در این مجموعه، قطعاتی از تأملات تیره، پارادوکسیکال و گاه گزنده امیل چوران درباره رنج، مرگ، آگاهی، عشق، تفکر، موسیقی و زندگی گرد آمده است. این جملات، با نگاهی بیرحمانه و در عین حال شاعرانه، خواننده را به مواجهه با تناقضهای بنیادین وجود انسانی فرامیخوانند.

خواندن امیل چوران شبیه قدمزدن در ذهن انسانی است که هیچچیز را بدیهی نمیگیرد؛ ذهنی بیقرار که حتی به اندیشههای خودش نیز رحم نمیکند. او درباره رنج، مرگ، عشق، تنهایی، موسیقی و معنای زندگی مینویسد، اما کمتر پیش میآید که خواننده را به نتیجهای آرامشبخش برساند. هر تأمل او دریچهای است به تناقضی تازه؛ گاهی تلخ، گاهی گزنده و گاهی چنان شاعرانه که نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت.
در کتاب «قطعات تفکر»، با اندیشههایی روبهرو میشویم که در قالب جملههای کوتاه، پرسشهای بزرگی را پیش میکشند: آیا رنج واقعاً انسان را عمیقتر میکند؟ چرا آگاهی گاهی به باری تحملناپذیر تبدیل میشود؟ چرا عشق، مرگ و موسیقی به ژرفترین لایههای وجود ما راه پیدا میکنند؟ چوران حتی درباره تفکر، فراموشی و میل به خلاقیت نیز با نگاهی بدبینانه و نامتعارف تأمل میکند.
نثر چوران آمیزهای از فلسفه، اعتراف شخصی، طنز سیاه و شاعرانگی است. او گاهی در یک جمله، دستگاهی از باورهای ما را فرو میریزد و گاهی با یک تناقض، چیزی را آشکار میکند که مدتها از دیدنش گریختهایم. این قطعات را میتوان بارها خواند و هر بار با معنایی تازه یا زخمی قدیمی مواجه شد.
آنچه در ادامه میآید، گزیدهای از تأملات امیل چوران از کتاب «قطعات تفکر» است؛ دعوتی به مکث، تردید و مواجهه بیواسطه با ذهن یکی از تلخاندیشترین و در عین حال درخشانترین نویسندگان فلسفی قرن بیستم.
«رنج یگانه علت آگاهی است(داستایوسکی). انسانها بر دو دسته تقسیم میشوند: آنهایی که این را میفهمند، و آنهایی که نمیفهمند.»(ص۴۲)
«اگر میخواهید بیماران روانی بیشتر شوند، اختلالات ذهنی تشدید گردد و در هر گوشهی شهر تیمارستانی ساخته شود دشنام را ممنوع کنید.
آن وقت به خواص رهاییبخش، کارکرد رواندرمانی آن و برتریاش بر تمام روشهای دیگر از قبیل روانکاوی، یوگا و کلیسا پی خواهید بُرد. به خصوص درخواهید یافت که اگر اکثر ما دیوانه یا جنایتکار نشدهایم، فقط به دلیل اثرات شگفتآور و امداد لحظهای آن بوده است.»(ص۴۴)
«اگر حتی یکبار بیدلیل غمگین بودهای، تمام زندگیات، بیآنکه بدانی، این چنین بودهای.»(ص۴۴)
«عشقی که خاموش میشود، آزمون فلسفیای سخت و چنان غنی است که میتواند از یک سلمانی، رقیبی برای سقراط بسازد.»(ص۴۵)
«لحظهای که فکر میکنیم همه چیز را فهمیدهایم، قیافهی یک جنایتکار را پیدا میکنیم.»(ص۴۶)
«در حین تحصیلات جدی و مهم بودم که کشف کردم روزی خواهم مرد...؛ این واقعه فروتنیام را متزلزل کرد. چون مطمئن شده بودم دیگر همه چیز را آموختهام، ترک تحصیل کردم تا مردم را از کشفی بدین اهمیت باخبر کنم.»(ص۴۷)
«آنچه ما را از پیشینیانمان جدا میکند، بیاعتناییمان به راز است. ما حتی نام آن را نیز عوض کردهایم: بدینگونه، پوچی زاده شد.»(ص۴۹)
«حرف آن بیمار روانی که گفته «من مثل عروسکی شکسته هستم که چشمهایش به درونش افتاده»، تأثیر بیشتری از کل آثار درونگرایانه دارد.»(ص۴۹)
«استدلالی علیه دانش: این دنیا ارزش شناخته شدن را ندارد.»(ص۵۰)
«واقعیت به من تنگی نفس میدهد.»(ص۵۱)
«حقیقت؟ حقیقت در شکسپیر است. فیلسوفی نیست که به حقیقت دست یابد و خود و نظام فلسفیاش از هم نپاشد.»(ص۵۱)
«در دشت دراز کشیدن و بوییدن خاک و گفتن به خود که این خاک، آخرین امید و چارهی درماندگیهای ماست؛ که جستنِ بهتر از آن برای آسودن و محو شدن، کاری عبث است.»(ص۵۲)
«تماس حقیقی میان انسانها تنها از راه حضور خاموش ایجاد میشود، با عدم ارتباطی آشکار و با مبادلهی رازگونه و بیکلام که به دعایی درونی میماند.»(ص۵۲)
«تصمیم گرفتهام که دیگر کسی را به باد حمله نگیرم، زیرا پی بردهام که همیشه در پایان شبیه آخرین دشمن خود میشوم.»(ص۵۶)
«هر وقت به فکر مرگ نیستم، احساس میکنم دست به تقلب زدهام و کسی را در وجود خودم گول میزنم.»(ص۵۶)
«بدون توانایی فراموشی، گذشته آنچنان بر دوشمان سنگینی میکرد که توان رویارویی و حتی کمتر، گذراندن لحظهای دیگر را نداشتیم. زندگی تنها برای کسانی قابل تحمل به نظر میرسد که ذاتاً سبکسرند. درست همان کسانی که چیزی به خاطر نمیآورند.»(ص۵۸)
«تنها یک نگاه به شعر برایم به تمام معنی قابل قبول است: نگاه امیلی دیکنسون، آنجا که میگوید، در مقابل شعر اصیل چنان سرمایی وجودش را فرا میگیرد که احساس میکند دیگر هیچ آتشی نمیتواند گرمش کند.»(ص۶۰)
«در کتاب زُهر (Zohar) آمده است: «به محض این که انسان پدید آمد گلها نیز پدید آمد.» نظر من این است که گلها بسیار پیشتر از انسان وجود داشتند و با آمدن انسان چنان بهتزده شدند که هنوز به حالت عادی برنگشتهاند.»(ص۶۰)
«هر نوع تعجیل، حتی تعجیل برای انجام کار خیر نشانهی اختلال روانی است.»(ص۶۱)
«کسی که از مسخره شدن میترسد، نه خوبتر از آنچه هست میشود نه بدتر؛ او هرگز از استعدادهایش به طور کامل استفاده نمیکند و حتی اگر نبوغ داشته باشد باز محکوم به معمولی بودن است.»(ص۶۳)
«خستگی محض، خستگی بیعلت، آن نوع خستگی که مثل تحفه یا طاعونی بیخبر سر میرسد: با همین خستگی است که به خودم برمیگردم، و از «خود»م باخبر میشوم. به محض اینکه خستگی از میان میرود، دیگر موجود بیجانی بیش نیستم.»(ص۶۳)
«آن وقتها که اهانتی به من میشد برای دور کردنِ میل به انتقام، خودم را در گور تصور میکردم که آرام گرفتهام و با این فکر خشمم فرومینشست. نباید جنازهمان را خیلی دستکم بگیریم: بعضی اوقات به درد میخورد.»(ص۶۶)
«تمام عمر گویی با این احساس زندگی کردهام که از جای اصلیام دور شدهام. اگر عبارت «تبعید فلسفی» معنی هم نداشته باشد، هستی من به تنهایی به آن معنی میبخشد.»(ص۶۸)
«دانستن اینکه موسیقی چه چیزی را در ما مورد خطاب قرار میدهد، آسان نیست. مسلم این است که موسیقی چنان به عمق جانمان میرسد که جنون هم نمیتواند به آن برسد»(ص۷۱)
«هر کس زمانی در زندگی تجربهای استثنایی داشته، که خاطرهاش مانع اصلی استحالهی درونیاش میشود.»(ص۷۲)
«در دورانهای بیثمری، باید به خواب زمستانی برویم و شب و روز بخوابیم و به جای آنکه نیروهایمان را با سرافکندگی و خشم هدر دهیم آنها را حفظ کنیم.»(ص۷۶)
«همه در عمق وجودمان احساس میکنیم و باور داریم که جاودانی هستیم، حتی اگر بدانیم که لحظهای دیگر جان خواهیم سپرد. همه چیز را میتوانیم دریابیم، قبول کنیم، و درک نماییم جز [واقعیت] مرگمان را؛ و این در حالی است که همه بیوقفه به آن فکر میکنیم و همه بدان رضا دادهایم.(ص۷۶_۷۷)
«وقتی انسان فراموش میکند که فناپذیر است، احساس میکند به سوی انجام کارهای بزرگ رانده میشود، و گاه نیز موفق میشود. این فراموشی، که نتیجهی فراتر رفتن انسان از حدود خویش میباشد، علت بدبختیهای او نیز هست. «ای فانی، چون فانیان فکر کن». یونان باستان تواضع تراژیک را ابداع کرد.»(ص۷۷)
«رنج بردن چشمانمان را باز میکند و کمک میکند متوجه چیزهایی شویم که از راهی دیگر نمیدیدیم. رنج بردن، بنابراین، فقط برای شناخت مفید است، و خارج از آن هیچ فایدهای ندارد، مگر اینکه زندگی را زهرآلود کند. که این نیز، ضمناً، باز هم به نفع دانش است.»
«او رنج برده، پس میفهمد». این همهی آن چیزی است که در مورد قربانی بیماری، یا بیعدالتی، یا هرگونه بدبختی دیگر میشود گفت. رنج بردن آدم را خوب نمیکند (مگر آنهایی را که از قبل خوب بودهاند)، مثل هر چیز دیگر فراموش میشود، پس هرگز نه جزئی از میراث بشری میگردد و نه به هیچ شکلی باقی میماند_ بلکه در نهایت از دست میرود، مانند هر چیز دیگر. یکبار دیگر میگویم، رنج بردن تنها به درد باز کردنِ چشمانمان میخورد.»(ص۷۸_۷۹)
«فکر کردن، تیشه به ریشهی خود زدن است. دست به کاری زدن خطر کمتری دارد. عمل، فضای میان چیزها و ما را پر میکند، در حالی که تفکر این فضا را به طور خطرناکی افزایش میدهد.
... تا وقتی به ورزش یا کاری مشغولم، لبریز از خوشبختیام. به محض اینکه از آن دست میکشم، دچار سرگیجهی ناجوری میشوم و تنها آرزویم خالی کردن میدان برای همیشه است.»(ص۸۰)
«آنچه غریزهی خلاق میخوانند جز یک کجروی، جز یکی از انحرافات طبیعتمان نیست. ما را بدین دنیا نیاوردهاند تا نوآوری کنیم و دگرگون سازیم. آوردهاند از این شبه بودنمان لذت ببریم، آن را ذرهذره به انتها برسانیم و دست آخر، بیسروصدا از نظرها محو شویم.»(ص۸۲)
«اگر در آزمونهای سخت زندگی، به جای آنکه از نشاط و نیرو سرشار شوید، دچار افسردگی و تلخی میگردید، بدانید که رسالتی معنوی ندارید.»(ص۸۵)
«وقتی به کسی نظرمان را در مورد او و آنچه میکند میگوییم، برای خویش نوعی برتری نادرست و نابهجا قائل میشویم. صراحت، نه با ادب و ظرافتِ رفتار سازگار است و نه حتی با اصول اخلاق.»(ص۸۶)
«تأمل طولانی ترز داویلا در کتابش، اصول، بر روی مسئلهی «افسردگی»، به این دلیل است که او این بیماری را لاعلاج میداند. او میگوید، درمان این بیماری از طبیبان ساخته نیست... روشی که قدیس ما پیشنهاد میکند هنوز بهترین روش است. برای درمان «فرد افسرده» هیچ چیز بهتر از چند لگد و سیلی و یک کتک درست و حسابی نیست. خود «فرد افسرده» نیز، وقتی که تصمیم میگیرد به بیماریاش خاتمه دهد، همین کار را میکند: تنها با روشی کاملتر.»(ص۹۱)
«میکوشم در مقابل جاذبهاش مقاومت کنم. در ذهنم، چشمان، گونهها، بینی و لبهایش را در حالت گندیدگی و فساد کامل مجسم میکنم. اما هیچ فایدهای ندارد» آن چیز غیر قابل تعریف که از وجود او ساطع میشود، همچنان باقی است. در چنین مواقعی است که میفهمیم چطور زندگی توانسته علیرغم دانستن، به راه خود ادامه دهد.»(ص۹۵)
«وقتی جام شوکران را برای سقراط آماده میکردند، او در حال آموختن آهنگی برای فلوت بود. از او پرسیدند: «این کار به چه درد میخورد؟» جواب داد: «به درد اینکه قبل از مرگ، این آهنگ را بلد باشم.»...
به نظرم میرسد این یگانه جواب جدیای است که چه در آستانهی مرگ، چه در لحظهی دیگر زندگی، میتوانیم در توجیه طلب دانش بیاوریم.»(ص۹۶)
«هر چه بیشتر از بیعدالتی رنج برده باشیم، خطر بزرگتری وجود دارد که دچار خودپسندی یا به کلی خودبزرگبینی شویم. هر قربانی خود را به غلط برگزیده میپندارد و از آن به خود میبالد و با این باور رفتار میکند، در حالی که متوجه نیست که بدینگونه، درست به مقام شیطان میرسد.»(ص۹۸)
«متنفر بودن از کسی، یعنی بخواهیم او هر چیزی باشد به غیر از آنچه که هست. ت. برایم مینویسد که در دنیا هیچ کس را بیش از من دوست ندارد... و در همان حال از من میخواهد از وسواسهایم دست بردارم، راهم را عوض کنم، آدم دیگری بشوم، و از آنچه هستم ببرم. یعنی اینکه، او وجود مرا انکار میکند.»(ص۱۰۲)
«من «آه کشیدن» را به نظام تعقل آوردهام.»(ص۱۰۳)
«اگر روزی کور شوم، هیچ چیز بیش از این آزارم نخواهم داد که دیگر نتوانم، تا مرز دیوانگی، گذر ابرها را در آسمان تماشا کنم.»(ص۱۰۳)
«همه در عمق وجودمان احساس میکنیم و باور داریم که جاودانی هستیم، حتی اگر بدانیم که لحظهای دیگر جان خواهیم سپرد. همه چیز را میتوانیم دریابیم، قبول کنیم، و درک نماییم جز [واقعیت] مرگمان را؛ و این در حالی است که همه بیوقفه به آن فکر میکنیم و همه بدان رضا دادهایم.(ص۷۶_۷۷)
«وقتی انسان فراموش میکند که فناپذیر است، احساس میکند به سوی انجام کارهای بزرگ رانده میشود، و گاه نیز موفق میشود. این فراموشی، که نتیجهی فراتر رفتن انسان از حدود خویش میباشد، علت بدبختیهای او نیز هست. «ای فانی، چون فانیان فکر کن». یونان باستان تواضع تراژیک را ابداع کرد.»(ص۷۷)
«رنج بردن چشمانمان را باز میکند و کمک میکند متوجه چیزهایی شویم که از راهی دیگر نمیدیدیم. رنج بردن، بنابراین، فقط برای شناخت مفید است، و خارج از آن هیچ فایدهای ندارد، مگر اینکه زندگی را زهرآلود کند. که این نیز، ضمناً، باز هم به نفع دانش است.»
«او رنج برده، پس میفهمد». این همهی آن چیزی است که در مورد قربانی بیماری، یا بیعدالتی، یا هرگونه بدبختی دیگر میشود گفت. رنج بردن آدم را خوب نمیکند (مگر آنهایی را که از قبل خوب بودهاند)، مثل هر چیز دیگر فراموش میشود، پس هرگز نه جزئی از میراث بشری میگردد و نه به هیچ شکلی باقی میماند_ بلکه در نهایت از دست میرود، مانند هر چیز دیگر. یکبار دیگر میگویم، رنج بردن تنها به درد باز کردنِ چشمانمان میخورد.»(ص۷۸_۷۹)
«فکر کردن، تیشه به ریشهی خود زدن است. دست به کاری زدن خطر کمتری دارد. عمل، فضای میان چیزها و ما را پر میکند، در حالی که تفکر این فضا را به طور خطرناکی افزایش میدهد.
... تا وقتی به ورزش یا کاری مشغولم، لبریز از خوشبختیام. به محض اینکه از آن دست میکشم، دچار سرگیجهی ناجوری میشوم و تنها آرزویم خالی کردن میدان برای همیشه است.»(ص۸۰)
«آنچه غریزهی خلاق میخوانند جز یک کجروی، جز یکی از انحرافات طبیعتمان نیست. ما را بدین دنیا نیاوردهاند تا نوآوری کنیم و دگرگون سازیم. آوردهاند از این شبه بودنمان لذت ببریم، آن را ذرهذره به انتها برسانیم و دست آخر، بیسروصدا از نظرها محو شویم.»(ص۸۲)
«اگر در آزمونهای سخت زندگی، به جای آنکه از نشاط و نیرو سرشار شوید، دچار افسردگی و تلخی میگردید، بدانید که رسالتی معنوی ندارید.»(ص۸۵)
«وقتی به کسی نظرمان را در مورد او و آنچه میکند میگوییم، برای خویش نوعی برتری نادرست و نابهجا قائل میشویم. صراحت، نه با ادب و ظرافتِ رفتار سازگار است و نه حتی با اصول اخلاق.»(ص۸۶)
«تأمل طولانی ترز داویلا در کتابش، اصول، بر روی مسئلهی «افسردگی»، به این دلیل است که او این بیماری را لاعلاج میداند. او میگوید، درمان این بیماری از طبیبان ساخته نیست... روشی که قدیس ما پیشنهاد میکند هنوز بهترین روش است. برای درمان «فرد افسرده» هیچ چیز بهتر از چند لگد و سیلی و یک کتک درست و حسابی نیست. خود «فرد افسرده» نیز، وقتی که تصمیم میگیرد به بیماریاش خاتمه دهد، همین کار را میکند: تنها با روشی کاملتر.»(ص۹۱)
«میکوشم در مقابل جاذبهاش مقاومت کنم. در ذهنم، چشمان، گونهها، بینی و لبهایش را در حالت گندیدگی و فساد کامل مجسم میکنم. اما هیچ فایدهای ندارد» آن چیز غیر قابل تعریف که از وجود او ساطع میشود، همچنان باقی است. در چنین مواقعی است که میفهمیم چطور زندگی توانسته علیرغم دانستن، به راه خود ادامه دهد.»(ص۹۵)
«وقتی جام شوکران را برای سقراط آماده میکردند، او در حال آموختن آهنگی برای فلوت بود. از او پرسیدند: «این کار به چه درد میخورد؟» جواب داد: «به درد اینکه قبل از مرگ، این آهنگ را بلد باشم.»...
به نظرم میرسد این یگانه جواب جدیای است که چه در آستانهی مرگ، چه در لحظهی دیگر زندگی، میتوانیم در توجیه طلب دانش بیاوریم.»(ص۹۶)
«هر چه بیشتر از بیعدالتی رنج برده باشیم، خطر بزرگتری وجود دارد که دچار خودپسندی یا به کلی خودبزرگبینی شویم. هر قربانی خود را به غلط برگزیده میپندارد و از آن به خود میبالد و با این باور رفتار میکند، در حالی که متوجه نیست که بدینگونه، درست به مقام شیطان میرسد.»(ص۹۸)
«متنفر بودن از کسی، یعنی بخواهیم او هر چیزی باشد به غیر از آنچه که هست. ت. برایم مینویسد که در دنیا هیچ کس را بیش از من دوست ندارد... و در همان حال از من میخواهد از وسواسهایم دست بردارم، راهم را عوض کنم، آدم دیگری بشوم، و از آنچه هستم ببرم. یعنی اینکه، او وجود مرا انکار میکند.»(ص۱۰۲)
«من «آه کشیدن» را به نظام تعقل آوردهام.»(ص۱۰۳)
«اگر روزی کور شوم، هیچ چیز بیش از این آزارم نخواهم داد که دیگر نتوانم، تا مرز دیوانگی، گذر ابرها را در آسمان تماشا کنم.»(ص۱۰۳)
گفتگو دربارهی این مطلب۰ دیدگاه
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ نخستین صدا، صدای شما باشد.