پاسخ به ناقدی پرخاشگر

از سال ۱۳۹۲ که شروع به ترجمه‌ی آثار نیگل کردم، ناقدان محترم زیادی شروع به نقد ترجمه‌های من از آثار نیگل کردند و انصافاً از تمام نقدهای دوستان کمال استفاده را برده‌ام و مدیون همه‌ی آن ناقدان عزیز هستم. اخیراً دوست عزیز و نادیده‌ای به نام مهدی امیریان بر ترجمه‌ی کتاب «ذهن و کیهان» نقدی نوشته‌اند و من هم بنا داشتم مثل سابق از نقدهایی که به نظرم درست می‌آید در ویراست بعدی کتاب استفاده کنم. دوستان اصرار داشتند که جواب این ناقد محترم را بدهم. بنده هم در چند فقره جوابی به این نقد می‌دهم.

نقدهایی که آقای امیریان بر کتاب ذهن و کیهان وارد کرده‌اند در چهار دسته می‌گنجند (البته از حس منفی ناقد و از کلمات دارای بار عاطفی منفی نسبت به مترجم می‌گذرم). ۱. در موارد زیادی خود ناقد خطای فاحشی کرده‌اند. ۲. فقط پنج مورد حق با آقای امیریان هست و از ایشان بابت این پنج مورد بی‌نهایت تشکر می‌کنم. ۳. در شش مورد هم من و هم آقای امیریان خطا کرده‌ایم. ۴. در مواردی هم آقای امیریان اعمال سلیقه کرده‌اند. بنده عمدتاً به مورد اول می‌پردازم و با ذکر چند نمونه نشان خواهم داد که ناقد عزیز ما انگلیسی را خوب بلد نیست و در این مقاله‌ی ۱۴ صفحه‌ای خود خطاهای فاحشی را مرتکب شده است که تنها به مواری از آن اشاره می‌کنم. ناقد محترم گفته‌اند که « امیدواریم این نقد توانسته باشد، به قدر ناچیزی تهور و بی‌باکی مترجمانی چون آقای حیدری را کاهش داده و پیش از ترجمه یک اثر، دانش خود را درباره موضوع کتاب بیازمایند.» من هم امیدوارم با این نقد کوتاه بتوانم به قدری ناچیزی تهور و بی‌باکی ناقدانی چون آقای امیری را کاهش داده و پیش از نقد یک اثر دانش زبانی خود را بیازمایند.

ناقد محترم فرموده‌اند «شاید بتوان ضعف اصلی مترجم را، که البته سواد دانشگاهی او هم شاهد این مدعا است، ناآشنایی با فلسفه تحلیلی دانست» البته قبول دارم که بنده تخصص اصلی‌ام در فلسفه‌ی سیاسی هست و چندان سررشته‌ای در فلسفه‌ی ذهن ندارم. شاید این ناآشنایی با فلسفه‌ی ذهن یا به تعبیر نادقیق ناقد محترم «فلسفه‌ی تحلیلی» بر دقت من در ترجمه تأثیر بگذارد و البته انکار نمی‌کنم.

۱. ناقد محترم فرموده‌اند «دست‌کم وی در حوزه فلسفه ذهن که تخصص ناچیز نگارنده در آن است، [نیگل] با انتشار مقاله «خفاش بودن چه جور چیزی است» (۱۹۷۴) توانست در دنیای علمی و عینی کنونی، جانی تازه در کالبد فلسفه ذهن بدمد» در همین ابتدا ناقد عزیز ما که «تخصص ناچیز»ی در فلسفه‌ی ذهن دارد، عنوان مقاله‌ی کلاسیک نیگل را اشتباه ترجمه کرده‌است. عنوان اصلی مقاله‌ی نیگل این است:

what is it like to be a bat?

ناقد عزیز عنوان این مقاله را ترجمه کرده‌اند به «خفاش بودن چه جور چیزی است» که ترجمه‌ی کاملاً غلطی هست. بعد از این مقاله، عنوان  what is it like to be X اصطلاح جا افتاده‌ای در فلسفه‌ی ذهن شد و معنای دقیق آن «x بودن چه حالی دارد؟» است. به عبارت دیگر، این عبارت می‌خواهد بر «چه حالی داشتن» که جنبه‌ی ذهنی و درونی دارد تأکید کند نه بر «چه جور بودن»

۲. ناقد محترم در ترجمه‌ی عنوان فرعی کتاب نیگل قید مهمی را از قلم انداخته‌اند. عنوان کتاب نیگل این است:

MIND AND COSMOS: Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature Is Almost Certainly False

ناقد محترم ترجمه کرده‌اند به: «چرا تصور ماتریالیست نوداروینی از طبیعت یقینا کاذب است». قید مهم Almost را از قلم انداخته‌اند. می‌توان Almost را به «تقریباً» یا «می‌شود گفت» ترجمه کرد. پس ترجمه‌ی دقیق عنوان فرعی می‌شود: «ذهن و کیهان: چرا می‌شود گفت تصور نئوداروینی مادی‌انگارانه از طبیعت یقیناً نادرست است». البته بگذریم از این که بعضی از متفکران دقیق‌النظر قائل هستند که برای تصور نه صفت «کاذب» بلکه صفت «نادرست» به کار می‌رود.

۳. شاید بشود گفت که مهم‌ترین ایراد ناقد محترم در این فقره است:

I suspect that the appearance of contingency in the relation between mind and brain is probably an illusion, and that it is in fact a necessary but nonconceptual connection, concealed from us by the inadequacy of our present concepts.

ترجمه‌ی بنده: ظن من بر این است که امکانی بودن ارتباط بین ذهن و مغز احتمالاً توهم است، و این ارتباط، در واقع، ارتباط ضروری اما غیرمفهومی است، و ناکافی بودن مفاهیم کنونی ما این ارتباط را از ما پنهان می‌کند.

ترجمه‌ی ناقد محترم: من به اینکه ظهور امکان در رابطه ذهن و بدن احتمالا توهم است و در واقع ارتباطی ضروری، البته نه پیوندی مفهومی، است که به‌دلیل ناکافی بودن مفاهیم کنونی‌مان از ما پنهان مانده است، مشکوکم.

توضیح: ناقد محترم گفته‌اند که «این بخش را باید یکی از شاهکارهای ترجمه به حساب آورد. متأسفانه مترجم با برگردان اشتباه کلمه « suspect » کاملا معنای جمله را تغییر داده است.» این بخش دقیقاً شاهکار زبان‌دانی و فلسفه‌دانی ناقد عزیز است. اولاً دقت نکرده است که « suspect that» به معنای «ظن من/گمان من/ حدس من بر این است» ترجمه می‌شود. ثانیاً خود فعل suspect  در اصل به معنای «ظن» و «گمان» هست. نیگل می‌خواهد بگوید رابطه‌ی بین ذهن و مغز به دو صورت هست: امکانی و ضروری. نیگل می‌خواهد امکانی بودن را رد و بر ضروری بودن تأکید کند. به عبارت دیگر، نیگل می‌گوید: ۱. «ظن من بر این است که امکان بودن [یا ظهور امکان] در رابطه بین ذهن و مغز احتمالاً توهم است». ۲. «و ظن من بر این است که در واقع نوعی پیوند ضروری اما غیرمفهومی هست که ناکافی بودن مفاهمی کنونی ما این پیوند را از ما پنهان می‌کند». ثالثاً؛ هم در این جا و در موارد دیگری هم ناقد محترم در تایپ ترجمه‌های بنده دقت نکرده‌اند «امکانی بودن» را «امکان بودن» ترجمه کرده‌اند. البته اگر بنده هم مثل ایشان بدگمان بودم می‌گفتم در این کار عمدی داشته است، اما نه مطمئنم که سهوی بوده است.

۴. یکی از مواردی هم که باز هم ضعف زبان انگلیسی و حتا فلسفه‌دانی ناقد محترم را به نمایش می‌گذارد این نقد است:

This attempt to overcome the division from the direction of the mental extends from Berkeley…to the logical positivists, who analyzed the physical world as a construction out of sense data.

ترجمه‌ی بنده: تلاش فوق در جهت غلبه بر این تقسیم‌بندی از جهت امور ذهنی از برکلی…تا پوزیتیویست‌های منطقی‌ای امتداد می‌یابد که جهان فیزیکی را به مثابه ساختمانی در دل داده‌های حسی تحلیل می‌کردند.

ترجمه‌ی ناقد محترم: تلاش برای غلبه بر جداسازی از برکلی و در جهت ذهن آغاز می‌شود….و تا پوزیتیویست‌های منطقی امتداد می‌یابد که جهان فیزیکی را به عنوان بنایی خارج از داده‌های حسی تحلیل کردند.

توضیح: ناقد عزیز ما می‌گویند: «چگونه طبق نظر پوزیتیویست‌ها، جهان فیزیکی در دل داده‌های حسی است؟ اساسا کدام فرهنگ لغت واژه «out» را به «درون» معنا کرده که ما خبر نداریم؟» اولاً یکی از معانی out of «از دل» «از میان» «از داخل» هست، ایشان پرسیده‌اند «کدام فرهنگ لغت واژه‌ی «out» را به «درون» معنا کرده که ما خبر نداریم؟» در پاسخ می‌گویم تمام فرهنگ‌های معتبر انگلیسی- به انگلیسی مثل آکسفورد، کالینز، وبستر و فرهنگ انگلیسی به فارسی سخن و پویا این گونه ترجمه کرده‌اند. ثانیاً؛ عبارت

»who analyzed the physical world as a construction out of sense data.«

در توصیف پوزیتیویست‌ها آمده است. حال این سئوال مطرح می‌شود که پوزیتیویست‌هایی که همیشه بر داده‌های حسی تأکید کرده‌اند چگونه جهان خارج را به‌عنوان بنایی یا ساختمانی خارج از داده‌های حسی تحلیل کردند؟

۵. این جمله را در نظر بگیرید:

 The existence of consciousness seems to imply that the physical description of the universe, in spite of its richness and explanatory power, is only part of the truth, and that the natural order is far less austere than it would be if physics and chemistry accounted for everything. If we take this problem seriously, and follow out its implications, it threatens to unravel the entire naturalistic world picture. Yet it is very difficult to imagine viable alternatives.

ترجمه‌ی بنده: ظاهراً وجود آگاهی مستلزم این است که توصیف فیزیکی از عالم، علی‌رغم غنا و قدرت تبیینی‌اش، تنها بخشی از حقیقت است، و اگر قرار باشد فیزیک و شیمی هر چیزی را تبیین کنند، نظم طبیعی سادگی و بی‌پیرایگی‌اش باید بسیار کمتر از این باشد. اگر ما این مسأله را بجد بگیریم، و لوازمش را استخراج کنیم، آنگاه احتمالِ توضیح کل جهان‌تصور طبیعت‌گرایانه می‌رود. بااین‌همه، تصور شقوق ممکن بسیار دشوار است.

ترجمه‌ی‌ ناقد محترم: اگر این مسئله را جدی بگیریم و لوازمش را دنبال کنیم، تهدیدی است بر رازگشایی از کل تصویر طبیعت‌گرایانه از جهان.

توضیح: در اصل نیگل می‌خواهد بگوید که «اگر قرار باشد فیزیک و شیمی هر چیزی را تبیین کنند، نظم طبیعی سادگی و بی‌پیرایگی‌اش باید بسیار کمتر از این باشد.» پس «اگر ما این مسأله را بجد بگیریم، و لوازمش را استخراج کنیم، آنگاه احتمالِ توضیح کل جهان‌تصور طبیعت‌گرایانه می‌رود. بااین‌همه، تصور شقوق ممکن بسیار دشوار است.» اما ناقد محترم فرموده‌اند: « شاید بتوان گفت مهمترین علت در ترجمه اشتباه این جمله آن است که واژه « threatens » به دو معنای «تهدید…به کردن» و «احتمال وقوع… را دادن» به کار رفته است و مترجم معنای دوم را برگزیده است. درحالی که اگر به بافت جمله توجه داشت احتمالا مرتکب چنین خطای بزرگی نمی‌شد.» اما خود این بزرگوار توجه نکرده‌اند که بافت جمله ما را به معنای دوم threatens سوق می‌دهند وگرنه نه همیشه threatens به معنای اول به کار می‌رود.

۶. ناقد محترم برای physical science معادل «علم فیزیکی» پیشنهاد داده و بنده هم «علم فیزیک» اما ترجمه‌ی هر دوی ما اشتباه است. در ویراست مجددی که از این کتاب می‌کردم به این خطا پی بردم. معادل دقیق و درست physical science «علوم طبیعی» هست.

۷. ناقد محترم گفته‌اند ترجمه‌‌ی relationally به «به نحوی نسبی» نادرست هست و ترجمه‌ی دقیق آن «به نحو رابطه‌ای» است. ایشان دقت نکرده‌اند که در مباحث مابعدالطبیعه وقتی که بحث از «الگوهای وجود» می‌آید علمای این علم می‌گویند این الگوها عبارتند از: جواهر (مثل سنگ، میز)، نسبت‌ها (نسبت دوری یا نزدیکی، نسبت پدر و فرزندی) و … در اینجا هم relation به این الگو اشاره دارد.

۸. ناقد محترم گفته‌اند که dispositions به معنای «استعدادها» است نه ترجمه‌ی بنده به «گرایش‌ها». بنده این معادل را فرهنگ روان‌شناسی مرحوم محمدتقی براهنی انتخاب کرده‌ام و به اعتراف خیلی از متخصصان معتبرترین فرهنگ روان‌شناسی هست.

۹. ایشان فرموده‌اند ترجمه‌ی دقیق argued «استدلال کرد» و نه «قائل بود» و در ادامه گفتند که «این هم یکی دیگر از جاهایی که نشان می‌دهد مترجم به اصطلاحات خاص فلسفه توجه نکرده است.» اما ناقد عزیز توجه نکرده‌اند که اگر argue برای مدعا بیایید به «قائل بودن» ترجمه می‌شود و اگر برای دلیل بیایید » به «استدلال کردن».

۱۰. ناقد محترم گفته‌اند که ترجمه‌ی evidence به «قرائن و شواهد» اشتباه هست و باید ترجمه می‌کردم به «شاهد». ایشان توجه نکردند که evidence اسم غیرقابل‌شمارش است و لذا حالت جمع ندارد و ما در ترجمه بسته به بافت متن می‌توانیم به جمع ترجمه کنیم.

۱۱. ناقد محترم گفته‌اند که در ترجمه‌ی عبارت Let me begin with a brief history of کلمه‌ی Let me را در ترجمه جا انداختم، ایشان باز هم به دلیل ضعف دانش زبانی دقت نکرده‌اند که دم‌دستی‌ترین ترجمه Let me «اجازه دهید» است، لذا ترجمه کرده‌اند «اجازه دهید کار خود را با تاریخ مختصر ... شروع کنم». مترجمان حرفه‌ای می‌گویند بهتر است در زبان فارسی Let me به این صورت ترجمه شود که فعل بعد Let me را به صورت التزامی ترجمه کنیم. لذا ترجمه‌اش این‌طور می‌شود: «کار خود را با تاریخ مختصر .... شروع کنم».

۱۲. و اما در مورد اتهام «انتحال». کتاب «ذهن و کیهان» اولین همکاری من با نشر نگاه معاصر بود. مقدمه‌ای که در ابتدای کتاب به‌عنوان مقدمه‌ی مترجم آمده است کاملاً خطای ناشر بوده است. این مقاله به همراه نقد آلوین پلنتینگا و الیوت سوبر در نشریه‌ی «اندیشه‌ی پویا» هم منتشر شده است. قرار بود این سه نقد در انتهای کتاب بیایند که ناشر محترم به خاطر شلخته‌کاری همیشگی‌اش نه مقدمه‌ی مرا منتشر کرد و آن دو نقد دیگر را. در عوض یکی از نقدها را به اسم مقدمه‌ی مترجم منتشر کرد. تشکری هم که در پایان مقدمه آمده است بنده به‌صورت پیامکی در مراحل پایانی برای ایشان ارسال کردم. به هیچ وجه ناشر نسخه‌ی نهایی را به من نشان ندادند و حتا برای چاپ دوم کتاب هم علی‌رغم این که به ایشان گفته بودم دست نگه دارند باز هم بدون اجازه‌ی من چاپ کردند. همیشه در مقدمه‌هایی که بر کتاب‌های نیگل می‌نویسم اسم و امضای خودم در پایان مقدمه دیده می‌شود مثل کتاب «امکان دیگرگزینی» «اخلاق‌شناسی» و «پرسش‌های کشنده». در همین کتاب‌ پرسش‌های کشنده هم ناشر محترم علاوه بر مقدمه‌ی من بر این کتاب، مقدمه‌ی خود نیگل را به اسم بنده آورده است، البته اگر آقای امیریان بنده را برای بار دوم به انتحال متهم نکنند. عنوان فرعی کتاب را خود ناشر حذف کردند و حتا عنوان «برای خواننده‌ی ایرانی» را هم خود ناشر اضافه کردند. البته هیچ کدام از این موارد توجیهی بر غفلت و خطای بنده نمی‌شود و بخشی از مسئولیت آن بر عهده بنده است. تمام این موارد باعث شد که بنده همکاری خود را با این ناشر متوقف کنم و با ناشر حرفه‌تری قرارداد امضا کنم. قرار است در آینده‌ی نزدیک کتاب «ذهن و کیهان» با ویراست جدیدی منتشر شود.

۱۳. در پایان از آقای امیریان تشکر می‌‌کنم که وقت و انرژی خود را صرف نقد ترجمه‌ی این کتاب کردند، هرچند انتقاداتش نیش‌دار و گزنده بود اما با دل و جان پذیرای چنین نقدهایی هستم و اعلام آمادگی می‌کنم که این پاسخ فتح بابی برای ادامه‌ی گفتگو و بحث درباره‌ی تک‌تک انتقادات ایشان باشد.

.

---

.

پاسخ به ناقدی پرخاشگر

نویسنده: جواد حیدری

.

---

.