگلیسی گرفت.

بهرنگی نویسندگی را با طنزنویسی و ترجمه از ترکی استانبولی آغاز کرد و نخستین داستانش، «عادت»، در سال ۱۳۳۹ منتشر شد. او به همراه بهروز دهقانی، مجموعهٔ «افسانه‌های آذربایجان» را گردآوری و منتشر کرد و بخشی از عمر خود را صرف ثبت قصه‌ها، مثل‌ها و چیستان‌های فولکلور آذربایجانی کرد. مشهورترین اثر او، «ماهی سیاه کوچولو» (۱۳۴۷)، حکایتی تمثیلی دربارهٔ ماهی کوچکی است که برای یافتن دریا از رود می‌گذرد؛ داستانی که بسیاری آن را استعاره‌ای از مبارزه و ایثار فردی در برابر وضع موجود خوانده‌اند.

او همچنین در کتاب «کندوکاو در مسائل تربیتی ایران» (۱۳۴۴) نظام آموزشی رسمی کشور را نقد کرد و بر ناهمخوانی محتوای درسی تهران با نیازهای کودکان روستایی و آذربایجانی تأکید ورزید. بهرنگی بر زبان آذری تسلط داشت و اشعاری از احمد شاملو، فروغ فرخزاد و مهدی اخوان ثالث را به این زبان ترجمه کرد.

فعالیت‌های اجتماعی و نوشته‌های منتقدانهٔ او در سال‌های میانی دهه ۱۳۴۰ خشم ساواک را برانگیخت و بارها مورد بازجویی و تهدید قرار گرفت. در ۹ شهریور ۱۳۴۷ (۳۱ اوت ۱۹۶۸)، در سفری برای گردآوری فولکلور به منطقهٔ خداآفرین نزدیک مرز شوروی، در رودخانهٔ ارس غرق شد؛ مرگی که به دلیل شرایط مبهم آن و سابقهٔ فشار ساواک بر او، از سوی بسیاری از هم‌عصرانش مشکوک تلقی شد. آثار او پس از مرگش نیز بارها تجدید چاپ و به زبان‌های مختلف ترجمه شده و همچنان از ماندگارترین متن‌های ادبیات کودک و نوجوان ایران به شمار می‌روند.