اندیشهفلسفهخردگفتگوحکمتمعناپرسشفرهنگ
يقترح محمد فاضلي من خلال قناته «النجاحات الصغيرة» أن نركز على إصلاح الذات وتقوية المجتمع المدني بدلاً من إصلاح السلطة؛ فسلسلة من الإجراءات الصغيرة والناجحة يمكن أن تؤدي إلى تحول كبير في البلاد.

لم تمضِ سنوات طويلة على معرفتي بمحمد فاضلي. وقد رأيته شخصيًا ثلاث أو أربع مرات إجمالاً، لكنني على اطلاع بأحواله. إنه عالم اجتماع درس تخصصه جيدًا وهو صاحب أفكار خلّاقة. لكنني أحبه لخصلة واحدة فيه. هذه الخصلة أمتلكها أنا أيضًا: الاقتراب من السلطة لا يجعله أبدًا يتخلى عن ذاته، أو ينخرط في المحاباة، أو تصيبه لكنة في اللسان. إنه يقترب من السلطة إلى الحد الذي يعتقد معه أنه يمكن تقديم خدمة للبلاد أو إصلاح شيء ما؛ وما إن يدرك أنه لا يمكن فعل شيء، حتى يبتعد أو ينسحب من السلطة.
أنا أيضًا اقتربت من السلطة عام 79 بقبولي منصب معاون البحوث في مركز أبحاث مجلس الشورى، وبعد عامين، حين أدركت أنه لا يمكن إصلاح شيء من داخل بنية السلطة، قدمت استقالتي ولم أقبل أي مسؤولية بعدها. لكن خطئي كان أنني ظننت أنه يمكن الوقوف خارج بنية السلطة وإصلاحها. وقفت خارج السلطة نحو 15 عامًا ونقدتها. لكنني توصلت قبل عامين إلى نتيجة مفادها أنه ما لم يصبح المجتمع المدني قويًا، فإن مخاطبة أصحاب السلطة، سواء من داخل البنية أو من خارجها، لا تجدي نفعًا.
أما محمد فاضلي فلم يرتكب هذا الخطأ. فعندما رأى أنه في موقع معاون البحوث في مركز الدراسات الاستراتيجية لا يمكن فعل شيء لإصلاح السلطة، تنحى وذهب مباشرة إلى المجتمع المدني وكرّس طاقته لتقوية قوى المجتمع المدني. من أعماله الجيدة فكرة إطلاق قناة تلغرام «النجاحات الصغيرة». تقوم فكرة هذه القناة على أنه بدلاً من أن نسعى لإصلاح حكومة لن تستفيق حتى يصطدم رأسها بالصخرة، علينا ألا نهدر طاقتنا ووقتنا سدى في إصلاحها، بل نبدأ بإصلاح أنفسنا وبيئتنا الاجتماعية وبيئتنا الطبيعية وأنماطنا السلوكية الخاطئة. إذا أصلحنا أنفسنا، فعندما تستفيق الحكومة بفعل صدمة غير متوقعة أو نتيجة للضغوط والأزمات، سنتمكن من مساعدتها على تحسين الأوضاع. أما إذا لم نصلح أنفسنا، فعندما تستفيق الحكومة، سنبدأ بدلاً من المساعدة في تحسين الأوضاع، بالانتقام والتخريب والتشاجر، ثم نسقط جميعًا معًا في قاع الهاوية.
هذه الحادثة نفسها وقعت في الثورة الإسلامية. ففي البداية لم يكن الشاه يصغي إلينا، فزدنا صراخًا وازددنا غضبًا. وأخيرًا حين سمع الشاه صوتنا وقال: «لقد سمعت رسالة ثورتكم»، كنا قد ضعنا في هيجان ثورتنا وضجيجها لدرجة أننا لم نسمع صوت الشاه. الثورة الإسلامية كانت حصيلة الصدام التاريخي بين حكومة غير ناضجة ومجتمع مدني غير ناضج. لو كان أحد هذين الطرفين ناضجًا، لسمع صوت الآخر في الوقت المناسب ولم يسمح للأمر بأن يصل إلى الانهيار؛ بل لكانا توصلا، قبل نقطة الانهيار، إلى تفاهم من أجل انتقال عقلاني في السلطة.
وكما يقول سعدي:
ما كان بين عاقلين ضغينةٌ
لا يعتدي عاقلٌ على طائشِ
إن قال جاهلٌ كلامًا موحشًا
فالعاقلُ استماله باللينِ
وإن يكنْ على الجانبين جهلةٌ
فإنهم يقطعون حتى السلاسلِ
لقد أوقعت الحكومة نفسها الآن في أزمة إلى درجة أنها ستضطر، عاجلاً أم آجلاً، إلى الاختيار بين قبول تحول النموذج الفكري (الانفتاح على آفاق جديدة / تقبل التغير)، أي قبول تغييرات جادة في ترتيب أولويات أهدافها وهيكلة بنيتها، أو الرضوخ لانهيار البنية القائمة. لم تعد هناك حاجة لنقدنا أصلاً. النقد يكون في زمن ما قبل وقوع الأزمة؛ ننقد ونقول لعل الأزمة لا تقع. أما الآن فقد وقعت الأزمة، والأزمة بذاتها هي أفضل ناقد لأداء هيكل السلطة هذا. علينا الآن أن ننصرف إلى مسؤولياتنا الأخرى. وقبل كل شيء، علينا أن ننصرف إلى إصلاح أنفسنا وأنماط سلوكنا وتعزيز مؤسساتنا المدنية. لذا، بدلاً من أن تظل أنظارنا جميعاً معلقة بالسلطة وإصلاحها أو إسقاطها، فلنوجه أضواءنا الكاشفة نحو أنفسنا وسلوكنا. إن دور أخطائنا وأداء مختلف مكونات المجتمع غير الملائم، من الأفراد إلى الأسرة إلى الناشطين الاقتصاديين والقطاعات الأخرى، في إيصال البلاد إلى الأزمة، لا يقل عن دور الحكومة. مثال واحد على ذلك هو أن الحكومة إذا كانت تعدم 500 شخص سنوياً بتهم مختلفة، فإننا نقتل 16 ألفاً من أنفسنا سنوياً، بلا تهمة، في حوادث السير.
أجل، لقد حان الوقت الآن لكي يبدأ كل واحد منا الإصلاح من نفسه؛ فلربما إذا بدأنا جميعاً، تشكلت موجات التحول بقوة. فمثلاً، إذا ما نجحت فكرة قناة «النجاحات الصغيرة» هذه، فإن ذلك يُعد نجاحاً كبيراً. أي أن الإصلاحات الصغيرة التي تبدأ من منطقة ما يمكنها أن تنتشر فجأة في جميع أنحاء البلاد وتُحدث إصلاحاً كبيراً. وحينها فقط يمكن القول إن شعبنا قد تعلم الدرس من الثورات الثلاث السابقة (الثورة الدستورية، وحركة تأميم النفط، والثورة الإسلامية).
تعكس قناة النجاحات الصغيرة الإجراءات الصغيرة ولكن الناجحة في جميع أنحاء البلاد. إجراءات إذا ما انتشرت في كل مكان، يمكن أن تؤدي إلى إصلاحات كبيرة في البلاد. نشهد هذه الأيام في أنحاء البلاد أفراداً كراماً مغمورين، بادروا إلى الفعل أملاً في إحداث تحسين صغير لكنه عميق في محيطهم. لا يهم أين هم، في طهران أم في سيستان وبلوشستان، في مجال المياه والبيئة أم في الصحة، في الأسرة أم في النظام التعليمي، المهم هو أنه إجراء ضروري ومُغفَل لكنه مهم ومؤثر. لا خيار لنا سوى أن نتعرف على كل من يبادر في هذا الضنك الراهن إلى فعل عقلاني وأخلاقي ومفعم بالأمل، وأن نبرز عمله وندعمه. لقد بادرنا – نحن الحكومة والمجتمع معاً – إلى أعمال كثيرة من أجل نجاحات كبيرة حتى الآن، لكننا منينا بالفشل المتكرر. إننا الآن بحاجة إلى سلسلة لا متناهية من النجاحات الصغيرة.
لذا، احرصوا على مشاهدة قناة النجاحات الصغيرة والانضمام إليها، وعرفوا بها كل من تظنون أنه يؤمن بإصلاح البلاد عبر الأساليب العقلانية. كلما زاد عدد أعضاء قناة «النجاحات الصغيرة»، كان ذلك مؤشراً على أنه حين يتحقق نجاح صغير في البلاد، سيكون احتمال تحوله إلى نجاح كبير أكبر. ينبغي أن نأسف كثيراً لأن قنوات الرياضيين أو الممثلين، والأسوأ من ذلك القنوات التي تحمل الفؤوس وتهدم جذور الأمل الاجتماعي بالتخريب والتشجيع على عدم الاستقرار ونشر الأخبار الكاذبة أو المحبطة، تضم أحياناً مئات الآلاف، وفي بعض الحالات الملايين من الأعضاء، بينما القنوات التي تسعى إلى التحسين الذري والتدريجي والعميق خطوة بخطوة لسلوكياتنا وهياكلنا، لا يتجاوز عدد أعضائها في أحسن الأحوال بضع عشرات الآلاف.
این علامت خوبی نیست که نیروها و انسانهایی که تمایل دارند کشور از طریق عقلانی و آرام و با مشارکت واقعی اجتماعی و متکی به خود، اصلاح شود همتشان و جدیتشان و پیگیری شان و انرژی شان و انگیزه شان بسیار کمتر آنانی است که می خواهند از طریق هیجان و گشودن مسیرهای غیرعقلانی و تخریبی، اوضاع را تغییر دهند . این دقیقا نشانه بیعرضگی ماهایی است که با دیدن تجربه سه انقلاب پر هزینه در یک قرن اخیر به این اعتقاد رسیده ایم که از انقلاب و شورش و بی ثباتی و هرج و مرج، راهی به سوی آزادی و دموکراسی و سعادت و رفاه و رشد و توسعه باز نمی شود. اگر اعضای کانال موفقیت های کوچک به چند صد هزار نرسد یعنی نیروهای طالب ثبات و تغییرات عقلانی، لیاقت این که مسیر جامعه را هدایت کنند ندارند و درعمل این نیروهای منهدم کننده اند که سرنوشت آینده ما را رقم خواهند زد.
پس ماموریت ما این است: هر کدام از ما کانال «موفقیت های کوچک» را به تمام کسانی که به روشهای عقلانی و اخلاقی برای اصلاح و تحول در ساختارهای کشور معتقدند، معرفی کنیم و این کار را آنقدر ادامه بدهیم تا تعداد اعضای این کانال دستکم به یکصدهزار نفر برسد.
من به آینده بسیار امیدوارم. معتقدم بحرانهای بزرگ جاری در کشور بالاخره ساختار قدرت را مجبور می کند که بین بقای خود و ادامه مسیر کنونی تصمیم بگیرد؛ و تجربه نشان داده است که آنان بقا را انتخاب می کنند. اما تفاوت این انتخاب با انتخاب در بحرانهای قبلی این است که اکنون تنها یک انتخاب در برابر ساختار قدرت مانده است: عقلانی شدن ساختار. در انتخاب های قبلی آنها میتوانستند میان دو گزینه «غیرعقلانی» هم تصمیم بگیرند. چون در بحرانهای قبلی از یک سو گزینههای در پیش رو بیش از یک گزینه بودند و از سوی دیگر انباشتهای اقتصادی و درآمدهای فروان نفتی اجازه میداد که حکومت خطاهای خود را با پول نفت بپوشاند.
اما الان دیگر هیچ انرژی و فرصت و منابعی برای انتخاب های دیگر نمانده است؛ ما یا در مسیری عقلانی و غیرایدئولوژیک قرار می گیریم یا فرو میریزیم. گزینه دیگری وجود ندارد که کمک کند که ساختار باز هم به همان شکل ناکارآمد و فسادآمیز قبلی ادامه بدهد و خود را بازسازی یا بازتولید کند. با روند تحولات کنونی، من تقریبا مطمئن هستم که سیستم به زودی، به گمانم در همین چند ماه آینده، مجبور میشود تصمیمات بزرگ بگیرد و گمان می کنم – البته فقط و فقط با دریافتی شهودی – که ساختار موجود هنوز انسجام و قدرت لازم را دارد که تصمیمهای بزرگی بگیرد و هزینه های لازم را بدهد تا در مسیری عقلانی بیفتد (فقط دعا کنیم که از بیرون یا از درون حادثه ای روند طبیعی تحولات را به انحراف و بیثباتی نکشاند).
در این فرایند، هر چه جامعه مدنی پرتوان تر و منسجمتر باشد و زودتر بتواند در تحولات، خودش را دریابد و همبستگی خود را حفظ کند و دست به همکاری و مشارکت جمعی بزند، کم هزینه تر می توانیم از تحولات عبور کنیم. تفاوتی که امروز با گذشته دارد این است که فناوریهای ارتباطی و اطلاعاتی قدرت جامعه مدنی را خیلی بالا برده است به شرط آن که نخبگان فکری و نیروهای عقلانی جامعه مدنی بتوانند همدیگر را بیابند و در تحولات بتوانند الگوهای کنشگری عقلانی را در گستره کل کشور تکثیر کنند.
ما برای این که «موفقیت های کوچک محلی» به «موفقیت های بزرگ ملی» تبدیل شود باید باور کنیم که اگر به طور جدی برای همبستگی نیروهای عقلانیت طلب ملی اقدام نکنیم، آنگاه آنهایی که فکر می کنند با اقتدارگرایی یا با کنشگریهای هیجانی و غیرعقلانی میتوانند کشور را به سمت بهروزی ببرند، ما را به کام یک درهم ریزی بزرگ میکشانند. بیایید قدرت خود را آزمون کنیم. شروع کنیم آنقدر کانال «موفقیتهای کوچک» را به دوستان خود معرفی کنیم تا تعداد اعضای آن به یکصد هزار نفر برسد. ما میتوانیم.
.
.
.
.
محاضرة محمد فاضلي حول كتاب «الإصلاحات للخروج من الفخ الاجتماعي»
.
.
نقاش حول هذا المقال٦ تعليق
تکمله : این را هم اضافه کنم که اگر موفقیت های کوچک در راستای کسب موفقیت بزرگ ( دمکراسی واقعی ) باشد ، کاملا عقلانی و مقبول است .
1- به نظر مسئله موفقیت های کوچک را باید ذیل تئوری های بزرگتر و عمیق تربررسی کرد . به زعم من تئوری ( سوال ) اساسی تر اینست : اصالت فرهنگ یا اصالت سیاست ( و یا چیزهای دیگر ) ؟ . اصالت فرهنگ بدینمعناست که تا تک تک ما عوض نشویم ، چیزی عوض نخواهد شد . اصالت سیاست بدینمعنایت که تا نهادهای قدرت عوض نشوند ، چیزی عوض نخواهد شد . من شخصا معتقدم هیچکدام از این عوامل ( سیاست ، فرهنگ ، اقتصاد ، و غیره ) به تنهایی عامل اصلی نیست . بین عوامل موثر در وضع جامعه رابطه ای دیالکتیکی برقرار است . 2- به زعم من در حال حاضر وضعیت فرهنگی ما نسبتا خوب است . منظور من از " خوب " یعنی اینکه در دو ساحت " عقل " و " عاطفه " ، جامعه ما نمره قابل قبولی دارد . حساسیتهای عقلانی و پرسشگری در جامعه ما مطلوب ( و رو به تزاید ) است . حساسیتهای عاطفی- اخلاقی نیز وضع مناسبی دارد . مثلا حساسیت نسبت به حقوق زنان ، حقوق حیوانات ، و امثال آن نشان دهنده اینست که جامعه ( علیرغم شرایطی که جایی برای نفس کشیدن اخلاق باقی نمیگذارد ) هنوز اخلاقی است . 3- پس مشکل چیست ؟ مشکل اینست که " نهاد قدرت " کاملا در تضاد با روح ( فرهنگ ) جامعه است . ارزش های جامعه به هیچ وجه با ارزشهای نهاد قدرت همسو نیست . مشکل اینست که " نهاد قدرت " کمترین حقی برای جامعه قائل نیست . اساسی ترین مشکل ما " دمکراسی " است . من نوعی باید احساس کنم در چگونگی اداره جامعه موثرم . چنین احساسی وجود ندارد . تمامی جامعه اسیر تصمیماتی ( چه خوب ، چه بد ) است که کمترین نقشی در اتخاذ آن نداشته . 4- لب کلام : خودمان را گول نزنیم . موفقیت های کوچک دوای درد ما نیست . دوای درد ما " قدرت تاثیر " است . تاثیر تک تک آحاد جامعه بر تصمیم گیریهای کلان . درد اصلی جامعه اینست : بردگی اکثریت به وسیله اقلیت . رشته ای بر گردنم افکنده دوست ( ؟؟؟) میکشد هر جا که خاطر خواه اوست
سلام علیکم عزیزان! این "نظر"های یک جمله ای راه به جایی نمی برد. اگر توان و به تبع آن، حوصله ی نظر و تحلیل دقیق و عالمانه را ندارید، چرا وقت خودتان را صرف می کنید؟ نوشتن این که "خیلی خوب بود خوشم اومد." یا این که "یه مشت شعار پوچ!" هیچ سخت نیست. با یک اسم عاریتی، یا اصلا با اسم واقعی که توفیر زیادی هم ندارد، می توان هزار نظر از این رقم نوشت و فرستاد. ولی چه فایده؟ این منافی حق اظهار نظر آزادانه نیست. و من اکیدا عقیده ندارم که اسم نویسنده ی یک مطلب ما را مرعوب کند و برای نظر نوشتن دستمان بلرزد. نویسنده چه من بی سر و پا باشم چه رنانی باشد چه هر کس دیگر، خواننده حق نظر دادن دارد. ولی، خداوکیلی(!)، فکر نمی کنم این جا، صدانت، دیگر جای نظرهای فله ای و عوامانه باشد. این ها نه کمکی به پیش برد بحث می کند، نه جایگاه "نظردهنده" ی گمنام را ارتقا می دهد. چون اغلب نه از دقت زبان علمی برخوردار است و نه حتی اصول منطقی و ساده ی یک نوشتار منسجمِ مستدلِ قابل فهم را رعایت می کند. غلط های املایی و احیانا تایپی (ناگزیر)و علایم نگارشی هم پیشکش. حال چرا این قبیل نظرها را همچنان می بینیم؟ من که نمی دانم. و السلام علیکم
سایت صدانت ده مخاطب اگر داشته باشه دوازده تا ناظم داره. گلپسر، اسم اورجینال، سایتی که مثل خبرگزاری عمده فعالیتش بازنشره را دیر متفکران جا نزن. این یک. دو، تو که مطلبو خواندی و فهمیدی بفرما نکته این نوشتار خودستایانه استاد رنانی چیست و به جز کلیک خور بود این سلبریتی دلیل دیگری هست که صدانت نشرش کرده باشه؟ چرا قبیل نظرات شما را می بینیم؟ از مسئول صدانت بپرسیم بهتر است بگویند چرا با نام عاریتی بهرنگ پیر ناظم بازی میکنند.
تجربه عقلانیت در اروپا نیز شکست خورد و نهضت رومانتیسم افرادی مانند ژاک راک روسو و دیگران آن را رد کردند. شما در توصیف شرایط حکومت را کاملا برخطا می دانید . چرا عقلانیتی که شکست های دائمی آن و نتایج دهشت بار آن بارها تجربه شده را دوباره کپی کنیم. چرا حکومت را یک پارچه تصور می کنید مگر توصیف دولت موافق با دیگران در حکومت است؟ مگر خود دولت از سخنان شما برنیامد؟ آیا در حکومت عقلانیت و مشی قابل قبولی دیگری جود ندارد؟ تجربه چیزهای دیگری هم نشان داده دیانت و ساده سیزتی پابرهنگان معتقد همواره از عقلانیت ترجمه ای و متظاهرانه و بیسوادانه روشنفکران متبختر موفقتر عمل کرده است.این بار نیز شاهد موفقیت دیگری برای زحمت کشان روستاییان و مردمی خواهیم بود که عقلگرایان مترجم آنان را بیسواد و ناآگاه فرض می کنند.
ما میتوانیم! یک مشت شعار پوچ که بعد از یک ربع اعتراف به خودشیفتگی و من خوبم و ممد فاضلی خوبه رو کاغذ نقش میبنده