آیا فرزند اول بودن، فرزند وسط بودن یا فرزند آخر بودن واقعاً شخصیت ما را شکل میدهد؟ پژوهشهای گسترده نشان میدهند که ترتیب تولد، برخلاف باورهای رایج، نقش چندانی در پیشبینی ویژگیهای پایدار شخصیت ندارد. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تجربههای زندگی، محیط اجتماعی و توانایی ما برای تغییر است؛ زیرا شخصیت انسان برخلاف تصور قدیمی، در تمام طول عمر انعطافپذیر میماند.

بسیاری از ما برای هر جایگاه در خانواده، ویژگیهای شخصیتی خاصی در نظر میگیریم: فرزند اولی که میخواهد همهچیز را کنترل کند، فرزند وسطی که نقش میانجی و آشتیدهنده را دارد و فرزند آخری که انگار همیشه آماده خطر کردن است.
اما پژوهشگرانی که این پیشبینیهای ساده و بهظاهر روشن را با بررسی دادههای آماری میلیونها نفر آزمودهاند، بارها به نتیجهای مشابه رسیدهاند: ترتیب تولد قدرت چندانی برای پیشبینی ویژگیهای پایدار شخصیت ندارد. اگر بخواهیم آینده شخصیتی کسی را از روی جایگاه تولدش حدس بزنیم، این کار تقریباً به اندازه طالعبینی قابل اتکاست.
البته جایگاه ما در ترتیب تولد میتواند بر مسیر زندگیمان اثر بگذارد؛ اما آن ترکیب منحصربهفرد از افکار، احساسات و رفتارها را که هویت ما را میسازد، تعیین نمیکند. چنانکه پیشتر نوشتهام، فرزندان کوچکتر خانواده، بهطور متوسط، در شاخصهای گوناگونی از جمله درآمد مادامالعمر و میزان تحصیلات، وضعیت نامطلوبتری از فرزندان اول دارند. تفاوت در میزان توجه و زمانی که والدین به هر فرزند اختصاص میدهند و شاید حتی بیش از آن، ابتلا به عفونتهای شدید تنفسی، میتواند بر رشد کودک اثر بگذارد؛ اثرهایی که تا دههها بعد ادامه پیدا میکنند.
معمولاً تصور میشود شخصیت انسان ثبات دارد. پژوهشگران میگویند پنج ویژگی نسبتاً پایدار که به «پنج عامل بزرگ شخصیت» معروفاند، در فرهنگهای مختلف توصیف مناسبی از شخصیت ما به دست میدهند: برونگرایی؛ توافقپذیری یا خوشرفتاری (از جمله همدلی، احترام و اعتماد)؛ وظیفهشناسی (نظم و مسئولیتپذیری)؛ روانرنجورخویی (اضطراب، افسردگی و ناپایداری هیجانی)؛ و گشودگی به تجربه (تخیل و کنجکاوی).
دانشمندان پیشتر بر این باور بودند که با رسیدن به بزرگسالی، این پنج عامل در قالب نوعی «خودِ» نسبتاً ثابت و پایدار در هم میآمیزند و پس از آن فقط تغییرات اندکی در شخصیت رخ میدهد. اما پژوهشهای جدید درباره شخصیت، این تصور را اصلاح میکنند.
تد شوبا، روانشناس و استادیار دانشگاه ایالتی میشیگان که رشد شخصیت و ژنتیک رفتاری را مطالعه میکند، میگوید ترتیب تولد عامل مهمی در شکلگیری ویژگیهای پایدار شخصیت نیست. برخلاف این تصور که شخصیت از همان لحظه تولد شکل میگیرد و تغییرناپذیر میماند، دو دهه پژوهش نشان داده است که شخصیت بسیار انعطافپذیرتر از چیزی است که قبلاً فکر میکردیم. شوبا میگوید: «آدمها همیشه توانایی تغییر کردن را دارند.»
شخصیت ما در طول زندگی تغییر میکند؛ گاهی حتی به شکلی چشمگیر. تجربههای شخصی، تلاش آگاهانه برای تغییر و حتی گذر آرام سالها میتوانند ما را دگرگون کنند. به گفته شوبا، در بیشتر افراد میزان روانرنجورخویی بهتدریج کاهش مییابد؛ یعنی کمتر دچار اضطراب، اندوه، نگرانی، خشم و احساس گناه میشوند. او این روند را قویترین شاهد برای تغییر یکی از ویژگیهای شخصیتی میداند و میگوید: «این یافته، با توجه به اینکه خودم هم با اضطراب دستوپنجه نرم میکنم، از همه امیدوارکنندهتر است.»
در ادامه میبینیم دانشمندان درباره تأثیر ترتیب تولد و عوامل دیگر بر رفتار ما چه میگویند و برای شناخت شخصیت، چه چیزهایی واقعاً اهمیت دارند.
خواهر و برادرها میتوانند رفتارهای مشارکتی و همکاریجویانه را تقویت کنند. این همان فرضیهای است که درباره فرزند وسط مطرح میشود: قرار گرفتن میان خواهرها و برادرها ممکن است از او فردی سازشجو بسازد؛ کسی که در مسیر کنار آمدن با نیازهای دیگران، یاد میگیرد اختلافها را آرام کند و رفتاری توافقپذیر و صادقانه داشته باشد.
برای آزمودن این فرضیه، مایکل اشتون و کیبوم لی، استادان دانشگاه بروک در استان انتاریو و دانشگاه کلگری، دادههای بیش از ۷۱۰ هزار نفر را بررسی کردند تا ببینند ترتیب تولد و ساختار خانواده چه ارتباطی با شخصیت افراد در بزرگسالی دارد.
آنها بهجای پنج عامل بزرگ شخصیت، از ابزار سنجش دیگری به نام «سیاهه شخصیت هگزاکو» استفاده کردند. این الگو در واقع یک ویژگی را به نسخهای اصلاحشده از پنج عامل بزرگ میافزاید: «صداقت ـ فروتنی»؛ ویژگیای که با انصاف، فروتنی و تمایل نداشتن به سوءاستفاده از دیگران ارتباط دارد.
نتایج این پژوهش که در سال ۲۰۲۴ در نشریه مجموعه مقالات آکادمی ملی علوم منتشر شد، در نگاه نخست با انتظار بسیاری از ما جور درمیآید: افرادی که هم خواهر یا برادر بزرگتر دارند و هم کوچکتر، در دو ویژگی صداقت ـ فروتنی و توافقپذیری امتیاز بالاتری میگیرند. هرچه تعداد فرزندان خانواده بیشتر باشد، این امتیازها نیز افزایش مییابد. فرزندان وسط بالاترین امتیاز را کسب کردند و پس از آنها فرزندان کوچکتر قرار گرفتند؛ فرزندان اول و تکفرزندها در انتهای این طیف بودند.[1]
اما نکته مهمی وجود داشت: اثر کلی این تفاوتها چندان چشمگیر نبود. تعداد فرزندان خانواده و شمار خواهر و برادرها بیش از جایگاه فرد در ترتیب تولد اهمیت داشت. حتی این عامل هم فقط حدود یک درصد یا کمتر از تفاوت مشاهدهشده در امتیازهای صداقت ـ فروتنی و توافقپذیری بزرگسالان را توضیح میداد.
اگر ترتیب تولد واقعاً شخصیت را شکل میداد، باید تفاوت میان خواهر و برادرها با افزایش سن هم آشکار میماند؛ اما چنین اتفاقی نمیافتاد.
به همین دلیل، نویسندگان پژوهشی دیگر احتمال دومی را مطرح کردند: شاید آنچه ما بهعنوان «شخصیت فرزند آخر» یا «شخصیت فرزند وسط» میشناسیم، در واقع رفتارهایی باشد که در کودکی و در محیط خانواده از خود نشان میدهیم، اما پس از ترک خانه آنها را کنار میگذاریم.
برای بررسی این احتمال، پژوهشگران سراغ این پرسش رفتند که آیا فرزندان کوچکتر بیش از فرزندان بزرگتر به رفتارهای پرخطر گرایش دارند؟ استدلال آنها بر پایه نظریه تکامل بود: وقتی خواهر و برادرها برای جلب توجه و بهرهمندی از منابع والدین با یکدیگر رقابت میکنند، ممکن است فرزندان کوچکتر برای رقابت با خواهر و برادرهای بزرگتر و قدرتمندتر، بیشتر خطر کنند. به بیان دیگر، شاید جایگاه تکاملی فرزند آخر در خانواده، نقش «کودک سرکش و ماجراجو» باشد.
توماس لِخارّگا از مؤسسه ماکس پلانک برای توسعه انسانی در برلین و همکارانش، نتایج نظرسنجی دهها هزار کودک و بزرگسال ۱۰ تا ۳۹ ساله را در ایالات متحده و آلمان تحلیل کردند. آنها عواملی مانند تعداد فرزندان خانواده، جنسیت، سال تولد و سطح تحصیلات مادر را نیز در محاسبات خود در نظر گرفتند تا ببینند ترتیب تولد تا چه اندازه میتواند گرایش به خطرپذیری را پیشبینی کند.
نتیجه اولیه مطابق انتظار بود: بر اساس پژوهشی که در سال ۲۰۲۳ در نشریه علمی Annals of the New York Academy of Sciences منتشر شد، کودکان ۱۰ تا ۱۴ سالهای که فرزند کوچکتر خانواده بودند، بیش از فرزندان اول رفتارهای خطرپذیر از خود نشان میدادند. اما با افزایش سن، این تفاوت بهتدریج کمرنگ شد. ترتیب تولد در دهه بیست زندگی هنوز تأثیری بسیار اندک بر گرایش فرد به خطر کردن داشت، اما این اثر تا دهه سی زندگی کاملاً از بین میرفت. این یافته نشان میدهد شهرت فرزند آخر به بیپروایی، لزوماً نشانه یک ویژگی شخصیتی پایدار نیست؛ ممکن است صرفاً واکنشی رفتاری به محیط و شرایط زندگی او باشد. با تغییر محیط، رفتار ما هم تغییر میکند.[2]
فرزندان کوچکتر تا پیش از ترک خانه، بیشتر خطر میکنند
عنوان نمودار مقاله اصلی: برآورد میزان بیشترِ خطرپذیری فرزندان کوچکتر در مقایسه با فرزندان اول، به تفکیک گروههای سنی. دادهها مربوط به آلمان و ایالات متحده است؛ منبع: پژوهش لِخارّگا و همکاران، ۲۰۲۳.
این نتیجه با یافتههای پژوهشهای دیگری در دو دهه گذشته همخوان است: شخصیت ما ممکن است در طول چند سال نسبتاً ثابت بماند، اما در مقیاس چند دهه ثابت و تغییرناپذیر نیست. ما پیچیدهتر از آنیم که تصور میکنیم؛ در دورههای کوتاه همچنان همان آدم آشنا به نظر میرسیم، اما شخصیتمان میتواند در طول زندگی عمیقاً دگرگون شود؛ بهویژه اگر خودمان بخواهیم.
وقتی از شوبا پرسیدم شخصیت انسان سرانجام در چه سنی به بلوغ و ثبات میرسد، پاسخ روشنی نداد. او گفت: «واقعیت این است که آدمها هیچوقت کاملاً شکلگرفته و تمامشده نیستند.»
در سالهای نخست زندگی، شخصیت انعطافپذیری زیادی دارد. نوجوانان دبیرستانی نمونه روشنی از این وضعیتاند. به گفته پژوهشگران، دوره تعیینکننده رشد شخصیت معمولاً بین ۱۸ تا ۲۵ سالگی است. پس از آن، ثبات شخصیت بهتدریج بیشتر میشود و حدود ۳۰ سالگی به سطح نسبتاً ثابتی میرسد. در ادامه، با شکل گرفتن شغل، زندگی خانوادگی و حلقههای اجتماعی باثبات، شخصیت نیز معمولاً در مسیر نسبتاً پایداری قرار میگیرد.
پس از ۶۰ سالگی، تغییرات شخصیتی دوباره سرعت میگیرند و گاهی حتی بخشی از افزایش قبلیِ وظیفهشناسی و برونگرایی معکوس میشود. بااینحال، همزمان اتفاق مهم دیگری رخ میدهد: ثبات هیجانی ــ که نقطه مقابل روانرنجورخویی است ــ همچنان افزایش مییابد و دستکم تا دهه هفتاد زندگی ادامه پیدا میکند؛ حتی زمانی که تواناییهای جسمی یا منابع اجتماعی ما رو به کاهش میروند.
این روند برای برخی افراد به چیزی میانجامد که پژوهشگران آن را «پارادوکس سالمندی» مینامند: با وجود فرسودگی جسم، احساس معنا و بهزیستی عاطفی در زندگی بیشتر میشود. چالشهایی که زمانی ممکن بود واکنشهای منفی ما را برانگیزند، حالا شاید با آرامش و متانت بیشتری روبهرو شوند. شوبا میگوید: «انگار یک عمر طول میکشد تا بالاخره این چیزها را یاد بگیریم؛ اما بهطور کلی هرچه سنمان بیشتر میشود، کمتر دچار روانرنجورخویی میشویم.»
هنوز همه عوامل مؤثر بر این روند را نمیشناسیم، اما درباره برخی از آنها اطلاعاتی داریم.
هیچ ژن واحدی مسئول شکلگیری شخصیت نیست؛ بااینحال، نمیتوان شخصیت را بدون در نظر گرفتن ژنتیک توضیح داد. بر اساس یک پژوهش مهم در سال ۲۰۱۵، مطالعات دوقلوها نشان میدهد که ۴۰ تا ۶۰ درصد تفاوت میان افراد در ویژگیهای شخصیتی را میتوان با ساختار ژنتیکی آنها توضیح داد. خواهر و برادرهایی که به فرزندخواندگی پذیرفته شدهاند، به اندازه خواهر و برادرهای دارای پیوند ژنتیکی به یکدیگر شباهت شخصیتی ندارند. شوبا میگوید: «به بیان دیگر، خواهر و برادرها معمولاً به هم شباهت دارند، اما دلیل این شباهت صرفاً بزرگ شدن در یک خانه مشترک نیست.»[3]
بااینحال، جدا کردن سهم وراثت از محیط کار سادهای نیست. الیوت تاکر ــ دروب، استاد روانشناسی دانشگاه تگزاس در آستین، هشدار میدهد که تعیین سهم دقیق عوامل ژنتیکی و محیطی عملاً امکانپذیر نیست. این دو چنان در هم تنیدهاند که احتمالاً بر اساس تعاملهایی که کاملاً نمیشناسیم و شاید هرگز نتوانیم بهطور کامل درک کنیم، اثر یکدیگر را تقویت یا تضعیف میکنند؛ درست مثل اینکه بخواهیم مواد تشکیلدهنده نوشیدنیای را که از قبل با هم مخلوط شدهاند، دوباره از هم جدا کنیم.
شوبا میگوید: «جدا کردن وراثت از محیط چیزی است که شاید در بحثهای اینترنتی زیاد دربارهاش گفتوگو شود؛ اما دانشمندان در عمل اینطور به موضوع نگاه نمیکنند.»
رویدادهای زندگی نیز یکی دیگر از عوامل تغییر شخصیتاند. البته همه افراد رویدادهای زندگی را به یک شکل تجربه نمیکنند، اما مدتهاست تصور میشود اتفاقهای مهم میتوانند مسیر برخی ویژگیهای شخصیتی را تغییر دهند. بر اساس پژوهشی که ۲۵ رویداد زندگی را بررسی کرده و در سال ۲۰۲۴ به قلم کیلی دوگان، استاد روانشناسی دانشگاه میزوری، و همکارانش در نشریه Journal of Personality منتشر شده است، طلاق، تولد فرزند، بازنشستگی، نامزدی، ازدواج و تنزل رتبه شغلی ــ به همین ترتیب ــ بیشترین ارتباط را با تغییرات شخصیت داشتهاند.[4]
اما فقط اتفاقهای بزرگ نیستند که شخصیت ما را تغییر میدهند؛ رویدادهای کوچک هم میتوانند مؤثر باشند. برای مثال، انجام دادن کارهای ویژه برای همسر، پنج بار در طول سه سال، ظاهراً میتواند اثری مشابه یا حتی بیشتر از یک اتفاق بزرگ و یکباره مانند ازدواج بر شخصیت داشته باشد. دوگان مینویسد: «وقتی رویدادهای کوچک در طول زمان بارها تکرار میشوند، اثر انباشته آنها به اندازه اثری مشابه میرسد.»
او اضافه میکند: «ممکن است احساس غرور از دستاوردهای شخصی و دیدار با دوستان و خانواده، در مجموع اثری بیش از یک روز عروسی یا نهایی شدن طلاق داشته باشد.»
و سرانجام، پای تلاش و پشتکار به میان میآید. آدمها تغییر میکنند، اما این تغییر به زمان، کوشش مستمر و تعهد نیاز دارد. تاکر ــ دروب میگوید: «شواهد خوبی وجود دارد که نشان میدهد مداخلات هدفمند واقعاً میتوانند تغییرات معناداری در شخصیت ایجاد کنند.» او به فراتحلیلی از بیش از ۲۰۰ پژوهش درباره مداخلاتی مانند رواندرمانی یا تمرینهای رفتاری اشاره میکند که در برخی موارد به «تغییرات چشمگیر شخصیت» در طول زمان انجامیدهاند.[5]
خواندن کتابهای خودیاری بهتنهایی کافی نیست. آنچه نتیجهای معنادار و ماندگار به همراه داشته، تمرین منظم و دشوار است: مجموعهای از چالشهای رفتاری مانند برنامههای عملیِ روشن بر اساس الگوی «اگر...، آنگاه...»، نوشتن یادداشتهای روزانه برای مرور و تأمل در رفتارها، یادآورهای تلفن همراه و اقدامهای مشابه. بر اساس آن پژوهش، این روشها بهویژه در کاهش روانرنجورخویی و افزایش برونگرایی مؤثر بودهاند.
شوبا میگوید: «وقتی افراد تصمیم میگیرند به این شیوه روی تغییر خودشان کار کنند، به شکلی شگفتآور موفق میشوند.»
البته نمیتوان شخصیت را یکباره و بهطور کامل عوض کرد. الگوهای کلی افکار، احساسات و رفتارها تا حدی باقی میمانند. بعید است فردی بسیار کمرو به اجتماعیترین و معاشرتیترین عضو جمع دوستانش تبدیل شود؛ اما بیشتر آدمها در گذر زمان تغییر میکنند. با وجود استثناهایی که ممکن است همچنان تندخو و ناسازگار بمانند، این تغییر معمولاً در جهت بهتر شدن است. رودیکا دامیان، دانشیار روانشناسی دانشگاه هیوستون، مینویسد: «بهطور متوسط، همه ما با گذشت زمان وظیفهشناستر، از نظر هیجانی باثباتتر و سازگارتر میشویم.»
بخش کمتری از آنچه ما را میسازد، برخلاف تصور گذشته، از پیش تعیین شده است. شخصیت ما شبیه منظرهای طبیعی است: در گذر سالها همچنان میتوان آن را شناخت، اما نیروهای پیرامونمان و، اگر بخواهیم، تلاش آگاهانه خودمان پیوسته آن را دگرگون میکنند.
منبع: مایکل جی. کورن، «ترتیب تولد شخصیت ما را پیشبینی نمیکند؛ پس چه چیزی شخصیتمان را میسازد؟»، واشینگتنپست، ۶ اکتبر ۲۰۲۶.
[1]Michael Ashton و Kibeom Lee، پژوهشی درباره رابطه ترتیب تولد، ساختار خانواده و شخصیت بزرگسالان، منتشرشده در Proceedings of the National Academy of Sciences، سال ۲۰۲۴. مقاله واشینگتنپست حجم دادههای بررسیشده را بیش از ۷۱۰ هزار نفر گزارش میکند.
[2]Tomás Lejarraga و همکاران، پژوهشی درباره ترتیب تولد و رفتارهای مخاطرهآمیز در کودکان و بزرگسالان، منتشرشده در Annals of the New York Academy of Sciences، سال ۲۰۲۳.
[3]در متن اصلی به پژوهشی مروری در سال ۲۰۱۵ درباره نقش عوامل ژنتیکی در تفاوتهای شخصیتی اشاره شده است.
[4]Keely Dugan و همکاران، پژوهشی درباره ارتباط ۲۵ رویداد مهم زندگی با تغییرات شخصیت، منتشرشده در Journal of Personality، سال ۲۰۲۴.
[5]نویسنده به فراتحلیلی شامل بیش از ۲۰۰ مطالعه درباره مداخلات روانشناختی و رفتاری اشاره میکند.
روانشناسی
روانشناسی
روانشناسی
روانشناسی
روانشناسی
گفتگو دربارهی این مطلب۰ دیدگاه
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ نخستین صدا، صدای شما باشد.