هانا آرنت

هانا آرنت (۱۴ اکتبر ۱۹۰۶ – ۴ دسامبر ۱۹۷۵) فیلسوف و نظریه‌پرداز سیاسی آلمانی-آمریکایی بود. او از مهم‌ترین متفکران سیاسی قرن بیستم به‌شمار می‌آید و آثارش دربارهٔ توتالیتاریسم، آزادی، عمل سیاسی، انقلاب، داوری، مسئولیت و شر، همچنان از منابع اصلی فلسفهٔ سیاسی و علوم انسانی معاصر است. آرنت خود را بیشتر «نظریه‌پرداز سیاسی» می‌دانست تا فیلسوف، زیرا دغدغهٔ اصلی او نه انسانِ تنها، بلکه انسان‌ها در کنار یکدیگر و امکان زندگی مشترک سیاسی بود.

آرنت در هانوفر، در خانواده‌ای یهودی و سکولار به دنیا آمد و در کونیگسبرگ بزرگ شد. از جوانی به فلسفه، ادبیات و الهیات علاقه داشت. در دانشگاه ماربورگ نزد مارتین هایدگر درس خواند و سپس در فرایبورگ و هایدلبرگ تحصیل کرد. پایان‌نامهٔ دکترای خود را دربارهٔ مفهوم عشق نزد آگوستین، زیر نظر کارل یاسپرس، نوشت. دوستی فکری او با یاسپرس تا پایان عمر ادامه یافت.

با روی کار آمدن نازی‌ها در آلمان، زندگی آرنت دگرگون شد. او در سال ۱۹۳۳ ناچار به ترک آلمان شد و چند سال در پاریس زندگی کرد. در فرانسه با سازمان‌های یهودی و پناهندگان همکاری داشت. پس از اشغال فرانسه، مدتی بازداشت شد، اما توانست بگریزد و در سال ۱۹۴۱ به ایالات متحده مهاجرت کند. این تجربهٔ تبعید، بی‌وطنی و فروپاشی حقوق سیاسی، بعدها در فهم او از توتالیتاریسم، پناهندگی و حق داشتن حق‌ها نقش اساسی پیدا کرد.

نخستین اثر بزرگ سیاسی آرنت، عناصر و خاستگاه‌های حاکمیت توتالیتر، در سال ۱۹۵۱ منتشر شد. او در این کتاب نازیسم و استالینیسم را نه صرفاً دو حکومت سرکوبگر، بلکه شکل‌هایی تازه از سلطهٔ سیاسی دانست که با ایدئولوژی، ترور، تنهایی توده‌ای و نابودی فضای عمومی عمل می‌کنند. این کتاب جایگاه آرنت را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تحلیل‌گران قرن بیستم تثبیت کرد.

در وضع بشر، آرنت به جای تمرکز بر دولت یا ایدئولوژی، به فعالیت‌های بنیادین انسانی پرداخت. او میان زحمت، کار و عمل تمایز گذاشت. زحمت با نیازهای زیستی و بقای بدن پیوند دارد؛ کار جهان مصنوع و پایدار انسانی را می‌سازد؛ و عمل، عالی‌ترین فعالیت انسانی است، زیرا در فضای عمومی و میان انسان‌های متکثر رخ می‌دهد. از نظر آرنت، سیاست اصیل جایی پدید می‌آید که انسان‌ها در گفتار و کنش، خود را در برابر دیگران آشکار می‌کنند.

آرنت در دربارهٔ انقلاب، انقلاب آمریکا و انقلاب فرانسه را مقایسه کرد و نشان داد که مسئلهٔ اصلی انقلاب فقط رهایی از ستم نیست، بلکه بنیان‌گذاری آزادی سیاسی و ایجاد نهادهایی برای مشارکت عمومی است. او نسبت به تبدیل سیاست به مسئلهٔ صرفاً اجتماعی یا اقتصادی هشدار می‌داد و معتقد بود آزادی، فقط در فضای عمومی و از راه کنش مشترک معنا پیدا می‌کند.

یکی از بحث‌برانگیزترین آثار آرنت، آیشمن در اورشلیم است. او در این کتاب، بر پایهٔ گزارش خود از محاکمهٔ آدولف آیشمن، مفهوم «ابتذال شر» را مطرح کرد. منظور او این نبود که شر بی‌اهمیت است، بلکه می‌خواست نشان دهد فاجعه‌های بزرگ گاهی نه از هیولاهای استثنایی، بلکه از انسان‌هایی پدید می‌آیند که از اندیشیدن، داوری و مسئولیت‌پذیری سر باز می‌زنند.

در سال‌های پایانی عمر، آرنت به مسئلهٔ اندیشیدن، خواستن و داوری بازگشت. زندگی ذهن، واپسین پروژهٔ فلسفی او بود. او دو بخش نخست، یعنی «اندیشیدن» و «خواستن» را کامل کرد، اما پیش از نوشتن بخش سوم، «داوری»، درگذشت. پس از مرگش، این اثر ناتمام منتشر شد و همراه با درس‌گفتارهای او دربارهٔ فلسفهٔ سیاسی کانت، نشان داد که مسئلهٔ داوری در مرکز دغدغهٔ واپسین او قرار داشته است.

آرنت در سال ۱۹۷۵ در نیویورک درگذشت. آثار او هنوز در بحث‌های مربوط به توتالیتاریسم، حقوق بشر، وضعیت پناهندگان، حقیقت و سیاست، خشونت، انقلاب، مسئولیت فردی و بحران دموکراسی حضوری زنده دارند.