نشست نقد و بررسی کتاب «جامعه‌شناسانه اندیشیدن» اثر «زیگموند باومن و تیم می»

نشست نقد و بررسی کتاب «جامعه‌شناسانه اندیشیدن» نوشته زیگمونت باومن و تیم می و با ترجمه فرهنگ ارشاد، چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵ به میزبانی نشر نی برگزار شد. در این نشست، آرش حیدری، مهسا اسداله‌نژاد، فرهنگ ارشاد و محسن آزموده حضور داشتند و از زوایای گوناگون درباره جایگاه جامعه‌شناسی، شیوه فهم جهان اجتماعی و نسبت اندیشه با زندگی روزمره سخن گفتند.

«جامعه‌شناسانه اندیشیدن» می‌کوشد خواننده را با نوعی نگاه جامعه‌شناختی آشنا کند: دوباره دیدن آنچه در زندگی روزمره بدیهی می‌نماید و فهم نسبت میان تجربه‌های فردی و مناسبات اجتماعی. در این رویکرد، پدیده‌ها را نمی‌توان جدا از زمینه‌ها و رابطه‌هایی فهمید که در آنها شکل می‌گیرند. مهسا اسداله‌نژاد در این نشست یادآور شد که کتاب، افزون بر طرح مباحث بنیادین، به موضوعات جدیدتری چون بدن، محیط‌زیست و مسائل زیست‌بومی نیز توجه دارد.

جامعه‌شناسی در خدمت آزادی و کرامت انسان

فرهنگ ارشاد، مترجم اثر، انتخاب کتاب را صرفاً بر اساس اهمیت علمی و آموزشی آن توضیح نداد؛ آشنایی با زندگی و منش زیگمونت باومن نیز در این انتخاب سهم داشت. او با اشاره به تجربه‌های جنگ، آوارگی و تبعید در زندگی باومن گفت این تجربه‌ها در شکل‌گیری حساسیت او نسبت به قدرت، آزادی و مناسبات انسانی مؤثر بوده‌اند. باومن در نوجوانی، در پی اشغال لهستان در جنگ جهانی دوم، همراه خانواده‌اش به اتحاد جماهیر شوروی رفت؛ پس از جنگ به لهستان بازگشت و در پی تحولات سیاسی سال ۱۹۶۸ ناگزیر به ترک کشور شد. او در سال ۱۹۷۱ به دانشگاه لیدز انگلستان پیوست و بخش مهمی از فعالیت دانشگاهی خود را در آنجا ادامه داد. ارشاد همچنین گفت نسخه ترجمه‌شده، ویرایش سوم کتاب است؛ ویرایشی که پس از درگذشت باومن در سال ۲۰۱۷ و به یاد او منتشر شد.^[1]

ارشاد با تأکید بر وجه اخلاقی اندیشه باومن، جامعه‌شناسی را صرفاً دانشی برای توصیف یا تبیین پدیده‌های اجتماعی ندانست. از نگاه او، این دانش زمانی معنا و اعتبار واقعی پیدا می‌کند که در خدمت آزادی انسان‌ها، کاهش نابرابری‌ها و پاسداشت شأن انسانی قرار گیرد. او در نقل دیدگاه باومن گفت: «اگر جامعه‌شناسی در خدمت آزادی، عدالت اجتماعی و کوشش در جهت مدیریت نابرابری‌ها نباشد، جامعه‌شناسی نیست.»

مترجم کتاب همچنین جهان‌بینی باومن را تفسیری و تاریخ‌مدارانه توصیف کرد؛ رویکردی که در آن فهم پدیده‌های اجتماعی بدون توجه به زمینه تاریخی، تجربه زیسته انسان‌ها و ضرورت تفسیر مناسبات اجتماعی ممکن نیست. در چنین برداشتی، مسئولیت جامعه‌شناس به شناخت ساختارها محدود نمی‌شود و پیامدهای انسانی این ساختارها نیز در کانون توجه قرار می‌گیرد.

ارشاد گفت زندگی‌نامه‌ای که خود باومن نوشته باشد ندیده و آنچه در پیش‌گفتار کتاب درباره او آورده، از مصاحبه‌ها و منابع جانبی گرد آمده است. او از مجموعه‌ای که در آن زندگی و آرای چند ده اندیشمند اجتماعی معاصر بررسی شده بهره برده بود و به نقل از اسمارت گفت آنچه باومن نوشته، بوی غریبگی و تبعید می‌دهد و در عین حال با احترام به شأن انسان و آزادی همراه است. به گفته ارشاد، باومن که زمانی عضو حزب کمونیست لهستان بود، بعدها از حزب بیرون آمد؛ اما نگاه انتقادی و رادیکال خود را حفظ کرد و در عین حال به «رادیکالیسمی معتدل» رسید که در همه آثارش حس می‌شود. ارشاد در همین زمینه به حافظ هم اشاره کرد: «ما به این در نه پی حشمت و جاه آمده‌ایم / از بد حادثه اینجا به پناه آمده‌ایم».

او همچنین گفت تصور جامعه‌شناسی در این کتاب تا حدی وامدار سی. رایت میلز است؛^[2] نویسنده برای آنکه روشن کند جامعه‌شناسی چه می‌خواهد و دغدغه‌اش چیست، از میلز مایه می‌گیرد. ارشاد خودش از دهه ۱۹۷۰ در کنفرانس‌های سالانه انجمن جامعه‌شناسی بریتانیا شرکت می‌کرد و باومن را از نزدیک دیده بود. او از سخنرانی پایانی باومن در کنفرانس سال ۱۹۹۷ یاد کرد که درباره جهانی‌شدن بود و عنوانش را باومن با ترکیب «جهانی» و «محلی» ساخته بود.^[3] ارشاد پس از سخنرانی از فرودگاه برای باومن نامه‌ای نوشت و درخواست نسخه‌ای از متن را کرد تا آن را به فارسی برگرداند. باومن ظرف یک هفته مقاله را با امضای خودش فرستاد. ارشاد برای این ترکیب، معادل «جهان‌محلی‌شدن» را برگزید و گفت در همان مقاله، باومن از قطبی‌شدن تحرک سخن می‌گوید: توانایی استفاده از زمان برای برداشتن محدودیت‌های مکان در بخشی از جامعه متمرکز می‌شود و جهان را به دو دسته تقسیم می‌کند: کسانی که جهانی می‌شوند و کسانی که محلی می‌شوند و به حاشیه رانده می‌شوند.

ارشاد از رفتار باومن در آن نشست هم یاد کرد: او با وجود کم‌شنوایی، پرسش‌ها را از نزدیک می‌شنید و پاسخ می‌داد، و پس از سخنرانی دسته‌گلی را که به او داده بودند به همسرش، که ته سالن روی صندلی چرخدار نشسته بود، تقدیم کرد. به گفته ارشاد، همین رفتارها پیوند عاطفی او را با باومن مستحکم‌تر کرد.

ترجمه؛ از انتقال دانش تا پروژه فکری

آرش حیدری بحث درباره کتاب را به مسئله‌ای گسترده‌تر، یعنی نسبت ترجمه و تولید اندیشه، پیوند زد. به نظر او، ترجمه در سنت فکری ایران صرفاً انتقال واژه‌ها و مفاهیم نبوده، بلکه در دوره‌هایی از تاریخ، از فعالیت‌های علمی بیت‌الحکمه تا عصر مشروطه و دوران معاصر، بخشی از پروژه‌ای فکری برای شناخت جهان و صورت‌بندی مسائل جامعه به شمار آمده است. او تأکید کرد مترجم باید با متن وارد گفت‌وگویی جدی شود؛ وگرنه ترجمه ممکن است به فعالیتی برای کسب اعتبار و سرمایه نمادین بدل شود و به‌جای آنکه به اندیشیدن یاری برساند، جای آن را بگیرد.

حیدری در خوانش خود از کتاب، بر تفاوت آن با آثار شناخته‌شده‌تر باومن، مانند «مدرنیته سیال»، «عشق سیال» و «ترس سیال»، دست گذاشت. از نظر او، باومن در این اثر از زبان غریبانه و خاص خود فاصله گرفته و به بیانی متعارف‌تر و آموزشی‌تر در جامعه‌شناسی نزدیک شده است. حیدری گفت هنگام خواندن متن، یافتن صدای آشنای باومن برایش آسان نبوده؛ با این حال، این تفاوت را لزوماً ضعف کتاب نمی‌داند، بلکه آن را ویژگی اثری می‌بیند که برای آموزش مبانی جامعه‌شناسی نوشته شده است.

محور دیگر خوانش حیدری، دفاع از کلیت جامعه و پیوندهای اجتماعی بود. او برای توصیف این جهت‌گیری از تعبیر «محافظه‌کاری انتقادی» استفاده کرد؛ تعبیری که به تصریح خودش، استعاره و برداشت شخصی او از کتاب است، نه نامی قطعی برای موضع نویسندگان. در این خوانش، باومن در کنار حفظ حساسیت انتقادی نسبت به نابرابری و مناسبات قدرت، بر این نکته تأکید می‌کند که حیات اجتماعی را نمی‌توان به افراد مستقل یا گروه‌های هویتی جدا از هم فروکاست. جامعه شبکه‌ای از روابط و تعهدات متقابل است که امکان زندگی مشترک را فراهم می‌کند.

حیدری این موضع را در برابر دو گرایش قرار داد: فردگرایی نئولیبرال که جامعه را به مجموعه‌ای از افراد جدا از یکدیگر تقلیل می‌دهد و نوعی سیاست هویتی که ممکن است با برجسته‌کردن مرزهای گروهی، پیوندهای مشترک را کم‌رنگ کند. به باور او، مفاهیمی چون هدیه، بدهی، مبادله، صمیمیت، سازمان و مصرف در کتاب به کار گرفته شده‌اند تا نشان دهند زندگی فردی همواره در شبکه‌ای از روابط اجتماعی شکل می‌گیرد.

حیدری تأکید کرد که این‌ها برداشت شخصی اوست و ممکن است درست نباشد. به نظر او، در لحظه‌هایی از کتاب صدای دورکیم شنیده می‌شود؛ گویی جامعه‌شناسی که عمری رادیکال بوده، در آثار متأخرش به دفاع از «کل» اجتماعی رسیده است. حیدری گفت باومن تیزبین‌تر از آن است که شکست جنبش‌های پس از ۲۰۰۸ و رواج سیاست‌های هویتی در چپ را نبیند. از نگاه او، کتاب لحظه‌ای را نشان می‌دهد که جامعه میان دو نیرو تکه‌تکه می‌شود: راستی که جامعه را مجموعه‌ای از افراد می‌بیند و چپی که جنبش‌ها را به گروه‌های هویتی خرد می‌کند. در برابر این دو، باومن آزادی را در نسبت فرد با کلیت حیات اجتماعی معنا می‌کند.

حیدری سه ویژگی را مایه شگفتی خود از این کتاب دانست: متن به اندازه دیگر آثار باومن غریبه نیست، نسبت به رادیکالیسم گذشته‌اش تعدیل‌هایی در آن دیده می‌شود، و به زبان معیار جامعه‌شناسی نزدیک‌تر شده است. او افزود شاید این‌ها حاصل تغییر جایگاه نویسنده باشد و برای او درخشان است که یک روشنفکر تراز اول در مقام استاد دانشگاه، کتاب مبانی جامعه‌شناسی می‌نویسد.

جامعه‌شناسانه اندیشیدن؛ فهم رابطه‌ها

مهسا اسداله‌نژاد مهم‌ترین ویژگی روش‌شناختی کتاب را تأکید بر «فهم رابطه‌ای» دانست. به گفته او، موضوعی از منظر جامعه‌شناختی فهم می‌شود که در انزوا بررسی نشود و نسبت آن با دیگر پدیده‌ها و ساحت‌های زندگی اجتماعی روشن شود. از این رو، جامعه‌شناسی هم رشته‌ای علمی است و هم شیوه‌ای از اندیشیدن که از مرزهای دانشگاهی عبور می‌کند و برای فهم واقعیت اجتماعی از تاریخ، اقتصاد، سیاست، ادبیات و دیگر حوزه‌ها نیز بهره می‌گیرد.

اسداله‌نژاد کتاب را مروری و آموزشی خواند که تنها در بخش‌های محدودی دیدگاه خود باومن در آن آشکار می‌شود. به گفته او، کتاب از مکتب‌ها، بزرگان رشته یا حوزه‌های تخصصی شروع نمی‌کند، بلکه از درهم‌تنیدگی «روش» و «مسئله» آغاز می‌کند. هر موضوعی را می‌توان مسئله‌ای جامعه‌شناختی کرد، به شرط آنکه به‌صورت منزوی و مانند موناد دربسته دیده نشود و نسبتش با موضوع‌ها و حوزه‌های دیگر نشان داده شود. او این نکته را به تأثیر میلز بر باومن پیوند زد.

در نگاه رابطه‌ای، امر اجتماعی از مواجهه با دیگری آغاز می‌شود؛ بنابراین نه می‌توان همه‌چیز را صرفاً با ساختارهای کلان توضیح داد و نه کنش فردی را مستقل از زمینه تاریخی و اجتماعی آن فهمید. مسئله، توضیح رابطه میان فرد، ساختار و نهاد و نیز پیوند میان امر محلی و جهانی است. اسداله‌نژاد این رویکرد را با وضعیت جهان سیال پیوند زد؛ جهانی که در آن پیوندهای انسانی شکننده و مناسبات اجتماعی ناپایدار شده‌اند. در چنین وضعی، به‌جای «عقل قانون‌گذار» که در پی کشف قوانین کلی و قطعی است، «عقل تفسیرگر» ضرورت می‌یابد؛ عقلانیتی بازاندیشانه که واقعیت‌های متغیر را پیوسته بازخوانی می‌کند و برای مواجهه با آنها به جسارت نیاز دارد.

به باور اسداله‌نژاد، اگر کسی بخواهد کتاب را در یک جمله خلاصه کند، می‌تواند بگوید نگاهی کل‌نگر به امور داشتن است. منظور او از «کل»، کلِ انتزاعی نیست؛ کل و جزء با هم کار می‌کنند. کسی که همه‌چیز را با ساختارها توضیح دهد یا فرد و رویداد را در خلأ ببیند، در هر دو حالت جامعه‌شناسانه نمی‌اندیشد. او این را کمبودی در تحلیل مسائل روزمره هم دانست: ما اغلب توان تحلیل رابطه‌ای نداریم.

اسداله‌نژاد افزود باومن سوبژکتیویته را هم جدی می‌گیرد. در آثاری مانند «مدرنیته سیال»، «عشق سیال» و «ترس سیال»^[4] سوژه‌ای دیده می‌شود که چون در جهان مدرن هیچ‌چیز استوار نمانده، شکننده و موقتی عمل می‌کند. از این رو حتی رابطه‌ای هم که شناسایی می‌کنیم، برای همیشه ثابت نیست و فهم رابطه‌ای نباید به فهمی قانون‌گذارانه بدل شود. او تمایز «عقل قانون‌گذار» و «عقل تفسیرگر» را که به گمان خودش میراثی نیچه‌ای هم دارد، در همین نقطه آورد.^[5] به گفته او، جامعه‌شناسی نخستین در پی ایده‌ها و آرمان‌های بزرگ بود و باومن می‌گوید عصر آن عقل به پایان رسیده است. اکنون عقلی پویا و حساس لازم است که پیوسته وضعیت را ارزیابی کند. باومن این را «جسارت» می‌نامد و می‌گوید انسانی که در مدرنیته متأخر می‌زید ترس‌خورده است و جسارت برایش دشوارترین کار.

اجتماع‌های تخیلی و تضعیف جهان عمومی

اسداله‌نژاد سپس به مفهوم «اجتماع تخیلی» پرداخت؛ اجتماع‌هایی که بر شباهت‌های هویتی و احساس تعلق بنا می‌شوند و می‌توانند در برابر ترس و نااطمینانی، تصویری اطمینان‌بخش از همبستگی عرضه کنند. بااین‌حال، این اجتماع‌ها لزوماً توان تغییر شرایط بیرونی را ندارند و گاه با برجسته‌کردن خلوص هویتی، به طرد کسانی می‌انجامند که با تعریف مسلط گروه سازگار نیستند. از این منظر، بحران بازشناسی زمانی پدیدار می‌شود که مطالبه به‌رسمیت‌شناخته‌شدن به تثبیت هویتی یک‌دست و تغییرناپذیر بینجامد.

اسداله‌نژاد گفت باومن به «با هم بودن» چندان خوش‌بین نیست؛ در جامعه‌ای شکننده، هم‌زیستی می‌تواند خطرزا و خشونت‌آفرین باشد.^[6] به باور او، با کم‌رنگ‌شدن حاکمیت دولت‌ملت‌ها، خود «جامعه» به معنای پیشین هم اهمیت خود را از دست داده است. باومن در آثار دیگرش می‌گوید جامعه‌شناسی امروز باید بر امر اجتماعی تأکید کند، نه بر مرزها. در چنین وضعی «اجتماع تخیلی» شکل می‌گیرد: اجتماعی عاطفی و مبتنی بر همانندی که به عضوش تصویری از خودش می‌دهد، تعهد عاطفی شدید می‌آفریند و سازوکارهای طرد را به کار می‌اندازد.

اسداله‌نژاد افزود که در فضای پست‌مدرن، چون معنای مرز کم‌رنگ شده، این اجتماع‌ها به‌طور متناقضی مرزهایشان را نمایش می‌دهند. این نمایش با بیرون انداختن کسانی همراه است که تعهد عاطفی لازم را ندارند یا با تصویر یکدست «ما کیستیم» همراه نمی‌شوند. باومن غریبه را کسی می‌داند که شبیه ما نیست و به همین دلیل ترس برمی‌انگیزد و باید دفع شود. او بنیادگرایی را با همین منطق توضیح می‌دهد و تأکید دارد که منظورش تنها بنیادگرایی دینی نیست، بلکه جنبش‌های معاصری را هم دربرمی‌گیرد که همه‌چیز را با تکیه بر بنیادها و تصویرهای خود توضیح می‌دهند. این اجتماع‌ها فاقد قدرت اجرایی و نهادی‌اند و چون در جهان بیرون تأثیری ندارند، ترس‌خوردگی در آنها فزونی می‌گیرد و میل به پاکی و خلوص شدت می‌یابد.

اسداله‌نژاد از دو مسئله‌ای که از نگاه او با این صورت‌بندی پیوند دارند، نخست «بحران بازشناسی» را برشمرد. به گفته او، سیاست بازشناسی و سیاست هویت یک گام بیش با هم فاصله ندارند؛^[7] وقتی کسی می‌گوید «مرا به رسمیت بشناس»، فرض می‌گیرد هویتی یک‌دست و ثابت دارد و حتی امکان غریبه‌شدن با خودش را از خود می‌گیرد. او پرسید آیا دفاع تمام‌قد از بازشناسی هر هویتی با باور به مناقشه‌پذیربودن مرزها سازگار است؟ به نظر او، این دو در بسیاری از جاها با هم تناقض دارند.

او همچنین نسبت فضای مجازی و جهان عمومی را به پرسش کشید. به نظر اسداله‌نژاد، نباید حضور در شبکه‌های اجتماعی را بی‌واسطه معادل مشارکت در عرصه عمومی دانست. جهان عمومی مستلزم حضور واقعی و بدن‌مند، گفت‌وگو، اختلاف‌نظر و پذیرش محدودیت‌های زندگی مشترک است؛ حال آنکه فضای مجازی ممکن است امکان حذف یا جذب دیگری را بدون پذیرش هزینه‌های مواجهه مستقیم فراهم کند. او این وضعیت را گسترش منطق جهان خصوصی به قلمرو عمومی و نشانه‌ای از تضعیف زمینه مشترک زندگی اجتماعی توصیف کرد.

اسداله‌نژاد جمله‌ای از تاد مک‌گوان را هم یادآور شد که می‌گوید حتی اگر نشان دهیم جهان عمومی خنثی و بی‌طرفی وجود ندارد، فرض وجود چنین جهانی به ما کمک می‌کند از خودمان فاصله بگیریم. به باور او، شرط جهان عمومی بی‌طرفی و خنثی‌بودگی است. جهان اینترنت ادامه منطق جهان خصوصی است و خود را به‌جای جهان عمومی جا می‌زند: فرد می‌تواند روی مبل خانه‌اش بنشیند، همزمان برای هزاران نفر تعیین تکلیف کند، با آنها دعوا کند و تأیید یا رد شود، بی‌آنکه هزینه‌ای بپردازد. جهان عمومی یعنی حضور بدن‌ها و چهره‌ها در برابر هم، و این به «مکان» نیاز دارد. اینترنت مکان و فضا را می‌بلعد و توهم همه‌جا حاضربودن می‌دهد که نوعی محدودیت‌گریزی و انکار تن است.

نگاهی جامعه‌شناسانه؛ الگو، نه الگوی الگوها

ارشاد در بخش پایانی نشست گفت کتاب، هم برای متفکری که جامعه‌شناسی نخوانده و هم برای کسی نوشته شده که هویت حرفه‌ای‌اش با جامعه‌شناسی گره خورده است. او تأکید کرد این کتاب را «الگوی الگوها» نمی‌داند، بلکه یک الگو می‌شمارد. به تعبیر او، مثل کتی است که همه اجزای یک کت را دارد، اما لزوماً به تن هر کسی نمی‌نشیند. از این رو نباید فصل‌ها و مفهوم‌هایش را مبنا و معیار گرفت و تقلید کرد؛ هر کس باید جامعه‌شناسی را به شیوه خودش و متناسب با تاریخ و جامعه‌ای که در آن می‌زید، بفهمد. به گفته او، یک معلم جامعه‌شناسی در جامعه ایران باید افزون بر عدالت‌خواهی و آزادی‌خواهی به مسئولیت‌پذیری هم بیندیشد.

ارشاد همچنین گفت باومن از فوکو تأثیر پذیرفته و از مکتب فرانکفورت هم، اما از هیچ‌یک پیروی نکرده است. او برخی حرف‌هایش را به «کنش ارتباطی» هابرماس نزدیک می‌دید، اما باومن نه هابرماس است، نه لوکاچ و نه بوردیو، هرچند به هر سه احترام می‌گذارد. هرمنوتیک او هم از گادامر و هایدگر جداست و راه خودش را می‌رود. ارشاد افزود که باومن «پست‌مدرنیته» را کنار گذاشت و از «مدرنیته سیال» سخن گفت، و این تغییر نام ناشی از نقدی ریشه‌دار به شرایط موجود بود.

آشنایی‌زدایی و ذوق جامعه‌شناختی

حیدری در آخرین سخنانش، افزون بر رابطه‌ای‌بودن که اسداله‌نژاد از آن گفت، به محوریت «آشنایی‌زدایی» در کتاب اشاره کرد. از نگاه او، مسئله بنیادین همه فصل‌ها «ذوق جامعه‌شناختی» است؛ ذوقی که تخیل و منطق و خرد جامعه‌شناسی را ممکن می‌کند. او برای توضیح این ایده، سخن غزالی را به یاد آورد که فقیهان را به خاطر از دست‌دادن «ذوق تجربه قدسی» نکوهش می‌کرد: آنان قرآن و حدیث را می‌دانند، اما گرفتار وسواس مفهومی‌اند و خصلت استعاری متن را نمی‌فهمند. به گفته حیدری، مفهوم هنگام توضیح جهان همواره ناقص می‌ماند و استعاره حجم وسیعی از معنا را احضار می‌کند.^[8] زبان جامعه‌شناختی باومن از استعاره بهره می‌برد، چون می‌کوشد در برابر «عقل سلیم» پیوسته آنچه را عادت شده به مسئله اندیشیدن تبدیل کند.

حیدری گفت این آشنایی‌زدایی باومن را به نوعی «بدبینی عالمانه» نسبت به اجتماع‌های تخیلی و سیالیت می‌رساند. به نظر او، سیالیت امری ساده و ملایم نیست و هر آن می‌تواند به منطقی تکفیری بدل شود؛ نمونه‌اش فرهنگ لغو (کنسل‌کالچر) است. او این وضع را به صحنه‌هایی در فیلم‌های هانکه تشبیه کرد که در آنها همه‌چیز آرام پیش می‌رود تا ناگهان خشونتی ویرانگر وارد می‌شود. به گفته او، باومن برخلاف بنیامین که می‌گفت از این در شاید مسیحا درآید،^[9] احتمال ورود دجال را بیشتر می‌داند. حیدری این را همان «محافظه‌کاری انتقادی» خواند: ایستادن و موضع‌گرفتن در برابر شری که از سیالیت بیرون می‌تراود و دفاع از حیات اجتماعی.

ترجمه به‌مثابه تفسیر

ارشاد در پایان درباره کار خودش در ترجمه کتاب هم سخن گفت. به نظر او هر ترجمه‌ای تفسیری است و دانستن زبان و دستور تنها حداقل نیاز مترجم است. او گفت هنوز از ترجمه خودش راضی نیست و آن را ثقیل می‌داند، اما در همان حد که این کتاب را انتخاب کرده پاسخگوست، نه مدافع همه حرف‌های باومن. ارشاد توضیح داد که باومن کمال‌گراست و جمله‌هایش گاهی نُه تا ده سطر طول می‌کشد و خبر در آخر می‌آید، چیزی که خواندن آن برای فارسی‌زبان دشوار است؛ از این رو در برخی جاها با اجازه از ساختار جمله‌های او فاصله گرفته است. او امیدوار بود از این الگو بتوان به اندیشیدنی جامعه‌شناسانه رسید که با تاریخ و جامعه ایران نیز متناسب باشد.

آنچه از مجموع بحث‌ها برمی‌آید، این است که «جامعه‌شناسانه اندیشیدن» تنها در مقام کتابی مقدماتی برای آشنایی با یک رشته اهمیت ندارد. این اثر و خوانش‌هایی که در نشست از آن عرضه شد، مخاطب را به تمرین نگاهی فراتر از بداهت‌های روزمره فرامی‌خواند: دیدن روابط پشت پدیده‌ها، فهم فرد در پیوند با جامعه و بازاندیشی در مناسباتی که هم امکان همزیستی را فراهم می‌کنند و هم می‌توانند به طرد و نابرابری بینجامند. در این افق، جامعه‌شناسی نه صرفاً دانشی برای توضیح جهان، بلکه تلاشی برای فهم انتقادی آن و دفاع از امکان زندگی آزادانه و مشترک است.

^[1] «جامعه‌شناسانه اندیشیدن» (Thinking Sociologically) نخستین‌بار در ۱۹۹۰ منتشر شد و ویرایش سوم آن در ۲۰۱۹ با نام باومن و تیم می عرضه شد. باومن در ژانویه ۲۰۱۷ در لیدز درگذشت.

^[2] اشاره به کتاب «تخیل جامعه‌شناختی» (The Sociological Imagination) اثر چارلز رایت میلز، ۱۹۵۹.

^[3] اصطلاح glocalization را رونالد رابرتسون رواج داد. باومن در بحث‌هایش درباره جهانی‌شدن، از جمله در «جهانی‌شدن: پیامدهای انسانی» (۱۹۹۸)، از آن بهره می‌برد. ارشاد خود تأکید کرد که این واژه ساختهٔ باومن نیست.

^[4] «مدرنیته سیال» (Liquid Modernity، ۲۰۰۰)، «عشق سیال» (Liquid Love، ۲۰۰۳) و «ترس سیال» (Liquid Fear، ۲۰۰۶).

^[5] اشاره به کتاب «قانون‌گذاران و تفسیرگران» (Legislators and Interpreters) اثر زیگمونت باومن، ۱۹۸۷.

^[6] برای بحث باومن درباره اجتماع و امنیت، نک: «اجتماع: جست‌وجوی امنیت در جهانی نامطمئن» (Community: Seeking Safety in an Insecure World، ۲۰۰۱).

^[7] در این باره می‌توان به بحث چارلز تیلور در «سیاست بازشناسی» (۱۹۹۲) و نقدهای نانسی فریزر بر آن نگریست.

^[8] اشاره به بحث هانس بلومنبرگ درباره استعاره، از جمله در «کشتی‌شکستگی با تماشاگر» (Shipwreck with Spectator، ۱۹۷۹).

^[9] اشاره به پایان یادداشت‌های والتر بنیامین «درباره مفهوم تاریخ»، که در آن هر لحظه «دری تنگ» است که مسیحا ممکن است از آن وارد شود.