زندگی و اندیشه
یوزف فان اِس (۱۹۳۴–۲۰۲۱) اسلام‌شناس آلمانی و یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران تاریخ کلام اسلامی در دوره شکل‌گیری بود. اثر شش‌جلدی او «کلام و جامعه در سده‌های دوم و سوم هجری» جامع‌ترین مطالعه درباره اندیشه دینی صدر اسلام به‌شمار می‌آید. او سال‌ها استاد مطالعات اسلامی و زبان‌های سامی در دانشگاه توبینگن بود.
یوزف فان اِس در ۱۸ آوریل ۱۹۳۴ در آخن آلمان زاده شد. پس از تحصیل در دانشگاه‌های بن و توبینگن، در ۱۹۵۹ با رساله‌ای درباره عرفان اسلامی فارغ‌التحصیل شد. او از ۱۹۶۸ تا ۱۹۹۹ استاد مطالعات اسلامی و زبان‌های سامی در دانشگاه توبینگن بود و پس از بازنشستگی نیز به پژوهش ادامه داد. فان اِس در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۱ در توبینگن درگذشت.
مهم‌ترین اثر او مجموعه شش‌جلدی «کلام و جامعه در سده‌های دوم و سوم هجری: تاریخ اندیشه دینی در صدر اسلام» (۱۹۹۱–۱۹۹۷) است که با دقتی بی‌نظیر، جریان‌های کلامی اولیه، شخصیت‌ها، مناظرات و پیوند کلام با جامعه و سیاست را بازسازی می‌کند. این اثر همچنان مرجع اصلی پژوهش‌های مربوط به دوره شکل‌گیری کلام اسلامی است.
فان اِس همچنین آثاری درباره معتزله، فرقه‌نگاری اسلامی، عرفان، و مقایسه کلام اسلامی با سنت‌های مسیحی و یهودی منتشر کرد. کتاب «شکوفایی کلام اسلامی» گزیده‌ای از دستاوردهای او را به زبان انگلیسی در دسترس قرار داده است. روش او مبتنی بر بررسی دقیق منابع عربی اولیه و بازسازی تاریخی اندیشه بود و تأثیر عمیقی بر مطالعات اسلامی معاصر گذاشته است.
