مقصود فراستخواه

مقصود فراستخواه، زادهٔ ۱۴ اردیبهشت ۱۳۳۵ در تبریز، جامعه‌شناس، پژوهشگر آموزش عالی، نویسنده و استاد برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی است. او در حوزه‌هایی مانند جامعه‌شناسی ایران، جامعه‌شناسی دین، مطالعات دانشگاه، آموزش عالی، روش تحقیق کیفی، توسعه، اخلاق اجتماعی و آینده‌پژوهی آموزش عالی کار کرده است.

فراستخواه از چهره‌های شناخته‌شدهٔ جامعه‌شناسی عمومی در ایران است؛ یعنی فقط در محیط دانشگاه نمانده و در سخنرانی‌ها، گفت‌وگوها و کتاب‌های عمومی‌تر نیز کوشیده مسائل ایران، دانشگاه، دین، اخلاق و توسعه را به زبان قابل فهم‌تر برای جامعه توضیح دهد. او جایزهٔ ترویج علم، نشان دهخدا و جایزه فارابی را دریافت کرده و کتاب کنشگران مرزی او در چهل‌ودومین دوره کتاب سال، اثر برگزیده حوزه علوم اجتماعی شناخته شده است.

کارهای فراستخواه را می‌توان در سه محور اصلی دسته‌بندی کرد: نخست، مطالعات ایران و جامعه ایرانی؛ دوم، دانشگاه‌پژوهی و آموزش عالی؛ سوم، دین‌پژوهی و اخلاق اجتماعی.

در محور نخست، او با کتاب‌هایی مانند ما ایرانیان، مسئله ایران و کنشگران مرزی به دنبال فهم تاریخی و اجتماعی وضعیت ایران است. در محور دوم، با آثاری مانند سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران، دانشگاه و آموزش عالی و دانشگاه ایرانی و مسئله کیفیت به نهاد دانشگاه، کیفیت آموزش، سیاست‌گذاری علمی و آینده آموزش عالی پرداخته است. در محور سوم نیز آثاری مانند زبان قرآن، دین و جامعه و اخلاق در ایران جای می‌گیرند.

مهم‌ترین ایدهٔ متأخر فراستخواه، نظریهٔ کنشگران مرزی است. منظور او از کنشگر مرزی، افرادی است که میان دولت و جامعه حرکت می‌کنند؛ نه کاملاً درون قدرت حل می‌شوند و نه بیرون از نهادهای رسمی می‌مانند. آن‌ها میان «دیوان دولت» و «ایوان جامعه» رفت‌وآمد می‌کنند و می‌کوشند در دل محدودیت‌های ساختاری، روزنه‌هایی برای اصلاح، گفت‌وگو، نهادسازی و توسعه ایجاد کنند.

کتاب کنشگران مرزی از منظر جامعه‌شناسی تاریخی به مسئله توسعه در ایران می‌پردازد و می‌کوشد به جای تمرکز صرف بر کمبودها و شکست‌ها، از «سرمشق فقدان» به «سرمشق امکان» حرکت کند؛ یعنی نشان دهد در تاریخ ایران، حتی در شرایط انسداد، ظرفیت‌هایی برای کنش، اصلاح و دوام اجتماعی وجود داشته است.

از افتخارات او می‌توان به جایزه ترویج علم، ۱۳۹۶؛ نشان دهخدا برای نظارت و ارزشیابی در آموزش عالی؛ جایزه مطالعات میان‌رشته‌ای جشنواره فارابی؛ برگزیده کتاب سال برای کنشگران مرزی؛ قرار گرفتن در فهرست پژوهشگران پراستناد دو درصد برتر، بر اساس گزارش ISC؛ دریافت نشان علوم اجتماعی دکتر غلامحسین صدیقی از انجمن جامعه‌شناسی ایران اشاره کرد.