مراجعة ونقد لاهوت عبد الكريم سروش يقدّمها أبو القاسم فنائي

بحث (خیال) و عالم (مثال) در فیلسوفان و عارفان اسلامی می تواند سررشته و تباری برای تلقی وحی به معنای (رؤیا) باشد. اما نکته فوق العاده مهمی که به آن توجه نکرده اید این است که در تلقی گذشتگان این خیال نبی، حالت (انفعال) و قابلیت داشت ولی در تلقی جناب عبدالکریم سروش بزرگوار، رؤیا و تجربه نبوی حالت (فاعلیت) صددرصد دارد. و خوب چه فرقی می کند حالت انفعال داشته باشد یا حالت فاعیت؟؟ باید بگویم خیلی خیلی خیلی تفاوت دارد. وقتی حالت فاعلیت و مؤلف بودن را آن چنان که دکتر سروش مطرح می کند صددرصد و مطلق در نظر بگیریم اصلا امکان ارتباط انسان با امر متعالی منتفی می شود و دیگر مقولاتی مانند انکشاف و پرده برداری معنا ندارد. اگر خدا پیامبر را تألیف کرد و پیامبر هم قرآن را تألیف کرد خوب همه نویسندگان و شاعران جهان هم خدا خلق کرده است اما آیا نوشته آنها هم وحی تلقی می شود. بله می شود گفت اینها هم وحی است به معنای وسیع کلمه اما میزان کجاست که یکی مثنوی معنوی می شود و یکی کیمیا گر . جواب دکتر سروش باید خلاقیت و نبوغ نویسندگان آنها باشد. باز هم می توانم همدلی کنم ولی یک مرز بسیار بسیار تعیین کننده وجود دارد و اینکه آیا اگر خود مولوی در عصر و دوران ما زندگی میکرد، می توانست مثنوی معنوی را خلق کند یا اینکه دیگر از آن الهام و اشراق خبری نیست. حتی برای خود پیامبر هم مدت های زیادی می گذشت که وحی نازل نمی شد و ایشان منتظر و چشم براه بودند؛ خوب اگر متن مقدس و قرآن، تألیف پیامبر و حاصل خلاقیت و نبوغ ایشان است دیگر این انتظار و فترت معنایی ندارد، هر وقت ایشان اراده میکردن می توانستن متن را خلق کنند. نکته این است تلقی و برداشت جناب سروش، بسیار انسان گرایانه و بشر محور است و مطابق با تفکر عصر مدرن و روشنگری. اما آیا این، خلط پارادایم ها و تحمیل عقلانیت مدرن بر عقلانیت سنتی نیست که این چنین نگاه انسان گرایانه محض را بر پدیده ای به نام وحی و متن مقدس بار کنیم؟؟ کلا جناب عبدالکریم سروش؛ انفعال و قابل بودگی را یک امر مبتذل و منفی می بیند و می گوید آیا شأن پیامبر شأن بلندگوست که فقط صدا را منعکس می کند. در حالی که جان و جوهر دین، اتفاقا همین انفعال و قابل بودگی در برابر امر استعلایی است. این گوش دادن و گوش سپاری است که اصل هر خلاقیت و تألیف بزرگ است و بدون آنها همه چیز تا حد وراجی و هرزه درایی سقوط می کند. به قول استاد ابوالقاسم فنایی، بحث بر سر میزان عرفی دیدن و تاریخی دین و بشری دیدن متن مقدس است. با تفسیر جناب سروش؛ متن مقدس صددرصد عرفی و تاریخی و بشری می شود و دیگر اصطلاح (رؤیا هم به معنای وجودشناسانه) به سوی (رؤیا به معنای روان شناسانه) تقلیل می یابد و این رؤیای روان شناسانه غیر از خیال وجودشناسانه فارابی و ملاصدرا ست. (دعا) و (معجزه) که جناب دکتر سروش می فهمد غیر از دعا و معجزه ای است که خداوند نقش اصلی را در آن ایفا میکند. اینجا هم دعا و هم اجابت از نفس و قوای نفسانی من است و خداوند فقط وجود من را ایجاد و خلق کرده است. مولوی می گفت هم دعا از تو هم اجابت از تو ، سروش می گوید هم دعا از من و هم اجابت از من. بله، کلام جناب سروش بهره هایی از حقیقت دارد، اما مرز تعیین کننده نگاه دینی با نگاه غیر دینی، با تفسیر ایشان برداشته می شود. قرآن می فرماید: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ ۖ [سوره الکهف : ۲۹]. یعنی جانمایه متن مقدس و دین، سوگردانی به سوی حقیقت استعلایی و فراانسانی است. ((خداوند طبق تلقی جناب سروش، هستنده ای فراسوی هرم متافیزیکی و جدا از هستنده ها و جهان است و به این خاطر فقط در خلقت و ایجاد آنها نقش دارد؛ اما خداوند مطرح مثلا در نهج البلاغه، حقیقتِ هستی هست بدون اینکه هستنده باشد. هستی ای که اگر چه فراسوی هستنده ها هست، اما جدا از هستنده ها و جهان هم نیست. خداوند در آثار و نوشته های کلامی جناب سروش، خدایی متافیزیک زده و مفهومی است.))

علت پرداختن به سروش هم مشخص است. ایشان absurdity و غیر اوریجینال بودن سروش را خواستند به ایرانی ناآگاه از ترجمه های غیر دقیق و مواضع غیر قابل توجیه و مخلوط کردن رای های شخصی و پز فلسفی دادن های بیسودانه دوره ای که در آن روشنفکران و فلاسفه با تکیه برترجمه به در نقاب تالیف را خواستند به آگاهی جوانان دچار تعصب برسانند. اگر کافی است بفرمایید. آیا بیشتر می خواهید بشنوید؟

دکتر فنایی و دکتر موسوی و دیگران اگر در صدد نقد الهیاتی دکتر سروش هستند بهتر است دیدگاه خودشان را در باب وحی بگویند و مکانیسم آن را توضیح دهند خدایی که دهن ندارد چگونه کلمات را به پیامبر منتقل می کند هفت آسمان و هفت زمین را درقرآن توضیح دهند که نظریه ای بطلمیوسی است وصف بهشت را بگویند که خطاب آن فقط برای مردان است تفاوت های حقوقی میان مرد و زن ،برده و آزاد ، مومن و کافر و از این دست سوالات را برمینای مفهوم عدالت توضیح دهند اینکه ایا خدا تاثیر پذیر است که پیامبر از او بپرسد و اوپاسخ دهد وجه یسئلونک در قران چیست؟ همچنین برخلاف نظر دکتر فنایی دکتر سروش الهایات را طبیعی نکرده بلکه طبیعت را الهی نموده و همه چیزرا به خدا بگردانده است همچنین با توجه به جو جامعه ما طرح چنین ادعایی می تواند برای طرف مقابل بسیار گران تمام شود سوالی نیز از دکتر موسوی دارم که اگر دیدگاه دکتر سروش چنانکه ایشان گفتند حرفهای مهملی است چرا ایشان وقت خود و دیگران را جهت طرح مسائل مهمل صرف می کنند و یا اینکه اگر لازم است به موضوعات مهمل پرداخته شود چرا در میان این همه حرف مهمل به حرف های دکتر سروش پرداخته است ؟و در آخر ایشان حدیثی نقل کردند که کسی را با ما اهل بیت مقایسه نکنید یک احادیث ظنی الصدور و ظنی الدلاله برمینای آن نمی توان بحثی عقلانی را فیصله داد دو همچینین متن حدیث با ایه أَنَا بَشَر مِثْلُکُمْ یوحی سازگار نیست

اگردکتر فنایی بنای نقد الهیات دکتر سروش را دارند میبایست ابتدا نامه دکتر سروش به ایت الله سبحانی تحت عنوان طوطی وزنبور را نقد نمایند مادامیکه پاسخی به طوطی وزنبور داده نشده هرگز نظریه دکتر سروش نقد نشده است وقتیکه تجدید اراده الهی محالست ومطابق الهیات اسلامی خداوند با یک اراده جهان را خلق واداره میکند واراده الهی بسیط ویکباره ویکسان است وخداوند معرض حوادث واقع نمیشود حال خدا چطور قران را نازل کرد؟ چطور بنا بر هر حادثه ای اراده ای نو کرد و ایه ای و سوره ای فرستاد ؟ وقتیکه خدا نتواند قران را نازل نماید دیگر چه میماند؟ کلام محمد و رویای محمد اینکه دکتر سروش کلام محمد را کلام خدا میداند به جهت اینست که محمد را مخلوق خدا میداند ورابطه محمد با خدا برای قران مانند رابطه ابرها با خدا برای باران است واین بدان معنی نیست که چون کلام محمد را دکتر سروش همان کلام خدا دانسته پس همان کاربرد قدیم را داشته از خطا واشتباه مصون است دکتر سروش بصراحت میگوید که چون قران از ظرفی بشری بیرون امده خطا واشتباه هم دران وجود دارد وخطاهای علمی واخلاقی را برمیشمرد اگر دوستان خواستند نقد دکتر سروش کنند شیپور را از سرگشاد ان نزنند ابتدا طوطی وزنبور را نقد کنند که نقد طوطی وزنبور نقد الهیاتی دکتر سروش است