علم از واقعیتها ساخته میشود، همانگونه که خانه از سنگها ساخته میشود؛ اما انباشتی از واقعیتها به همان اندازه علم نیست که تودهای از سنگها خانه نیست.
زندگی و اندیشه
آنری پوانکاره ریاضیدان، فیزیکدان نظری و فیلسوف علم فرانسوی بود که با کارهایش در توپولوژی جبری، مسئلهٔ سهجسم و مکانیک آسمانی، از بنیانگذاران نظریهٔ آشوب به شمار میرود. او همچنین با کتابهایی چون «علم و فرضیه» یکی از مؤثرترین چهرههای فلسفهٔ علم در آغاز سدهٔ بیستم بود و دیدگاه «قراردادگرایی» را دربارهٔ ماهیت نظریههای علمی و هندسه مطرح کرد.
آنری پوانکاره در ۲۹ آوریل ۱۸۵۴ در نانسی فرانسه به دنیا آمد. او در دبیرستان زادگاهش تحصیل کرد و سپس وارد مدرسهٔ پلیتکنیک پاریس شد و تحصیلات مهندسی خود را در مدرسهٔ معادن (École des Mines) ادامه داد. برای مدتی به عنوان مهندس معدن کار کرد، اما بهزودی به سمت پژوهشهای ریاضی روی آورد و دکترای خود را در سال ۱۸۷۹ دریافت کرد. از سال ۱۸۸۱ در دانشگاه سوربن به تدریس ریاضیات، مکانیک تحلیلی و نجوم نظری پرداخت و تا پایان عمر در این سمت باقی ماند.
پوانکاره را یکی از آخرین ریاضیدانان «همهکاره» (universalist) میدانند که در طیف گستردهای از ریاضیات، فیزیک نظری و فلسفهٔ علم آثار بنیادین از خود برجای گذاشت. پژوهشهای او دربارهٔ مسئلهٔ سهجسم در مکانیک آسمانی، که برای آن جایزهٔ اسکار پادشاه سوئد را در سال ۱۸۸۹ دریافت کرد، نشان داد که چنین دستگاههایی میتوانند رفتاری بسیار حساس به شرایط اولیه داشته باشند؛ این بینش بعدها زیربنای نظریهٔ آشوب شناخته شد. او همچنین با نگارش «آنالیز موضعی» (Analysis Situs) از بنیانگذاران توپولوژی جبری بود و حدسی به نام او (حدس پوانکاره) دربارهٔ فضاهای سهبعدی برای دههها یکی از مسائل باز مهم ریاضیات باقی ماند.
در فیزیک نظری، پوانکاره در سالهای نزدیک به ۱۹۰۵ مستقل از آلبرت اینشتین به نتایجی دربارهٔ نسبیت و تبدیلهای لورنتس رسید و مفهوم گروه پوانکاره در ساختار ریاضیِ نسبیت خاص از نام او گرفته شده است. او دربارهٔ همزمانی رویدادها و ماهیت قراردادی برخی مفاهیم فیزیکی نیز نوشت.
پوانکاره در کنار کار علمی، آثاری در فلسفهٔ علم برای مخاطب عام نوشت که همچنان از متون کلاسیک این حوزهاند: «علم و فرضیه» (۱۹۰۲)، «ارزش علم» (۱۹۰۵) و «علم و روش» (۱۹۰۸). در این آثار او دیدگاهی موسوم به «قراردادگرایی» را مطرح کرد: به باور او، برخی اصول بنیادین علم مانند اصول موضوعهٔ هندسه، نه گزارههایی تجربی و نه حقایق مطلق پیشینی، بلکه قراردادهایی هستند که بر پایهٔ سودمندی و سادگی برگزیده میشوند. او همچنین با دیدگاههای منطقگرایانه دربارهٔ بنیاد ریاضیات که برتراند راسل مطرح کرده بود، مخالفت کرد و آن را نقد نمود.
پوانکاره عضو فرهنگستان علوم فرانسه و یکی از معدود دانشمندانی بود که به عضویت هر پنج بخش فرهنگستان فرانسه (آکادمی فرانسه) درآمد. او در ۱۷ ژوئیه ۱۹۱۲ در پاریس، در پی عوارض جراحی، درگذشت.