نوشتار مرتضی مردیها با عنوان «جامعهٔ تماشا»

سلام و وقت بخیر جناب آقای نویسنده! یعنی همانطوری که خورشید گنده منتظر طلوع می ماند تا ..طلوع کند. این چه حرفیه؟ خورشید بزرگ هیچ وقت منتظر هیچ چیزی برای طلوعی نمانده است. این پندار و دیدار من است که اینگونه می نمایاند. خود نوشته تان را بگویم : یعنی من و ما و اجتماع من و ما خواه و ناخواه این هست که هست. و خواه و ناخواه هر آنچه باید بشود می شود. عجب آآ. آقای نویسنده ساختار شکن _ لااقل من اینطور دریافته ام _؛ چیزهایی است که در این زمان و مکان بدست من انجام می گیرد _ ما و اجتماع هر چه باشد یا بکند. من آگاه کنشگر کنشپذیر وجود دارد. حال ( پیامدهای خواسته یا ناخواسته آن چه خواهد باشد.) شما نمی بینید؟ یا شما آنها را در جامعه تماشا می بینید؟ صداقت و صراحت نمی دانم شما را می پسندم اما آنچه وجود دارد و آنچه مترتب است شما را هرگز!. لااقل! می شود جناب استاد مردیها _ و انسانها فرهیخته دیگری چون ایشان _ در هر حال بنویسد و درد دل یا ذهنیت یا افکار یا تجربه زیسته روزانه یا هر نوع نوشته دیگری را بنویسد. بنویسید بنویسید بنویسید . متشکرم متشکرم

1- از استاد مردیهای عزیز شخصا بسیار آموخته ام و یقینا بسیارانی دیگر نیز . اما بزعم من لب و روح سخن ایشان غلط ( یا موهم غلط ) است . مراد من این است که اولا ناامیدی غلط است ، چرا که هیچ وضعیتی قابل تصور نیست که هیچ کاری نتوان کرد . و دوما غلط است ( و این مهم تر است ) چرا که گویا میگوید : " کاری نمیتوان کرد " . 2- خب ! اصلا " کاری کردن " یعنی چه ؟ لب حرف دو چیز بیشتر نیست ( گرچه کلیشه است ) : روش سخت ( انقلاب ) و روش نرم ( اصلاحات ) . در باب روش سخت لب سخن اینست که روش سخت " آمدنی " ست و نه " خواستنی " ( غیر قابل برنامه ریزی ) . مضاف بر انکه روش سخت مستلزم آمادگی پرداخت هر هزینه ای است ( حتا جان ) . این آمادگی هزینه پردازی یا ناشی از ارزشهای هویتی است - مثل انقلاب 57 ، که شهادت و اینها ارزش بود - و یا ناشی از به جان امدن . خب ! الان " شهادت " یا "هویت دینی " یا هویت " دفاع از پرولتاریا" و امثال ذلک بلاموضوع و بلاجاذبه است . از سوی دیگر گویا هنوز جانها به لب نرسیده است . بنابراین روش سخت فعلا منتفی است . مضاف بر آنکه شخصا ترجیح میدهم نان خالی بخورم ولی خونی ریخته نشود ( خونی که شاید گرفتار توهمات ایدئولوژیک است ) . - اگر مقدمات من درست باشد میماند روش نرم ( اصلاحات ) . در روش نرم هزراران کار میتوان کرد . یک استراتژیست سیاسی همچون استاد مردیهای عزیز میتوانند ( که بسیار کرده اند ) از لیبرالیسم " سوء فهم زدایی " کنند . ما هم به فیلسوف سیاست نیازمندیم و هم به سیاست ورزانی همچون دکتر تاج زاده عزیز ( که واقعا باید تاج شجاعت و شرافت را بر سر ایشان نهاد ) . در پایان اضافه میکنم که بنده ناامید نیستم . وقتی که از کثیری از خود حوزویان ( مثلا آیت الله سید کمال حیدری عزیز ، ایت الله سروش محلاتی ، و ... ) سخنان بسیار مترقی شنیده میشود ، باید یقین کرد که " فرهنگ جامعه " آماده است . لب لباب: من شخصا جانم را بر سر سیاست نمیگذارم ( و همه همینند ) ، و اگر جانم به لب برسد جلای وطن خواهم کرد . ممکن است جانم را بر سر یک ایده بودایی ( نجات کلی و اگزیستانسیال بشریت ) بگذارم ، ولی سیاست نه ! و ضمنا باز هم تاکید میکنم " هیچ وضعیتی قابل تصور نیست که در آن هیچ کاری نتوان کرد " .

« بدشانسی تاریخی » یعنی چه ؟! جامعه ایران هیچ گاه به اندازه امروز توانمند نبوده است : 80 میلیون انسان ؛ غالباً قادر به خواندن و ـ کم و بیش ـ نوشتن ؛ متراکم ، مرتبط ، با میلیون ها نفر / ساعت وقت برای اندیشیدن به مسایلی فراتر از نیازهای اولیه زیستی .... ؛ مشکل دارد ؟ کدام جامعه مشکل ندارد ؟! مشکل ایران در 1321 یا 1361 کمتر از امروز بود ؟ .... بخشی از مشکلات از همین تماشاچی بودن مایه می گیرد ، گویی مشکل شان را دیگری باید رفع کند . معمولاً می پرسند : « چه می شود ؟ » ـ که مبین نگاه جبرباورانه / برون نگرانه و رویکرد انفعالی است ؛ و نمی پرسند : « گزینه های موجود کدامند ؟ احتمال وقوع هر یک چقدر است ؟ کدام یک مطلوبند و چرا ؟ ... » ؛ چنان که در گفتاگفت و رویاروی کلامی ، می پرسند : « چه کسی گفت ؟ » یا « تو که هستی ؟! » [ برای تحقیر خشماگین و نفرت آمیز نشانه نوشتاری نداریم تا این جا بگذارم . ] ، نمی پرسند : « چه گفت ؟ چرا گفت ؟ سخن روشن و سازگار و مستند ... هست یا نه ؟ » این نگرش با توان بی سابقه ، انبوه مشکلات انباشته و پیرامون توفانی این جامعه تناسب ندارد .

به قول علی شریعتی بزرگ، از کیلگمش تا کافکا روح انسانی هیچ گاه با زندگی روزمره و بازار و خیابان و خوراک و پوشاک و غیره، اشباع نمی شده و همواره دستش را به سوی هر جایی غیر از اینجا، به سوی ناکجا آبادی که نمی دانم کجاست دراز می کرده و آرام و قرار به همین نعمت های در دسترس نمی یافته است. اما شاید وضعیت دوران ما با دوران های گذشته و سنتی، این تفاوت را داشته باشد که ما مبتلا به "بحران مضاعف" شده ایم، از یک طرف، در همین زندگی مادی و اقتصادی دچار بحران های شدید هستیم و از طرف دیگر، به جدیدترین مشکلات روحی و روانی متعلق به انسان های اشرافی و برخوردار اروپائی مبتلا هستیم. به قول شاعر، غم زمانه خورم یا فراق یار کشم. این جور مبارزه در دو جبهه و دو میدان، به شدت انرژی مردم معمولی و حتی نخبه های فرهیخته را تحلیل می برد و افق ها های پیش رو را تیره و تار می کند. هرم مازلو را به یاد بیارید که تأمین نیاز های زیستی و مادی را شرط شکوفایی فکری و خلاقیت های معنوی می داند؛خوب اما در سرزمین ما ایران، در شرایط اینجایی و اکنونی، نه تنها حداقل های یک زندگی معمولی و برخوردار از شأن انسانی وجود ندارد بلکه تشویش های فلسفی و تصادم جهان بینی سنتی و جهان بینی مدرن، همان باریکه آب امکان اصیل زندگی کردن را هم از ما سلب کرده است. و حتی علاوه بر همه اینها، سرپوش گذاشتن قدرت سیاسی بر بحران ها و انحطاط های استخوان سوز و اینکه، همه چیز خوب است و البته مشکلاتی وجود دارد که آن هم به حول و قوه الهی مرتفع می شود؛ مزید گشته است. اما به هر حال؛ این دنیایی و زندگی است که در آن پرتاب شده ایم پس باید با آن کنار بیاییم و اجازه ندهیم ناامیدی و افسردگی، ما را فلج کند. بله، گفته شده است (کاد الفقر ان یکون کفرا)، اما این عبارت، بیشتر حالت اجتماعی و توصیفی دارد تا حالت اخلاقی و توصیه ای؛ یعنی این جمله می خواهد به دست اندرکاران و زمام داران جامعه بگوید که با موعظه و نصیحتِ تنها نمی شود جامعه را به اخلاق و دینداری دعوت کرد بلکه باید هزینه های زندگی اخلاقی و دیندارانه را تا حد امکان کاهش داد. اینکه در بدترین شرایط، شخص هنوز پیرو زیست دیندارانه باشد یک آرمان اخلاقی است اما اکثر قریب به اتفاق جامعه و حداقل بخش قابل توجهی از جامعه، نمی تواند بیکاری و بی همسری و غیره را با پاکدامنی و شرافت جمع کند. بنابراین، ما که کاره ای نیستیم و سمت سیاسی نداریم زیاد مخاطب آن عبارت قرار نمی گیریم، پس باید ایمان خود را حفظ کنیم چرا که بدون ایمان، زندگی ارزش زیستن ندارد. دعای من در این شرایط و اوضاع این است که: خدای عزیز؛ (ذهنی روشن) و (قلبی گرم) به ما گمراه های پریشان عطا کن. خدایا عقلانیت بدون معنویت، ابتر و معنویت بدون عقلانیت، ناقص است، توفیق جمع این دو را عنایت کن. در دنیایی که افراط و تفریط آن را فراگرفته است و چه خوب گفت حضرت امیر که ابله را نمی بینی مگر در حال زیاده روی؛ از یک طرف دینداری داعش وار و از یک طرف سیاست ورزی ترامپ آسا، ما جوانان یتیم حقیقت را، که قهرمانی برای اقتدا پیدا نمی کنیم، دستگیری کن. خدایا به سران حکومت بیاموز که (تقدس) و (تزویر)، پشت و روی یک سکه اند و این دو آفت اصلی حکومت های به اصطلاح دینی هستند. بیاموز در شرایط اضطراری و بحرانی، نه تنها سفره مردم بلکه ایمان مردم در خطر است و اگر واقعا به آرمان های اسلامی که تبلیغ می کنند باور دارند، نباید نان و ایمان مردم را فدای ایدئولوژی های جزمی و لج بازی های حزبی خود سازند. خدایا به روحانیت ما بیاموز که قوم (برگزیده) خدا نیستند و اگر دوباره شکوفایی علمی و صفای معنوی سابق را بدست نیاورند، محکوم به فنا هستند. بیاموز که جایگاه آنها، (واسطه گری) میان خدا و مردم نیست بلکه تنها شأن حقیقی شان، مطالعه و پژوهش های دینی و امور بینارشته ای مانند رابطه دین با علم و غیره است. دیگر آنکه، (سلسله مراتب) ی شدن و تشریفاتی شدن و وابستگی و (عدم استقلال) حوزه از حکومت، ثمره ای جز انحطاط و پوشالی شدن نخواهد داشت. خدایا به روشنفکر های ما بیاموز که کنار گذاشتن امری به نام دین، نه مطلوب است و نه ممکن. اینکه، بهترین موضوع پژوهش و مطالعه، (متنِ مردم) و افکار و احساسات و درد ها و نیاز های شان هست. راه درست؛ نه انکار دین و دینداری؛ بلکه خودآگاه کردن مردم به این حقیقت است که سکولاریزم انواع دارد و (سکولاریزم در معنای حق)، آن است که دیانت را که امری قدسی است با سیاست که امری است عرفی خلط نکنیم؛ و اگر چه این دو باید همراه هم باشند اما درآمیختن ناصواب میان آنها، هر دو را به تباهی و فساد می کشاند.