ایمان در میانه‌ی تلاطم (به بهانه نودمین سالگشت تولد محمد مجتهد شبستری)

«به اطرافم نگاه کردم. به درختان، به خیابان، به آدم‌ها. و یکباره احساس کردم که جهان با تمامِ ساکنانش برایم یکسره بیگانه است. جهانی که پیش‌تر معنادار و امید بخش بود، خاکستری و بی تپش می‌نمود.»^[1] تجربه‌ی تلخ آرش نراقی است پس از درگذشت مادرش. تجربه‌ای دردناک. تجربه‌ای که به تعبیر او: «می‌تواند ما را بخشکاند یا بشکوفاند». نراقی در آن هنگامه، با تزلزلی مواجه شد. جهان را خالی از حضور خدا می‌دید. «برغم آنکه شغل شاغلم از جمله تأمل و تعلیمِ مسائلِ دینی بوده است، اما جان و جهان‌ام از حضورِ خداوند خالی است. خود را خداباوری بی خدا یافتم.»^[2]

در این هنگامه، نراقی انتظارِ دستگیری از یک طبیبِ معنوی داشت. کسی که در این توفانِ تردید، -به تعبیر او- بیاید و نهالِ ایمان را تیمار کند. همان وظیفه و رسالتِ روحانیت. اما نراقی افسوس می‌خورَد که روحانیانِ ما، وظیفه‌ی ایمانیِ خود را فرو نهاده‌اند و در این لحظاتِ بحرانی، کمتر مددی می‌رسانند. گویی دین داریِ ما، عنصری کم دارد. چیزی که در این مواقع به کارِ انسان بیاید. نراقی به این نتیجه می‌رسد که: «ما باید به دین شناسی و دین ورزی خود عناصرِ تازه‌ای بیفزاییم تا قلبِ از تپش افتاده حیات دینی‌مان را دوباره تپنده کنیم.»

 اندوهی به نراقی وارد شده بود. در این هنگامه اما دانست که صرفِ آموختن اندیشه‌های دینی در این مواقع بحرانی کمتر به کار می‌آید. باید چیزِ دیگری به دین ورزی افزود. این از اثراتِ یک شوک روحی بود.

 و این اندوه و غمها گاهی چنین می‌تواند اثرگذار باشد. تلخ است، ملال آور است. رماننده است. اما اثراتِ خوبِ خودش را هم بر جا می‌گذارد. گویی یک جهش جانانه به همراه می‌آورد. «پیتر کلمن» آن را «شوک تکان دهنده» نامیده است.^[3] او این مفهوم را در خصوص برخی مسائل اجتماعی به کار می‌برَد. می‌گوید گاهی یک حادثه‌ی غیر منتظره، می‌تواند یک وضعیتِ تثبیت شده را به هم بریزد. می‌تواند فرصتی را هم برای تغییر ایجاد کند. برای مثال دو گروه را تصور کنید که سال‌ها با یکدیگر دشمنی دارند. هر گروه، طرف مقابل را مقصر می‌داند و هیچ کدام حاضر به تغییر مواضع خود نیستند. ناگهان حادثه‌ای رخ می‌دهد که هر دو گروه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این حادثه باعث می‌شود که طرفین برای نخستین بار در باورها و رفتارهای پیشینِ خود تجدید نظر کنند. او برای توضیح این مفهوم به حادثه‌ای در سال 1994 در بوستون امریکا اشاره می‌کند. در آن زمان دو گروه از فعالان اجتماعی بر سر مسأله سقط جنین اختلافات شدیدی داشتند. یک گروه مخالف سقط جنین بود و گروه دیگر از حق انتخاب زنان دفاع می‌کرد. اختلافات بالا گرفته بود. اما اتفاقی رخ داد. مردی مسلح به دو مرکز ارائه خدمات سقط جنین حمله کرد و دو نفر را کشت. این اتفاق، جامعه را تحت تأثیر قرار داد. پس از این حادثه، تعدادی از زنان فعال در دو سوی منازعه تصمیم گرفتند با یکدیگر گفت‌وگو کنند. آنها الزاماً از اعتقاداتِ خود دست نکشیدند؛ اما دریافتند که ادامه‌ی خصومت به شیوه گذشته می‌تواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد. گویی این واقعه اگر رخ نمی‌داد، هر دو طرف، غرق در اندوخته‌های خود بودند. انگار منظرِ جدید را نمی‌دیدند. این شوک، باید به وقوع می‌پیوست. باید طرفین را آگاه می‌کرد. مفهومی که کلمن به کار می‌برد را سابق بر این، «ویلیام جیمز» هم در خصوص احوالات درونی و تجربیات دینی بیان می‌کرد. می‌گفت که گاهی تجارب ناگهانی، بحرانی را ایجاد می‌کند و مسیر زندگی را تغییر می‌دهد. او نشان می‌داد که برخی افراد در طول زمان و به آرامی به باور دینی تازه‌ای می‌رسند؛ اما برخی دیگر تجربه‌ای ناگهانی و تکان دهنده دارند. برای مثال ممکن است شخصی سال‌ها با تردیدهای اعتقادی و احساسِ بی معنایی زندگی کند. اما ناگهان تجربه‌ای معنوی یا بحرانِ وجودی، مسیر زندگیِ او را تغییر دهد. پس از آن، جهان برای او معنای جدیدی پیدا می‌کند. آموخته‌هایش رنگ تازه‌ای می‌گیرد.^[4]

و این تجربه برای بسیاری رخ داده است. تجربیاتی که می‌تواند مقدمه‌ی یک تحول قرار گیرد. می‌تواند باورهای گذشته را اصلاح کند. محمد مجتهد شبستری از متفکرانی است که با این شوک‌ها مواجه شده است. آلامی بر او وارد شده. سبب ساز تحولاتی شده. او برخی از این اندوه‌ها را باز می‌گوید. و شاید برخی را مکتوم گذاشته و سخنی از آن بر زبان نمی‌آورد.

یکی از آن شوک‌ها زمانی بود که فقه را در اداره‌ی کشور ناتوان دید. شبستری درس خوانده‌ی حوزه است. پدرش از روحانیان بود. برادرش هم. خودش هم پای درسِ فقیهان رشد کرد. از آیت‌الله شریعتمداری تا علامه طباطبایی و مرحوم منتظری کسب دانش کرد. فقه را وافی به مقصود می‌دید. اما دو سال از پیروزی انقلاب نگذشته بود که برخی انتظاراتش فرو ریخت. دانست که اداره‌ی کشور با اسلوبِ فقه سنتی، امکان پذیر نیست. اسباب زحمت شده است. زیستن در دنیای امروز را با مشکلاتی مواجه کرده است. «می‌دیدم مثلاً اینها می‌خواهند از ایده‌هایی که در دموکراسی هست و از افکاری که در کلام و فقه شیعه هست تلفیقی به وجود بیاورند، اما در این کار موفق نمی‌شوند و همیشه تفکر فقهی سنگینی می‌کند و مشکل به وجود می‌آورد.»^[5]

جرقه‌های نقدِ فقه، در ذهن شبستری زده شد. گفت که در آموزه‌های فقهی باید بازنگری کرد. فقهِ سنتی، راهِ همواری در دنیای معاصر نبود. نیازی به پالایش داشت. یک دگردیسیِ اساسی می‌طلبید. شبستری به این باور رسید که قوانینِ مندرج در کتاب و سنت، در جامعه‌ی صدر اسلام شکل گرفته است. مطابق با آن مجتمع انسانی بوده است. رفع نیاز از مردمانِ آن زمان می‌کرده است. اما همان قوانین، نمی‌تواند مسائلِ جوامع امروز را حل کند. جامعه‌ی صدر اسلام، اقتضائاتی داشت. سیاست و اجتماع و خانواده را به گونه‌ای می‌فهمید. امروزیان این امور را به نحوِ دیگری درک می‌کنند. امروزه ساختارهای سیاسی و اجتماعی به کلی تغییر کرده است. فهمِ دیگری از سیاست رقم خورده است.

شبستری الگوی پیامبر(ص) را پیش رو قرار داد. گفت که پیامبرِ اسلام هم به فرهنگِ مردمِ حجاز احترام می‌گذاشت. پیش از بعثت محمد(ص)، روابط اجتماعی مردمانِ عربستان، در چارچوبهای معینی شکل گرفته بود. شکل ابتدایی و ساده‌ای هم داشت. بر قضاوت، مجازات، بیع و حتی نحوه‌ی حکومت‌داری، اسلوبِ مشخصی حاکم بود. پیامبر در جامعه‌ای ظهور کرد با یک ساختارِ مشخص و منضبط. او نیامد که این ساختار را به کلی زیر و رو کند. نیامد که دیوارهای این بناهای عظیم را فرو بریزد. فقط می‌خواست که در دلِ همین بنا، پیامِ توحید را نشان دهد. انگشتِ اشاره را به سمتِ آسمان بگرداند. می‌خواست آنجا که موانعی بر سر راهِ توحید دیده می‌شد را کناری بگذارد. آنجا که عدالت ذبح می‌شد، آنجا که کرامتِ آدمی خدشه‌دار می‌شد را اصلاح کند. پیامبر اما روابطِ اجتماعی را به هم نزد. ساختار فرهنگی را تخریب نکرد. نیامده بود که چنین کند. آمد تا برخی خلاء‌ها را پر کند. برخی از موانع را بردارد. برخی اصلاحات انجام دهد.^[6] برای این امور، قوانینی وضع کرد. احکامی صادر نمود. اما بر اساس همان ساختارِ سابق.

شبستری از منتقدانِ رویکردهای فقه سنتی شد. نه مُنکرِ آن. حتی حضور فقه را امری ضروری دانست. گفت که از فقه و سنتِ دینی نمی‌توان به کلی پا بیرون گذاشت.^[7] او میان «شریعتِ رسوبی» و «شریعت زنده» تفکیک گذاشت. در شریعت رسوبی، توجه تام و تمام به آداب و رسوم است. همان آداب شکل گرفته در جوامع گذشته. همان که در جامعه‌ی صدرِ اسلام ایجاد شده و بی هیچ کم و کاستی می‌خواهد در دنیای امروز هم عملی ‌شود. شبستری این نوع شریعت را مقبول نمی‌داند. نقدهایی به آن دارد. اما نوع دیگری از شریعت هم وجود دارد. آن شریعتِ زنده است. این شریعت به زبانِ زمانه توجه دارد. به توان و مقدوراتِ مردم التفات می‌کند. شرایطِ اجتماعی را در نظر می‌آورد. اینچنین شریعتی، گره‌های زندگیِ امروز را می‌شناسد و به آن توجه دارد. این فقهی زنده و سیال است. از نظر شبستری این طور نیست که شریعت در هر معنایی نفی شود. آنچه با تجربه ایمانی سازگار باشد مقبول است.^[8]

و چقدر که این تجربه‌ی ایمانی در نظر شبستری برجسته است. شاید آن را هم پس از یک شوک روحی و فکری دریافته است. زمانی که دخترش را در یک حادثه‌ی رانندگی از دست داد. نمی‌دانیم. اما شاید آن روزی که این غم بر شبستری وارد شد، او هم به مانند آرش نراقی، جهان را خالی از حضور خدا می‌دید. حتی اگر چنین احوالی نداشت، اما این بار غم چیزی نبود که به راحتی بتوان از آن گذر کرد.^[9] شاید در آن ساعاتِ اندوهناک، آموخته‌هایش از او دستگیری نمی‌کرد. یا کمتر به کار می‌آمد. نیاز به راهنمایی معنوی بود. نیاز به سلیمان سیرتی؛ صاحب سِرّی که بیاید و او را از این بار غم هستی برهاند. کسی که ایمان را برای او زنده کند.

حالا شبستری مدت‌هاست که هم و غم خود را بر همین مهم گذاشته است. انگار تمامِ آموزه‌های دینی را مقدمه‌ای برای رسیدن به آن حالِ ایمانی می‌داند. حالتی که در چنان لحظات جانکاهی بتوان به آن پناه برد. او حالا دین را فراهم کردن شرایطی می‌بیند که در آن، خطابِ خداوند شنیده شود. می‌گوید انسانها در هر شرایطی خبر و خطاب خداوند را نمی‌شنوند. انبیاء دعوت به ایمان کردند. و ایمان غیر از ایدئولوژی است. هدف انبیاء، احیاء تجربه دینی بود. می‌خواستند که انسان به این تجارب مسلح شود و بارِ هستی را بتواند به دوش کشد. پیامبر اسلام علاوه بر اقداماتِ سیاسی و تغییراتِ اجتماعی، تجربه دینیِ مردم را هم تغییر داد. بر اساس توحید هم تغییر داد. نشان داد که می‌توان به ابزارِ دین متوسل شد و این تجارب را به دست آورد.

شبستری دین را در پیوند با معنویت می‌بیند. هر جا که این معنویت محقق نشود، گویی پیامِ دین مغفول افتاده است. به تعبیرِ او: «قرائتِ دینی باید پیام معنویت، پیام آزاد شدن از زندان‌های روزمره‌ی انسانی، فراروی به سوی حقیقتِ نهایی متعال و پیام آزادی و کمالِ درونی و معنوی بدهد.»^[10]

مسأله‌ی جان و احوالِ انسانها برای شبستری برجسته شد. دل بستن به القاب و عناوین در نظرش خار و خفیف آمد. از او سؤال می‌شود که به نظر شما مهم‌ترین خطری که در حال حاضر متوجه روحانیت است چیست؟ می‌گوید مسأله این نیست که صنفِ عالِمان دینی را چه خطری تهدید می‌کند. آنچه مهم است چیزی است که عالمان می‌خواهند از آن پاسداری کنند؛ و آن پیامِ دینیِ اسلام است. باید نگریست که چه خطری، پیام معنویتِ اسلام را تهدید می‌کند. چه موانعی بر سر راه آن وجود دارد. چه عواملی است که نمی‌گذارد پیامِ دین به گوشِ بشر برسد. از این حیث می‌باید عالِمان دینی را مورد قضاوت قرار داد. وی معتقد است زبانی که اغلب عالمان دینی با آن سخن می‌گویند، در میان مردم جایگاهی ندارد. کمتر پیام معنوی را برای انسانهای این زمانه القاء می‌کند. از این حیث می‌باید تجدید نظری اساسی در گفتمان خود کنند. باید بتوانند پیامِ معنوی دین را برای عموم جامعه تبیین کنند.^[11]

شبستری این پرسش را پیش روی مسلمانان قرار می‌دهد. می‌گوید آنچه در این یکصد و پنجاه سال اخیر در میان مسلمانان اتفاق افتاده چیست؟ بلی کشورهای اسلامی شکل گرفته‌اند، با استعمار مبارزه شده، علم و تمدن جدید در میان مسلمانان راه پیدا کرده. اما آیا در تجربه‌های دینی آنها هم تغییر و تحولی پیدا شده است؟ وقتی از احیاء دین می‌گوییم، آیا تجربیات دینی مسلمانان هم متحول شده است؟ آیا روحیاتِ آنها تلطیف شده است؟ خلقیات آنها الهی شده است؟ و سپس این سخنِ کلیدی را بیان می‌کند که: «کسانی به معنای دقیق کلمه امروز می‌توانند نوگرایی دینی داشته باشند که در تجربه‌های درونی آنها تحولاتی اتفاق افتاده باشد.»^[12]

‌ گویی شبستری فریاد می‌زند که این القاب «روحانیت» و «نواندیشی» و غیره را وانهید و انسان را دریابید. فکر چاره‌ای برای آن لحظاتِ بحرانی و رنج انسانی کنید. حالا او به نود سالگی رسیده است. یک عمر تلاطم‌های بسیاری را دیده و تحولاتی را از سر گذرانده است. او در این هنگامه‌ از زندگی خود می‌گوید: «نیندیشیدن و خاموشی برایم رجحان یافته است.»^[13] گویی سکوت را برگزیده است. نمی‌دانیم سکوتش از چه روست. اما شاید دانستن دیگر به کارش نمی‌آید. سکوت را باید دریافت. جان را جلا می‌دهد. سکوتی که شاید از همان بحرانهای زندگی برمی‌آید. همان شوک‌هایی که شبستری را به تحولات و تأملاتی رساند و یکی یکی بر داشته‌های دینیِ ایرانی افزود. شاید این سکوت در نود سالگی، چیزی فراتر از دانستن و سخن گفتن است. شاید همان عنصر تازه‌ای است که نراقی می‌گفت «باید به دین بیفزاییم تا قلبِ از تپش افتاده حیات دینی‌مان را دوباره تپنده کنیم.»

عمر استاد شبستری بلند و عزّتش مستدام باد.

^[1] آرش نراقی، سوگ عزیز و تجربه‌ی غیبت خداوند

^[2] همانجا

^[3] پیتر کلمن استاد روان شناسی دانشگاه کلمبیا است. وی این ایده‌ی خود را bombshell effect می‌نامد. رک: راه برون رفت؛ اثر پیتر تی. کلمن

^[4] ویلیام جیمز فیلسوف و روانشناس امریکایی در کتاب «تنوع تجربه دینی» در این خصوص سخن گفته است. (کلمن و جیمز البته از دو منظر متفاوت به مساله می‌نگرند. اما در هر دو می‌توان به نقش تجربه‌های بر هم زننده در دگرگونی وضعیت پیشین توجه داشت.)

^[5] گفتگوی شبستری با نشریه مدرسه، شماره 6، تیر ماه 1386

^[6] رک: مجتهد شبستری، ایمان و آزادی، ص 86

^[7] مجتهد شبستری، نقدی بر قرائت رسمی از دین، ص 53

^[8]همان، صص 418-419

^[9] عبدالکریم سروش گفته است که شبستری پس از این غم، به برخی تمرینهای یوگا نیز متوسل شده است. (گفتار عبدالکریم سروش در بزرگداشت نودمین سالگشت تولد محمد مجتهد شبستری، به همت حلقه دیدگاه نو)

^[10]همان، ص 31

^[11]مجتهد شبستری، تاملاتی در قرائت انسانی از دین، ص 242

^[12] مجتهد شبستری، ایمان و آزادی، صص 126-127-135

^[13] گفتار مجتهد شبستری در بزرگداشت نودمین سالگشت تولد؛ به همت حلقه دیدگاه نو