اندیشهفلسفهخردگفتگوحکمتمعناپرسشفرهنگ
دین
همایش بین المللی مولوی شناسی هند با حضور مصطفی ملکیان
مصطفی ملکیان در همایش بینالمللی مولویشناسی هند، دیدگاههای متکثر مولانا درباره ارتباط تن و جان را تشریح کرد؛ گاه جسم قفس جان است و گاه همسفری نامساعد، اما در هر دو صورت، رشد روحانی مستلزم ریاضت جسم است.
در همایش بین المللی مولوی شناسی که مجموعا دو روز به طول انجامید، مجموعه تلاشهای صورت گرفته درباره شناخت مولانا و نیز جمع آوری آثار خطی و منحصر به فرد این شاعر ایرانی مطرح شد. همچنین سخنرانان در این مراسم به تشریح افکار و اندیشههای مولانا جلال الدین بلخی پرداختند. از ایران نیز، مصطفی ملکیان سخنرانیای با عنوان "ارتباط تن با جان از نگاه مولانا" ایراد کرد.
.
.
گزارش روزنامه اعتماد از سخنرانی مصطفی ملکیان:
مصطفی ملكیان، پژوهشگر فلسفه و اخلاق و مولاناپژوه معاصر در همایش بین المللی دو روزه مولویشناسی در هند كه در روزهای 29 و 30 نوامبر سال جاری برگزار شد به تشریح انواع و اقسام نحوههای ارتباط جان و تن از دید مولانا پرداخت. این همایش به همت بنیاد فارسی هند، بنیاد بیدل و موسسه سروش مولانا برگزار شد. در ادامه گزارشی از گفتار او از نظر میگذرد.
مولانا البته از متفكرانی است كه معتقد است در انسان غیر از جسم یا تن، ساحت دیگری هم به نام ساحت روح یا جان وجود دارد، اما تمام سخن بر سر این است كه ارتباط این دو ساحت در درون ما چگونه ارتباطی است؟ آیا ارتباط تن و جان، یا ارتباط جسم و روح، ارتباطی دوستانه است یا ارتباطی دشمنانه است؟ آیا این دو با هم مساعد و موافق هستند یا معارض و مخالف؟ مخصوصا كسی كه اهل سیر و سلوك معنوی و عرفانی است باید چه معاملهای با این دو ساحت خود بكند تا این معامله به ارتباط معنوی و روحانی او منتج شود؟ اگر در آثار مولانا خواه در مثنوی معنوی یا در كلیات شمس یا فیه مافیه دقت كنید، میبینید كه در پاسخ به پرسشهای بالا، دیدگاه واحدی اتخاذ نكرده است و تمام سخن بر سر این است كه این دیدگاههای متكثر چگونه با هم سازگاریپذیر هستند.
جسم قفس جان
اولین دیدگاه از آن مولانا، دیدگاهی است كه در تاریخ فلسفه آن را به افلاطون نسبت میدهیم؛ آن دیدگاه این است كه روح انسان پرندهای است كه در قفس جسم او اسیر و زندانی شده است. شك نیست كه اگر ارتباط جسم و روح، ارتباط قفس و پرنده باشد، این ارتباط، سازگارانه و مساعد نیست. قفس برای پرنده امر مطلوبی نیست. در واقع محروم كردن پرنده از هر گونه طیران و سیر و پروازگری است. این دیدگاه در مولانا به كرات تكرار شده است.
مثلا در این ابیات: اهبطوا افكند جان را در حضیض/ از نمازش كرد محروم این محیض// اهبطوا افكند جان را در بدن/ تا به گل پنهان بود در عدن. گویی دیدگاه افلاطونی با اهبطوا انطباق میپذیرد كه در قرآن خطاب به آدم و حوا گفته شده است. در اینجا میبینیم كه نفس و روان و جان ما در قفس تن اسیر است و شكی نیست كه هر چه این قفس قویتر شود، پرنده اسیرتر خواهد شد و هر چه بنا بر آزادی پرنده باشد، باید بنا بر شكستن و تضعیف این قفس باشد.كنده تن را ز پای جان بكن/ تا كند جولان به گرد این چمن// اینجا نیز همان تعبیر به كار رفته است، یعنی گویا تن كندهای است به جان آدمی كه نمیگذارد جان آدمی پرواز كند: جان گشاید سوی بالا بالها/ تن زده اندر زمین چنگالها.
یا میگوید: در ضمیر دیگران خانه مكن/ كار خود كن كار بیگانه مكن// كیست بیگانه؟ تن خاكی تو/ كز برای اوست غمناكی تو// تا تو تن را چرب و شیرین میدهی/ گوهر جان را میابی فربهی. اینجا فربهی جان متوقف بر لاغری و نحیفی تن است. باید به تن چرب و شیرین نخوراند تا جان فربهی و رشد و تعالی پیدا كند.
نظایر این اشعار در آثار مولانا فراوان است و همه نشان میدهد كه ارتباط ناسازگارانهای بین تن و جان برقرار است و جسم و روح با هم سازگار نیستند. در واقع یكی قفس دیگری است و هر چه انسان آن قفس تضعیف كند، پرنده را به آزادی نزدیكتر كرده است و هر چه آن قفس را استوارتر كند، پرنده را به اسارت محكومتر و محتومتر داشته است.
دو همسفر نامساعد
دیدگاه دومی هم در مولانا است. در این دیدگاه، دیگر رابطه جان و تن، مشابه داستان قفس و پرنده نیست، بلكه داستان دو رهرو و همسفر است كه در آن یك همسفر با دیگری نامساعد است، یعنی كند است و میل به سفر ندارد و گویا بدون میل و رغبت خودش به سفر واداشته شده است و دیگری سخت شایق و مشتاق سفر است و بنابراین این دو همسفر تا زمانی كه با یكدیگر هستند، هر دو به هم زیان میرسانند. بنابراین درست این است كه راهشان را از یكدیگر جدا كنند و هر یك به مسیر خودش برود، یكی با كندی و دیگری با چستی و چالاكی راه را بپیماید.
برای نمونه مولانا میگوید: زین بدن اندر عذابی ای بشر/ مرغ روحت بسته با جنسی دگر. یعنی انگار دو مرغ را با هم بسته باشند كه البته جلوی پرواز یكدیگر را میگیرند. میگوید: روح باز است و طبایع زاغها/ دارد از زاغان تن خود داغها. یعنی زاغهای تن با باز جان همسفر شدهاند و این زاغها این باز را دائما آزار میدهند و اذیت میكنند. راه درست این است كه این باز هم آوایی خود را بگسد و راه دیگری در پیش بگیرد.
یا در نمونه دیگری میگوید: او بمانده در میان چون زار زار/ همچو بوبكری به شهر سبزوار. یعنی همچنان كه بوبكرنام در شهر سبزوار كه همه شیعیاند، جز مخالفت و تنازع چیزی نمیبیند، این باز هم باید راه خود را از این زاغها جدا كند، وگرنه جز آزار به او چیزی نمیرسد.
میگوید: برگ تن بیبرگی جاناست زود/ این بباید كاستن آن را فزود. یعنی باید تا میتوانیم از برگ تن بكاهیم تا بتوانیم به برگ جان بیفزاییم.
یا میگوید: تن چو با برگ است روز و شب و از آن/ شاخ جان در برگ ریز است و خزان. یعنی هر چه برگ درخت تن افزوده میشود، از برگ درخت جان كاسته فرو میریزد. جان ما خزانی میشود وقتی كه درخت تن ما بهاری میشود. یعنی گویی نوعی ناسازگاری میان این دو وجود دارد. به همین ترتیب است كه میگوید: زین خورشها اندك اندك باز برد/ كاین غذای خر بود نی آن حر// تا غذای اصل را قابل شوی/ لقمههای نور را آكل شوی. اگر دقت كنیم، میبینیم كه دیدگاه دوم مثل دیدگاه اول، در مخالفت جسم و روح با دیدگاه قبلی موافق است، اما كمی این مخالفت كمتر است. در دیدگاه اول روح زندانی جسم است، اما در دیدگاه دوم روح و جسم دو همسفر هستند كه یكی اسباب آزار و اذیت دیگری و مانع چستی و چابكی و پویندگی آن یكی است.
اقتضای هر دو دیدگاه ریاضت جسم است، یعنی در هر دو دیدگاه ما باید جسم را ریاضت بدهیم تا بتوانیم روح را بپرورانیم. نمیتوانیم هم جسم و هم روح را بپرورانیم و چارهای جز این نیست كه یكی را ریاضت بدهیم. البته مولانا با ریاضتهای افراطی كه در آن زمانها برخی از صوفیه به اقتفای بسیاری از مرتاضان هندو داشتند، مخالف است، اما با اصل ریاضت موافق است و معتقد است كه باید با ریاضت از تن كاست، تا روح نوعی آزادی پیدا بكند.
در باب این ریاضتها میگوید: حس دنیا نردبان این جهان/ حس عقبی نردبان آسمان// صحت این حس ز معموری تن/ صحت آن حس ز تخریب بدن. یعنی ما دو حس داریم، تقویت یك حس به این است كه تن معمور شود و تقویت دیگری كه حس روحانی ما است، به این است كه بدن به تعبیر صریح مولانا تخریب شود تا روح بتواند چالاكی پیدا كند.
میگوید: پس وصال این فراق آن بود/ صحت این تن سقام جان بود. یعنی اگر این تن صحیح و سالم بود، یعنی جانت سقیم و دستخوش سقام و سقم شده است. یعنی ما دو موجود داریم كه این دو به ناچار با یكدیگر همراه شدهاند، اما بیماری یكی، سلامت دیگری است و بالعكس. بنابراین چارهای جز این نیست كه یكی را با ریاضت مریض بداریم، تا دیگری صحیح بشود.
از رقابت تا رفاقت
اما دیدگاه سوم درباره رابطه جان و تن در مولانا این است كه میگوید گاهی رقابت بین جسم و روح وجود دارد و گاهی این رقابت تبدیل به رفاقت میشود. به تعبیر دیگر گویا اول جسم با روح كاملا با هم مخالفت دارند و بعد از اینكه روح جسم را تخریب كرد، بعد به آباد كردن همین جسمی میپردازد كه خودش تخریب كرده است. میگوید: راه جان مر جسم را ویران كند/ بعد ویرانیش آبادان كند. یعنی میگوید بعد از ویرانی و تخریب جسم توسط جان، همان جان آن را آبادان و معمور میسازد.
میگوید: كرد ویران خانه بهر گنج و زر/ وز همان گنجش كند معمورتر. یعنی وقتی شما خانه خود را ویران میكنید، بر اثر همین ویرانسازی گنجی در خانه مییابید و با همان گنج خانه را دوباره از نو میسازید. یعنی انگار باید بعد از اینكه جسم تخریب شد، باید از نو آباد شود. روح جسم را تخریب میكند و بعد روح همان جسم تخریب كرده به دست خودش را آباد میكند، چون ظاهرا نیازمند جسم است و به هر حال جسم آباد میطلبد.
اما به هر حال در مرحله نوعی عداوت و بلكه خصومت میان جسم و جان هست، یكی به دست دیگری تخریب و ویران میشود و البته بعد از این ویرانی، رقابت به رفاقت تبدیل میشود و از نو نوعی ساختن مجدد پیش میآید. معنای این سخن آن است كه این موجود یك سلسله نیازهای تنانه و جسمانی دارد، یك سلسله نیازهای معنوی دارد و باید هر دو دسته از نیازها بر آورده شوند و بر آورده شدن هیچ كدام از این دو دسته نیاز، مزاحم نیازهای دیگری نیست.
.
.
این همایش به همت مؤسسه فرهنگی سروش مولانا ، بنیاد بیدل دهلوی ، بنیاد فارسی هند و انستیتوی غالب برگزار شد.
.
.
فیلم کامل همایش بین المللی مولوی شناسی:
مشاهده در یوتوب | مشاهده در آپارات
.
دریافت صوت کامل این همایش
.
.
فیلم سخنرانی مصطفی ملکیان در این همایش:
مشاهده در یوتوب | مشاهده در آپارات
.
دریافت صوت سخنرانی مصطفی ملکیان در این همایش
.
.
همایش بین المللی مولوی شناسی در هند (دهلی نو)
منبع:
سایت مؤسسه فرهنگی سروش مولانا
کانال تلگرامی سروش مولانا
.
.
گفتگو دربارهی این مطلب۶ دیدگاه
جناب استاد ملکیان در هر زمینه صاحبنظرند واقعا مصداق بحر در کوزه
من بدون هیچ قصد توهینی ،واقعا پس از خواندم هر مطلبی از جناب ملکیان در باب عرفان و از جمله مثنوی ،هنوز در نیافته ام که ایشان اصلا به به مقوله عرفان،بعنوان چیزی که راهی به سوی حقیقت می گشتید،معتقدند یا نه؟البته این سخنرانی را می توان صرفا توصیف آنچه ملکیان در باب این موضوع بدان نایل آمده دانست،اما پرسش در باب عقیده بنیادین وی می باشداین اول بار است که من در اینترنت مطلب می نویسن متاسفم برای شما
اميل چوران (در فارسي به اشتباه:سيوران) فيلسوف مجارستاني در كتاب "اعترافات و كفريات" (به فرانسوي : Aveux et anathèmes 1987) گفته: فرد در يك كشور ساكن نيست، در یک زبان ساکن است، آن (زبان) کشور ماست و سرزمین پدری ما — و نه چیز دیگر. همین قدر — در صورتی که فهم شود — برای مجادلاتی مثل ایرانی بودن یا نبودن مولوی و نظامی و سنایی و مثل اینها، کفایت می کند. بماند که افاغنه هم از اقوام ایرانی تبار بوده و هستند. ولي موضوع مهم اين است كه مصطفي ملكيان كه از مولوي شناسي (!) اين را كشف كرده كه جلال الدين "تعبد ظاهري" داشته و احتمالا با سابقه ای که دارد با خواندن کتاب “با پیر بلخ” مصفا، که کتابی به غایت بی مایه و در شناخت مولوی و مثنوی پرت و بیراه است، مثنوي و مولوي را به زعم خود فهميده، چه شايستگي براي حرف زدن در اين باب آن هم در مجامع علمي دارد؟! بهتر است استاد به همان توصيه هاي اخلاقي و بازنشر قوانين زندگي موفق بپردازند تا مثنوي. تنها وجه اشتراك ملکیان و مثنوی همين لفظ «معنوي» است که آن هم صرفا در ساحت لفظ است و بس. زمانی كسي مثل بدیع الزمان فروزانفر مثنوی پژوه بود یا عبدالباقی گولپینارلی یا ریموند آلن نیکلسون، امروز ملكيان! ببينيد ما به كجا رسيده ايم.
تصحیح می کنم: چوران اهل رومانی بود.
با سلام و احترام هر کسی حق داره در هر زمینه ای مطابق میل خود پژوهش کنه، از جمله در زمینه مولوی شناسی... خوب بود شما یکی از ناراستی ها و انحرافات ملکیان در شناخت مولوی را با استناد به گفتار یا نوشتار ایشان تبیین میکردین که چیزی دستگیر ما می شد. صرف طعن زدن و تف و لعن فرستادن ک ارزش نوشتن نداره برادر...
شاعر ایرانی؟! مولانای بلخی از خاک فعلی افغانستان چگونه ایرانی شده است؟