تازگی یک ژانر قدیمی: نقد و بررسی رمان «زمستان مومی» اثر صالح طباطبایی

زمستان مومی را دوبار خوانده‏ام. نسخه پیش‏ازچاپ آن را نویسنده قبل از انتشار اثرش در اختیارم گذاشت و بار دیگر رمان را بعد از چاپ برای حضور در جلسه نقد و بررسی آن در شهر کتاب پاسداران در اوایل خرداد امسال خواندم، و در هر دوبار به‏‌راستی لذت بردم، خصوصاً بار دوم چون معمای نهفته در این داستان ژانر پلیسی دیگر برایم حل شده بود و حال می‏توانستم به جنبه‏های غیرمعمایی داستان بیندیشم. اصلاً می‏گویند که بهترین روش مطالعه یک داستان خوب یا تماشای یک فیلم درخور توجه آن است که آن را دست‏کم دو بار بخوانیم یا ببینیم. زیرا بار اول معمولاً درگیر پی‏رنگ قصه ‏و مشتاق دانستن نهایت داستان و فرجام شخصیت‏هایش هستیم و چه بسا ظرافت‏های اثر به دلیل توجه زیادمان به طرح داستان از نظرمان پوشیده بماند، ولی در بار دوم مجال پیدا می‏کنیم که بیش‏تر بر ریزه‏کاری‏های اثر درنگ کنیم.

کار صالح طباطبایی در زمستان مومی دو جنبه دارد: از یک سو، داستانی است که در صورت ظاهر، داستانی معمایی یا پلیسی است، ولی، از سوی دیگر، خط فکری دیگری را نیز به موازات سیر روایی همان داستان معمایی پی می‏گیرد که در این‏جا می‏خواهم  بیش‏تر در باره این خط دوم سخن بگویم. از جنبه نخست، یعنی همان روایت داستان معمایی-پلیسی، باید بگویم که کار طباطبایی چندان هم نوآورانه نیست. هر چند ادبیات معاصر ایران به ژانر داستان‏های پلیسی و معمایی کمابیش بی‏اعتنا بوده، در ادبیات جهانی، چنین ژانری به حد کفایت پرورانده شده و نمونه‏های شاخصی از آن پدید آمده است. از این جهت، باید بگویم که نوآوری، به معنای دقیق کلمه، در این جنبه از داستان زمستان مومی روی نداده است. ما با یک داستان کلاسیک معمایی-پلیسی روبه‏روییم که از قضا ریشه درسنت دیرینه این ژانر ادبی از سده نوزدهم و اوایل سده بیستم دارد. ژانر پلیسی-معمایی مسیری بس طولانی را طی کرده است، و امروز در ادبیات پست‏مدرن این ژانر ویژگی‏هایی متفاوت با آن‏چه در زمستان مومی می‏بینیم پیدا کرده است. در این‏جا داستان افسری از اداره آگاهی را می‏خوانیم که در آغاز داستان، با پرونده قتل زنی روبه‏روست که جسدش را در محل انباشت زباله‏ها در بیرون شهر انداخته‏اند در حالی‏که بخشی از پیکرش را قبل یا بعد از مرگ با شمع مذاب موم‏اندود کرده‏اند (عنوان زمستان مومی از همین جاست زیرا سراسر ماجرا در زمستان روی می‏دهد. البته این عنوان مفاهیم استعاری دیگری هم در داستان پیدا می‏کند.) این افسر، که سرهنگ فرخ پهلوان نام دارد، در پی حل معمای این قتل است، ولی، هماهنگ با سنت داستان‏های پلیسی قتل‏های سریالی، او به‏زودی درمی‏یابد این آخرین قتل از این دست نیست، بلکه تازه شروع زنجیره‏ای از قتل‏های مشابه است که در آن‏ها، همه قربانیان از میان زنان روسپی ساکن در ناحیه خاصی از حاشیه شهر انتخاب می‏شوند. چنان‏که انتظار داریم، در نهایت، سرهنگ پهلوان معمای این قتل‏های زنجیره‏ای را حل و قاتل را شناسایی می‏کند، و به‏ظاهر همه چیز ختم به خیر می‏شود. بد نیست در این‏جا سخنم را با نقل بخشی از عبارات پایانی داستان پی بگیرم:

«کتایون لحظه‏ای چشمانش را بست؛ سپس پاکت را گشود و آهسته و شمرده  خواند:

روز هجران و شب فرقت یار آخر شد      زدم این فال و گذشت اختر و کار آخر شد

آن‏همه ناز و تنعم که خزان می‏فرمود          عاقبت در قدم باد بهار آخر شد

.....

باورم نیست ز بدعهدی ایام هنوز                قصه غصه که در دولت یار آخر شد

فرخ لبخندی زد و به برف‏هایی که داشتند زیر نور خورشید مثل شمع ذوب می‏شدند نگاه کرد؛ با خود اندیشید: گرمای اومدن بهار داره زمستون مومی رو آب می‏کنه.» (ص268)

اما جنبه دوم و بسیار مهم‏تر زمستان مومی این است که داستان به شناسایی قاتل و افشای انگیزه‏های قتل بسنده نمی‏کند. برای روشن‏شدن موضوع باید به این نکته توجه داشت که مشکل بزرگ داستان‏های معمایی-پلیسی "کلاسیک" آن است که خواندنِ دوباره آن‏ها دیگر لطفی ندارد؛ همه گیرایی داستان در همان نخستین باری است که کتاب را می‏خوانیم، و پس از حل معما یا افشای شخصیت قاتل و انگیزه‏هایش معمولاً جذابیت بیش‏تری ندارد که خواندن دوباره‏‏اش را بطلبد. این مشکل قدیمی "یک‏بارمصرفی بودن" داستان‏های معمایی-پلیسی کلاسیک در زمستان مومی با ترفندی نو برطرف شده است. این همان جنبه‏ای از این اثر است که می‏خواهم درباره‏اش بیش‏تر سخن گویم.

زمستان مومی، در کنار روایت ماجرای قتل‏های زنجیره‏ای و حل معمای این قتل‏ها، ملاحظات روان‏شناسانه، فلسفی، و حتی گاه علمی‏ای دارد که نشان می‏دهد هدف راستین این داستان طرح این پرسش مهم است که چرا باید چنین «قصه پرغصه‏ای» اصلاً رقم بخورد. به بیان دیگر، در این داستان، گویی آن‏قدر که پرداختن به "اصلِ چرایی قتل و گناه" اهمیت دارد، افشای هویت قاتل و انگیزه‏هایش مهم نیست. این پرسش فقط در مورد قاتل مطرح نیست، بلکه حتی در خصوص روسپیانی که در جامعه ما، همیشه با پیش‏داوری درباره‏شان قضاوت می‏کنیم نیز پرسیده می‏شود. در این باره کم‏تر سخن گفته شده است که چرا چنین اشخاصی به این بیراهه‏ها کشیده شده‏اند چه معمولاً در کشورمان، سخن‏گفتن در این باره از موضوعات ممنوعه (یا تابو) شمرده می‏شود. زمستان مومی شرایطی را که موجب بروز این نابهنجاری‏های اجتماعی می‏شود وصف می‏کند و به چرایی شکل‏گیری جرم و جنایت و زمینه‏های بروز انحرافات رفتاری و روان‏شناختی به‏زیبایی و با زبانی گیرا می‏پردازد. طباطبایی ابعاد مختلف فلسفی، اخلاقی، و روان‏شناختی موضوعاتی چون جنون، جنایت و گناه را مرور می‏کند و هنگامی که به هر یک از این ابعاد می‏پردازد گویی همچون یک فیلسوف، دانشمند اخلاق،  یا روان‏شناس به این موضوعات می‏نگرد. چه زمانی‏که درباره ریشه‏های فلسفی جبر و اختیار سخن می‏گوید و چه زمانی‏که درباره شاهنامه و ابعاد اخلاقی داستان رستم وسهراب می‏نویسد چنین می‏نماید که آشنایی عمیقی با این مباحث دارد.

نکته‏ای که ترجیح می‏دهم پیش از پرداختن به ابعاد فلسفی، اخلاقی و روان‏شناختی کتاب به آن اشاره کنم نگاه همدلانه و انسانی کتاب به همه شخصیت‏های داستان است. به همه شخصیت‏ها، اعم از سرهنگ مسؤول پرونده، که خودش هم زندگی خانوادگی موفقی ندارد، تا قربانیان و حتی قاتل، با نگاه همدلانه‏ای نگریسته شده است. کتاب هیچ‏کس را محکوم نمی‏کند یا در جایگاه شر (در برابر خیر) قرار نمی‏دهد. به‏ویژه، به شخصیت‏های زنِ داستان بسیار همدلانه پرداخته شده است، خواه قربانیان، زنان حاشیه‏نشین شهر، دختران خردسال یکی از قربانی‏ها و خواه همسر سرهنگ.

اما ملاحظات فلسفی، اخلاقی و روان‏شناختی در‏ زمستان مومی متنوع و در عین حال مرتبط به یکدیگرند. در کتاب، با خانم روان‏شناسی، به نام دکتر طلیعه رادمنش، آشنا می‏شویم که در این پرونده، سرهنگ پهلوان نخستین‏بار برای مشورت درباره دلیل احتمالی موم‏اندود‏کردن پیکر قربانیان نزدش می‏رود. دو بار دیگر نیز بین او و سرهنگ پهلوان ملاقات‏هایی صورت می‏گیرد و در هر بار بحث‏هایی مهم و جدی میان‏شان درمی‏گیرد که به برخی از آن‏ها اشاره می‏کنم. در دیدار نخست،  بحث بسیار جالبی درباره BDSM (یا، به تعبیر نویسنده، روش‏های نامتعارف لذت‏جویی جنسی) و «تغییر تلقی جامعه غربی از آن با مرور زمان» طرح می‏شود، و، در پیوند با همین بحث، مسأله بسیار مهمی درباره «جنون» و تعریف آن پیش کشیده می‏شود. نویسنده داستان، ظاهراً تحت تأثیر اندیشه‏های میشل فوکو در کتاب تاریخ جنون، از زبان دکتررادمنش در این بخش از کتاب می‏گوید:

«بیش‏تر مردم ترجیح می‏دن که "جنون" رو در برابر "عقل" که اونو یگانه راه وصول به حقیقت مطلق می‏دونن قرار بدن. ولی چنین نگرشی کاملاً درست نیست» (ص 60).

سپس در ادامه می‏افزاید:

«... قرار گرفتن جنون در برابر عقل نه جنون را از هر اعتباری ساقط می‏کنه و نه عقل رو در منزلت مطلقی جا می‏ده ... عقلانیت از طرفی پدیده‏ای تاریخی-اجتماعیه که در طول ادوار مختلف رفته‏رفته شکل کنونی‏ش رو پیدا کرده و از طرف دیگه تا حدی جنبه آماری داره. خیلی چیزهایی که ما امروز اون‏ها رو از بدیهی‏ترین امور معقول می‏دونیم زمانی این طور به نظر نمی‏رسیدن. حق رأی زنان توی همین اروپای متمدن تا چندین دهه پیش از این در نظر بیش‏تر مردم و حتی بخش وسیعی از جامعه زنان امر معقولی شمرده نمی‏شد. مردم‏سالاری، که امروز به نظر اکثر مردم بدیهی‏ترین و معقول‏ترین شیوه اداره کشورهاست، در نظر بیش‏تر مردم قرون وسطا یاوه‏ای بیش نبود. اگه بخوام فهرستی از این امور "معقول" که نابخردانه یا غیرمعقول شمرده می‏شدن ذکر کنم، سیاهه بلندبالایی می‏شه» (صص 60-61).

آن‏گاه چند سطر بعد درباره «جنون» همچون پدیده‏ای تاریخی- فرهنگی می‏گوید:

«حتی کلماتی چون "مجنون" یا "دیوانه" نشانه‏هایی از سیر تاریخی معنای جنون را حفظ کردن. در عربی، مجنون به معنای جن‏زده و، در فارسی، دیوانه به معنای دیوگونه یا دیوزده است... سالیان درازی، در نظر مردم دیوانگی دیوگونگی شمرده می‏شد، تنها به این دلیل که اندیشه و کردار دیوانگان با منطق عقلانی حاکم بر جامعه سازگار نبود... معلوم نیست هر اون‏چه منطق عقل به ما می‏گه از اعتبار مطلق برخوردار باشه. در مقابل، چه بسا دیوانگی منطق خاصِّ خودش رو داشته باشه. اراسموس از زبان مرد دیوانه کتابش می‏گه: "چه کسی جز اونی که احتمالاً منو بهتر از خودم بشناسه می‏تونه اندیشه و رفتارم رو بهتر از خودم توضیح بده؟" و این معناش همینه که دیوانگی منطقی داره که معمولاً عاقلان ازش سر درنمی‏آرن... از قضا، بسیار دیدیم که بعضی از نواندیشان در عصور مختلف دیوانه و نابهنجار خونده شدن تنها به این دلیل که جامعه معاصرشون نتونسته بود منطق نهفته در اندیشه یا کردار اون‏ها رو بفهمه یا بپذیره» (صص61-62).

در ادامه، ترجمه فارسی شیوایی از شعری از امیلی دیکینسن، شاعره نامور امریکایی، ذکر می‏کند که همین مفهوم را در قالب نظم بیان کرده است: «جنون، چون فزونی گیرد،/ آسمانی‏ترین خِرَد است/ در نظر هوشیار./ و عقل چون افزون شود،/ سخت‏ترین دیوانگی./ این اکثریت است که/ در این‏جا حکم می‏راند./ هم‏نوای جماعت باش/ تا عاقلت دانند./ ساز مخالف بزن/ تا بی‏درنگ خطرناکت خوانند/ و به زنجیرت کشند» (صص 62-63). بدین ترتیب، فرهنگ‏مداری و تاریخ‏مندیِ "عقلانیت" و "جنون" به‏زیبایی تبیین شده است. همین موضوع، بار دیگر در فصل پایانی کتاب، در گفت‏وگوی میان سرهنگ پهلوان و قاتل به صورت دیگری بیان شده است: «اما عقل آدم ترازوی ثابتی نیست که در آسمون مدرّج شده باشه و براش فرستاده باشن... عقل آدم جوری کار می‏کنه که باهاش زاده شده و چیزی رو عقلانی می‏دونه که جامعه و محیط عقلانی‏ش بخونه» (ص232).

در ملاقات دوم سرهنگ پهلوان با خانم دکتر رادمنش، که در داروخانه‏ای اتفاق می‏افتد، چند بحث مهم دیگر پیش کشیده می‏شود (صص102-111): موضوع نتیجه‏محوری در اخلاق(Consequentialism) که به موجب آن، هدف وسیله را توجیه می‏کند در قالب بحث درباره اسطوره رستم و سهراب پیش کشیده می‏شود؛ به بیان دیگر، دو بار خدعه یا کتمان حقیقت از سوی رستم و، در مقابل، سلوک جوانمردانه سهراب در برابر پهلوان پیش‏کسوت به بحث گذاشته می‏شود؛ این می‏تواند هم نمونه زیبایی از نقد ادبی باشد و هم بحثی اخلاقی که در این بخش از رمان جا داده شده است تا در نهایت، نشان دهد که کل این داستان را می‏توان در قالب کهن‏الگوی رستم‏وسهراب بازخوانی کرد. در واقع، داستان رستم و سهراب قرارست ما را کمک کند تا درک دقیق‏تری از روابط عناصر دخیل در پیرنگ  این داستان پیدا کنیم، چنان‏که در فصل آخر در ملاقات سوم سرهنگ پهلوان با دکتر رادمنش بار دیگر به این موضوع بازمی‏گردیم: «حالا می‏تونم به‏قطع بگم که روش رستم رو بیش‏تر می‏پسندم. در این نبرد، ناپهلوانیِ رستم خیلی بزرگ‏تر از پهلوانی سهراب بود: او برای برقرارموندن آیین پهلوانی و جوون‏مردی در کشورش حاضر شد ناجوون‏مردانه از پسر عزیزش دست بکشه...» (ص261). به‏نظر می‏رسد که بحث اخلاق و دوراهه‏های اخلاقی در سراسر رمان زمستان مومی موج می‏زند، چنان‏که امروزه اخلاق در همه جا مطرح است، حتی در علوم تجربی (اخلاق پزشکی، اخلاق مهندسی و...). بحث مهم دیگر در دیدار دوم موضوع نظریه‏پردازی است: جایگاه نظریه‏ها در عمل و در زندگی روزمره چیست؟ آیا بدون نظریه اصلاً می‏توان زیست؟

به‏جز این ملاحظات بنیادین، در مواردی نه‏چندان کم‏شمار، ملاحظات گذرا ولی مهم دیگری هم در کتاب می‏یابیم که به یکی از آن‏ها اشاره می‏کنم: نویسنده، که گاهی همچون یک راوی مستقل ظاهر می‏شود (زمستان مومی را، در واقع، سه راوی روایت می‏کنند: دانای کل، نویسنده، و یک راوی اول شخص به‏ظاهر ناشناس)، با استفاده از فن فراداستان (metafiction) درباره «مهر مادری» می‏نویسد:

«در جایگاه یک نویسنده مرد، همواره به مهر مادری همچون معمای غریبی نگریسته‏ام. در شگفتم که آیا حقیقت زیست‏شناختی فراگیری که باید آن را در طبیعت جنس مادینه جست در پس آن هست یا آن‏که تنها پدیده‏ای فرهنگی-انسانی، مبتنی بر حس مالکیت خاصِّ زنانه، است. اگر جنس مادینه، در سرشت خود به مقتضای مادرشدن، چنین احساس یگانه‏ای از خود بروز می‏دهد، چرا برخی مادران هستند که گویی کم‏ترین بهره‏ای از این احساس ندارند؟ و اگر مهر مادری مبنایی فرهنگی-انسانی دارد و بر پایه حس مالکیت زن نسبت به آن‏چه در درون خود پرورده استوار است، چرا نمودهای چنین احساسی را حتی در مادینه‏های بیش‏تر جانوران عالی نیز می‏بینیم؟...» (ص254).

این در نقد ادبی معادل بحث «طبیعت در مقابل فرهنگ» (nature versus nurture) است که در این‏جا با بیانی ادیبانه و به شکلی زیبا طرح شده است. نکته جالب این‏جاست که کتاب دلایل دو سوی این بحث را به‏خوبی بیان می‏کند و خواننده را در برابر چنین پرسش‏هایی که می‏توان آن‏ها را پرسش‏های بنیادین اخلاقی نامید به اندیشیدن فرامی‏خواند.

رشته‏ای که همه عناصر داستان زمستان مومی را در ترکیبی اندموار به هم پیوند می‏زند و انسجام می‏بخشد مضمون «قضاوت اخلاقی» است که در جای‏جای داستان رخ می‏نماید: هنگامی‏که نمی‏توانیم در جایگاه دیگران باشیم، چگونه قادریم در خصوص خوبی یا بدی اعمالشان به‏درستی یا به‏دقت قضاوت کنیم؟ آیا حکم اخلاقی امری محتوم و قطعی است یا نسبی و مشروط؟ هر قاتلی به خود اجازه می‏دهد که بالاترین حد قضاوت را در مورد قربانی خود به کار ببندد و سخت‏ترین حکم را در موردش اجرا ‏کند. به نظر می‏رسد که مضمون جنایی داستان اصلاً از آن رو انتخاب شده است که این دیدگاه متصلب را درباره قضاوت به پرسش بگیرد:

- شاید عوامل و انگیزه‏های ارتکاب جنایتی مثل قتل نفس، آن‏هم از قتل از درجه اول، گوناگون باشن، ولی حقیقت واحدی هست که در مورد یکایک این قتل‏ها صادقه: قاتل هدف یا انگیزه خود از جنایت رو مهم‏تر یا والاتر از حرمت جون انسان یا انسان‏های دیگه می‏دونه. پس، یا در اهمیت هدف یا انگیزه‏ش بیش از اندازه اغراق می‏کنه یا جون قربانی‏ش رو، پیشِ خودش، بیش از اندازه کم‏اهمیت و کم‏ارزش جلوه می‏ده یا هر دو این‏ها...

- اما همیشه دقیقاً این طور نیست؛ وقتی کسی با انگیزه به‏ظاهر مقدسی، چون پاک‏کردن اجتماع از وجود کسانی که اون‏ها را مایه تباهی جامعه می‏دونه به حذفشون دست می‏زنه، به خیال خودش، برای حیات اجتماع ارزش بیش‏تری قائله... لابد خودش رو مصلح می‏دونه نه قاتلی منفعت‏طلب.

- از قضا این‏هم نوعی منفعت‏طلبیه، اما منفعت‏طلبی جمعی، نه فردی، تفسیر دگرگونه‏ای از نظریه فایده‏گرایی که می‏گه عمل اخلاقی عملیه که بیش‏ترین خوشی یا سعادت رو برای بیش‏ترین تعداد مردم فراهم کنه. راسکولنیکوف، شخصیت اصلی جنایت و مکافات داستایفسکی به همین حربه متوسل می‏شه... (صص111-112).

در واقع،‌ قاتل داستان زمستان مومی نیز انگیزه به‏ظاهر منزهی برای قتل‏های خود دارد، چنان‏که هر یک از ما ممکن است در زندگی‏مان با دلایلی به‏ظاهر موجه به دیگران آسیب برسانیم. داستان قطعیت چنین دلایلی را به پرسش گرفته است. مضمون غالب(leitmotif) دیگر در زمستان مومی مسأله «اراده آزاد» یا همان بحث دیرینه جبر و اختیار است که در سراسر داستان به آن برمی‏خوریم، به‏ویژه در فصل پایانی، که در رویارویی سرهنگ با قاتل، این بحث آشکارا بین دو طرف درمی‏گیرد:

«وقتی نوزادی، از پدری پلید و مادری پتیاره، به دنیا بیاد، اون طفل بیچاره چه‏قدر آزادی در به‏ارث‏بدن صفات وراثتی‏ش از والدینش داشته؟ وقتی اون مادر یه روز سرد زمستونی نوزاد ناخواسته‏ش رو توی قنداق بپیچه و بذاره گوشه شبستون مسجدی و بره پی کارش، به اون بچه چه‏قدر اختیار داده که کجا بزرگ بشه؟ وقتی زوجی نوزاد رو به فرزندی بگیرن، به اون بچه بی‏زبون چه‏ اختیاری در انتخاب ناپدری و نامادری‏ش داده شده؟ چه‏قدر آزادی انتخاب داشته که در خونه اون‏ها جور دیگه‏ای نگاهش کنن، جور دیگه‏ای صداش بزنن، یا جور دیگه‏ای بزرگش کنن؟... حالا بذارین که من از شما بپرسم: آیا می‏تونین بگین این شخص چه‏قدر آزادی و اختیار داشته تا مرتکب گناه نشه؟» (صص229-230)

 در این‏جا در حدود هفت صفحه به بحث داغ و پرتنشی بر سر «اراده آزاد» برمی‏خوریم که ظاهراً جمع‏بندی همه آن چیزهایی است که در جای‏جای کتاب در این باره گفته شده است. نویسنده اجازه می‏دهد که هر دو سوی این بحث عمده دلایل خود را ارائه کنند، اما دست‏کم در ظاهر به نظر نمی‏رسد که خود او جانب هیچ یک از دو طرف را گرفته باشد.

در پایان، باید بگویم که زمستان مومی اثر داستانی بسیار گیرایی است زیرا خواننده را در مسیر حل این معما گام‏به‏گام پیش می‏برد و او را لحظه‏ای به حال خود رها نمی‏کند، و، با نهایت ظرافت، سررشته‏هایی که در بخش‏های بعدی داستان به هدف‏های مشخصی ختم می‏شوند به دست خواننده می‏دهد. آنتوان چخوف سفارش می‏کرد که اگر در پرده اول نمایش سلاحی بر دیوار آویخته بود، باید در پرده‏های بعد از آن سلاح استفاده شود؛ این توصیه دراماتیک چخوف در زمستان مومی به‏خوبی به کار بسته شده است، مثلاً هنگامی‏که در فصل اول دختربچه‏ای پاکت فال حافظ به سرهنگ می‏فروشد، در فصل آخر این پاکت گشوده و فال خوانده می‏شود. رویکرد بسیار همدلانه کتاب به زندگی مطرودان اجتماع بی‏اندازه تأثیرگذارست چنان‏که کم‏تر خواننده‏ای ممکن است از خواندن برخی از بخش‏های کتاب سخت متأثر نشود. نکته آخر آن‏که تعدد شخصیت‏ها - که در بسیاری از داستان‏های جنایی همچون تکنیکی برای پنهان‏کردن شخصیت قاتل به کار می‏رود- در زمستان مومی دیده نمی‏شود، شاید از آن رو که آن‏چه در این رمان خواندنی از درجه اول اهمیت برخوردارست موشکافی انگیزه‏ قتل‏ها و مباحث فلسفی، اخلاقی و روان‏شناختی مرتبط به آن است. زمستان مومی صالح طباطبایی، در چارچوب قراردادهای ژانری کلاسیک، داستان بسیار پرکششی را با پرسش‏هایی نامتعارف و تازه روایت می‏کند.

.

فایل PDF این نوشتار در روزنامه اعتماد

.

تازگی یک ژانر قدیمی

نقد و بررسی رمان «زمستان مومی» اثر صالح طباطبایی

امیرعلی نجومیان (منتقد ادبی و دانشیار ادبیات انگلیسی و نظریه ادبی، دانشگاه شهید بهشتی)