میشل فوکو

میشل فوکو (۱۵ اکتبر ۱۹۲۶ – ۲۴ ژوئن ۱۹۸۴) فیلسوف، تاریخ‌نگار اندیشه، نظریه‌پرداز اجتماعی و از اثرگذارترین متفکران فرانسوی قرن بیستم بود. او بیش از آنکه به معنای کلاسیک کلمه فیلسوفی نظام‌ساز باشد، کاوشگری بود که تاریخ دانش، قدرت، نهادها و سوژهٔ انسانی را از نو خواند. آثار فوکو بر فلسفه، جامعه‌شناسی، تاریخ، نقد ادبی، مطالعات فرهنگی، نظریهٔ سیاسی، مطالعات جنسیت، پزشکی، جرم‌شناسی و علوم انسانی تأثیری گسترده گذاشت.

فوکو در پواتیه فرانسه به دنیا آمد. در سال‌های جوانی در فلسفه و روان‌شناسی تحصیل کرد و از فضای فکری فرانسهٔ پس از جنگ جهانی دوم تأثیر گرفت. او با سنت‌هایی چون پدیدارشناسی، مارکسیسم، روان‌کاوی، ساختارگرایی و نیچه‌گرایی درگیر شد، اما هیچ‌گاه کاملاً در یکی از این جریان‌ها باقی نماند. همین استقلال فکری باعث شد آثارش همواره میان فلسفه، تاریخ و نقد اجتماعی حرکت کنند.

نخستین دورهٔ فکری فوکو بیشتر با «دیرینه‌شناسی دانش» شناخته می‌شود. در این دوره، او می‌کوشد نشان دهد هر دورهٔ تاریخی قواعدی ناپیدا برای تولید دانش دارد؛ قواعدی که تعیین می‌کنند چه چیزی می‌تواند گفته شود، چه چیزی علمی شمرده شود و چه چیزی از میدان سخن بیرون بماند. تاریخ جنون، پیدایش کلینیک، نظم اشیا و دیرینه‌شناسی دانش از آثار اصلی این دوره‌اند.

در تاریخ جنون، فوکو تاریخ طرد، حبس و تعریف جنون در غرب را بررسی می‌کند. او نشان می‌دهد جنون همیشه به یک معنا فهمیده نشده، بلکه در هر دوره در نسبت با عقل، پزشکی، اخلاق و نهادهای اجتماعی معنا گرفته است. در پیدایش کلینیک نیز شکل‌گیری نگاه پزشکی مدرن را تحلیل می‌کند؛ نگاهی که بدن بیمار را به موضوع مشاهده، طبقه‌بندی و دانش تبدیل می‌سازد.

در نظم اشیا، فوکو به تاریخ علوم انسانی می‌پردازد و نشان می‌دهد انسان، به‌عنوان موضوع شناخت، پدیده‌ای تاریخی و مدرن است. جملهٔ مشهور او دربارهٔ «مرگ انسان» در همین زمینه فهمیده می‌شود: فوکو نمی‌گوید انسان از میان می‌رود، بلکه می‌گوید تصویری که مدرنیته از انسان به‌عنوان مرکز و بنیاد شناخت ساخته، خود محصول تاریخی معینی است.

دورهٔ دوم اندیشهٔ فوکو معمولاً با «تبارشناسی» شناخته می‌شود؛ روشی که او با الهام از نیچه به کار گرفت. در این دوره، فوکو به رابطهٔ دانش و قدرت پرداخت. او قدرت را فقط فرمان، سرکوب یا سلطهٔ آشکار نمی‌دانست، بلکه آن را شبکه‌ای از روابط می‌فهمید که بدن‌ها، رفتارها، عادت‌ها، نهادها و شیوه‌های دانستن را شکل می‌دهد. مراقبت و تنبیه و جلد نخست تاریخ جنسیت از آثار اصلی این دوره‌اند.

در مراقبت و تنبیه، فوکو تاریخ دگرگونی مجازات را از شکنجهٔ علنی به زندان مدرن بررسی می‌کند. او نشان می‌دهد جامعهٔ مدرن با ابزارهایی مانند مدرسه، پادگان، بیمارستان، کارخانه و زندان، بدن‌ها را نظم می‌دهد و افراد را به سوژه‌هایی قابل مشاهده، قابل اندازه‌گیری و قابل اصلاح تبدیل می‌کند. مفهوم «انضباط» و تصویر «سراسربین» در همین کتاب جایگاه مرکزی دارند.

در تاریخ جنسیت، فوکو با تصور رایج دربارهٔ سرکوب صرف جنسیت مخالفت می‌کند. به نظر او مدرنیته نه فقط دربارهٔ جنسیت سکوت نکرده، بلکه آن را به موضوعی دائمی برای گفتار، دانش، اعتراف، پزشکی، روان‌شناسی و سیاست تبدیل کرده است. از همین‌جا مفاهیمی مانند زیست‌قدرت و زیست‌سیاست اهمیت پیدا می‌کنند؛ یعنی شکل‌هایی از قدرت که نه فقط بر مرگ و قانون، بلکه بر زندگی، بدن، جمعیت، سلامت و تولیدمثل متمرکزند.

از سال ۱۹۷۰ تا زمان مرگ، فوکو کرسی «تاریخ نظام‌های اندیشه» را در کلژ دو فرانس در اختیار داشت. درس‌گفتارهای او در این دوره بعدها منتشر شدند و نقش مهمی در فهم تحول اندیشه‌اش دارند. این درس‌ها از نهادهای کیفری و قدرت روان‌پزشکی آغاز می‌شوند و به امنیت، حکومت‌مندی، زیست‌سیاست، سوژه، حقیقت، مراقبت از خود و شجاعت حقیقت می‌رسند. کلژ دو فرانس نیز دورهٔ کامل درس‌گفتارهای او را از ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۵ منتشر کرد.

در سال‌های پایانی، فوکو بیش از گذشته به اخلاق، سوژه و شیوه‌های زیستن پرداخت. جلدهای دوم و سوم تاریخ جنسیت، یعنی کاربرد لذت و مراقبت از خود، نشان می‌دهند که او از تحلیل صرف قدرت به پرسش از نسبت فرد با خویشتن، حقیقت و آزادی رسیده بود. فوکو در ۲۴ ژوئن ۱۹۸۴ در پاریس درگذشت، اما آثار و درس‌گفتارهایش همچنان از زنده‌ترین منابع نظریهٔ معاصر به‌شمار می‌آیند.