باور ما در لحظهٔ آغازین، چیزی است که یک حقیقت را می‌آفریند.
در روزگارِ او
مشاهده در خط زمان اندیشه
زندگی و اندیشه
ویلیام جیمز (۱۸۴۲–۱۹۱۰) فیلسوف، روان‌شناس و پزشک آمریکایی و از بنیان‌گذاران مکتب پراگماتیسم بود. او با آثاری چون «اصول روان‌شناسی» و «انواع تجربهٔ دینی» تأثیر عمیقی بر روان‌شناسی کارکردگرا و فلسفهٔ دین گذاشت.
ویلیام جیمز (۱۱ ژانویهٔ ۱۸۴۲ – ۲۶ اوت ۱۹۱۰) فیلسوف، روان‌شناس و پزشک آمریکایی بود. او از بنیان‌گذاران پراگماتیسم، از چهره‌های اصلی روان‌شناسی کارکردگرا و از مهم‌ترین متفکران آمریکایی اواخر قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم به‌شمار می‌آید. جیمز میان فیزیولوژی، روان‌شناسی، فلسفه، دین‌پژوهی و تجربهٔ زیسته حرکت می‌کرد و همین گستردگی، آثار او را از قالب خشک دانشگاهی بیرون می‌آورد.
جیمز در نیویورک، در خانواده‌ای ثروتمند و فرهنگی به دنیا آمد. پدرش هنری جیمزِ پدر، متفکری دینی و علاقه‌مند به عرفان سوئدنبورگی بود. برادر کوچک‌ترش، هنری جیمز، بعدها یکی از بزرگ‌ترین رمان‌نویسان انگلیسی‌زبان شد. ویلیام و هنری در کودکی و نوجوانی آموزش‌هایی پراکنده و بین‌المللی دیدند و مدتی در اروپا زندگی کردند. همین رفت‌وآمد میان آمریکا و اروپا، افق فکری جیمز را از آغاز گسترده کرد.
جیمز ابتدا به نقاشی و سپس به علوم طبیعی علاقه داشت، اما سرانجام در دانشکدهٔ پزشکی هاروارد تحصیل کرد و درجهٔ پزشکی گرفت؛ هرچند هیچ‌گاه به طبابت حرفه‌ای نپرداخت. او در هاروارد ابتدا فیزیولوژی و کالبدشناسی درس داد، سپس به روان‌شناسی و در نهایت به فلسفه روی آورد. جیمز از نخستین کسانی بود که روان‌شناسی را در آمریکا به‌صورت دانشگاهی و تجربی تدریس کرد و در شکل‌گیری دپارتمان روان‌شناسی هاروارد نقش مهمی داشت.
مهم‌ترین اثر روان‌شناختی او اصول روان‌شناسی است؛ کتابی عظیم که در سال ۱۸۹۰ منتشر شد و از آثار کلاسیک تاریخ روان‌شناسی به‌شمار می‌آید. جیمز در این کتاب مفاهیمی چون «جریان آگاهی»، عادت، توجه، اراده، هیجان، خود و تجربهٔ دینی را با نثری روشن و تحلیلی بررسی کرد. نگاه او به ذهن، پویا و زنده بود: ذهن نه ظرفی ثابت، بلکه جریانی پیوسته از تجربه‌ها، توجه‌ها و انتخاب‌هاست.
در فلسفه، جیمز بیش از همه با پراگماتیسم شناخته می‌شود. اصطلاح پراگماتیسم نخست نزد چارلز سندرس پیرس طرح شد، اما جیمز آن را گسترش داد و مشهور کرد. در نگاه جیمز، معنای یک اندیشه را باید در پیامدهای عملی آن جست‌وجو کرد. حقیقت برای او امر جامد و بیرون از زندگی نیست؛ باورها در متن تجربه، عمل، نیازها و نتایج انسانی معنا پیدا می‌کنند. البته مقصود جیمز از سودمندی، صرف منفعت شخصی یا مصلحت کوتاه‌مدت نبود، بلکه کارآمدی یک باور در زندگی، تجربه و فهم جهان بود.
جیمز در برابر نظام‌های فلسفی بسته و مطلق‌گرا، از جهانی باز، متکثر و در حال ساخته‌شدن دفاع می‌کرد. او با عقل‌گرایی خشک و تجربه‌گرایی محدود مخالف بود و کوشید تجربه را در گسترده‌ترین معنای آن بفهمد؛ تجربه‌ای که احساس، اراده، ایمان، رنج، بدن، عمل و رابطه با جهان را نیز دربرمی‌گیرد. همین نگاه در فلسفهٔ او با عنوان «تجربه‌گرایی رادیکال» شناخته می‌شود.
یکی دیگر از آثار مهم جیمز، انواع تجربهٔ دینی است؛ کتابی برگرفته از درس‌گفتارهای گیفورد او در ادینبورگ. جیمز در این اثر به جای تمرکز بر نهادهای دینی و الهیات رسمی، به تجربهٔ دینی فردی، ایمان،دعا، عرفان، قدیسان و حالت‌های مرزی روان می‌پردازد. این کتاب هنوز از آثار کلاسیک روان‌شناسی دین و دین‌پژوهی به‌شمار می‌آید.
جیمز در ارادهٔ معطوف به باور از این ایده دفاع کرد که در برخی موقعیت‌های وجودی، انسان ناچار است پیش از دست‌یافتن به یقین کامل، تصمیم بگیرد و باور کند. او نمی‌خواست عقلانیت را کنار بگذارد، بلکه می‌گفت زندگی انسانی همیشه در انتظار برهان قطعی نمی‌ماند؛ گاه ایمان، انتخاب و تعهد بخشی از خودِ راه فهم هستند.
ویلیام جیمز در سال‌های پایانی عمر با بیماری قلبی دست‌وپنجه نرم می‌کرد، اما همچنان به نوشتن و سخنرانی ادامه داد. او در سال ۱۹۰۷ از هاروارد بازنشسته شد و سپس کتاب‌هایی چون جهان متکثر و معنای حقیقت را منتشر کرد. جیمز در ۲۶ اوت ۱۹۱۰ در نیوهمپشایر درگذشت. میراث او در روان‌شناسی، فلسفهٔ دین، پراگماتیسم، نظریهٔ تجربه، فلسفهٔ ذهن و تفکر آمریکایی همچنان زنده است.
