«یک کلمه: قانون.»
زندگی و اندیشه
یوسف مستشارالدوله از روشنفکران و اصلاح‌طلبان برجستهٔ عصر قاجار و از پیشگامان اندیشهٔ قانون‌خواهی در ایران بود. اهمیت او بیش از همه به رسالهٔ «یک کلمه» بازمی‌گردد؛ اثری که قانون را محور اصلاحات سیاسی و اجتماعی ایران قرار داد.
یوسف مستشارالدوله، با نام اصلی میرزا یوسف‌خان تبریزی، از رجال سیاسی و روشنفکران اصلاح‌طلب دورهٔ قاجار بود. او در دستگاه دیپلماسی ایران خدمت کرد و تجربهٔ حضور در قفقاز و اروپا، به‌ویژه آشنایی با نظام‌های حقوقی و سیاسی جدید، در شکل‌گیری اندیشه‌های اصلاحی‌اش نقشی مهم داشت.
مهم‌ترین اثر مستشارالدوله رسالهٔ «یک کلمه» است. مقصود او از این «یک کلمه»، قانون بود؛ قانونی که به باور او می‌توانست پایهٔ نظم سیاسی، عدالت، امنیت، تحدید قدرت و پیشرفت اجتماعی باشد. او کوشید نشان دهد بسیاری از اصول حقوقی و سیاسی جدید، از جمله برابری در برابر قانون و محدود شدن خودکامگی، با مبانی اسلامی ناسازگار نیستند.
جایگاه مستشارالدوله در تاریخ اندیشهٔ سیاسی ایران از آن رو مهم است که پیش از پیروزی مشروطه، زبان قانون‌خواهی و اصلاح حقوقی را به یکی از محورهای اصلی بحث روشنفکری ایرانی بدل کرد. آثار و سرنوشت او نشان‌دهندهٔ تنش میان استبداد قاجاری، اصلاح‌طلبی حقوقی و کوشش برای سازگار کردن مفاهیم نوین سیاسی با سنت دینی و فرهنگی ایران است.
