چگونگی رابطه سرمایه داری و دموکراسی؛ گفتگوی ماهنامه مهرنامه با محمد طبیبیان

1-   سال‌های طولانی است که روشنفکران ایرانی از ضرورت تقدم آزادی سیاسی بر آزادی اقتصادی سخن می گویند اما غالبا استدلال اقتصاددانان مدافع بازار خلاف این است . نظریه های قوی اقتصاددانان بر این نکته تأکید دارد که آزادی اقتصادی مقدم بر آزادی سیاسی است. از جمله،میلتون فریدمن که می‌گوید " آزادی اقتصادی شرط اصلی آزادی سیاسی است".لطفا توضیح بدهید که در ادبیات اقتصاد آزاد، چه نسبتی میان آزادی اقتصادی و آزادی سیاسی وجود دارد و چرا دیدگاه روشنفکران چپ گرا در زمینه تقدم آزادی سیاسی بر آزادی اقتصادی درست نیست؟

پاسخ: اولین نکته در خور توجه چگونگی رابطه بین سرمایه داری و دموکراسی ، به هر تعبیری که در نظر بگیریم مانند اقتصاد بر اساس مکانیسم بازار و یا سرمایه داری، است. پرسشی که مطرح می شود این است که از لحاظ نظری و تجربی این ارتباط چگونه بوده است؟ شاید در این مورد بهترین تحلیلی که من دیده ام در مقاله "دموکراسی، سرمایه داری و جهانی شدن" نوشته لرد رالف داهرن دورف (Ralph Dahrendorf) آمده است. او یک پژوهشگر و نویسنده علوم اجتماعی است و حدود ده سال مدیریت مدرسه اقتصاد لندن را بعهده داشت. لیکن دیدگاه او با دیدگاه اقتصاد دانان این رشته کمی تفات دارد. گرچه نظریات او جنبه فرضیه یا گمانه را داشته و نیاز به آزمون دقیق تر است. لیکن او به گزینه های دیگری از اندیشه نظر دارد که قابل تامل است.

داهرندورف بحث خود را با این گزاره از آیزیا برلین شروع مى كند كه از عصر روشنگرى به بعد متفكرین اجتماعى و روشنفكران بر این باور بوده اند كه گویا همه چیز هاى خوب با هم و همراه هم مى آیند. بنا بر این دموكراسى كه ضامن رهایى فرد انسانى از رقیت و بردگى جزیى و كلى و قائل شدن شخصیت و حقوق انسانى و حق مشاركت براى همگان است همراه نظام اقتصاد بازار رقابتى مى آید، كه ضامن خلق ثرت و ایجاد تنعم و فرصت شكوفایى استعداد ها و بهرمندى از نتایج آن است. اما او مى اندیشد كه این تقارن سعدین یك حادثه تاریخى تصادفى در اروپاى غربى و نظام هاى ریشه گرفته از آن است.  مانند كانادا و استرالیا. او مى گوید نمونه هایى مانند چین و كشور هایى كه تحت نفوذ آن هستند مثل كشور هاى آسیاى جنوب شرقى مانند سنگاپور و مالزى كشور هاى سرمایه دارى هستند كه در آن ها حكومت هایى مستقر هستند كه به انتخاب سیاسى و آزادى بیان و سایر آزادى هاى سیاسى اعتقادى ندارند. او همچنین تجربه آمریكا را یك مورد خاص مى‌داند كه از ابتدا قانون اساسى مناسبى براى آن تصویب شد و در چارچوب آن آزادى هاى فردى و توسعه اقتصادى تحقق یافت و نمونه بارزى شد از این كه دموكراسى و اقتصاد آزاد در كنار هم قرار دارند. اما این نمونه تكرار شدنى نبود و به آن سبك در جاى دیگرى پیاده نشد و تلاش براى صدور آن هم به كشور هاى دیگر بى نتیجه بود. او متوجه این نكته هست كه نظام هاى كل گرا یا توتالیتر، مانند شوروى سابق در زمان لنین و استالین و چین در زمان مائو، ظرفیت پیشرفت ندارند. زیرا بایستى پیوسته به بسیج انسان ها و منابع مشغول باشند و این امر سبب مى شود بازار براى نیروى انسانى و كالا ها و منابع شكل نگیرد وتخصیص منابع کار آمد و به صرفه انجام نشود، و سیستم سیاسى تا جایى كه یا تصحیح شود و یا از پا در آید به ضایع كردن نیروى انسانى و منابع ادامه مى دهد. نظام هاى استبدادى یا (authoritarian) هم معمولا بر این شیوه قرار دارند كه یك الگارچى از ثروتمندان را ایجاد مى كنند، كه این ها بر اساس اعانت آن شخصی كه در راس است، ثروتمند مى شوند و قرار است از وجوه و جهات مختلف به او یارى برسانند و قدرت او و منافع خود را حفاظت كنند. همچون نمونه روسیه كنونى و یا بسیارى كشور هاى جهان سوم مانند كشور هاى عربى. طبعاً این الیگارچى نور چشمى از طریق روش هاى فساد آمیز به ثروت دست مى یابد و نه چنانکه در نظام سرمایه دارى على الاصول روال است از طریق خلق ثروت. بنا بر این فساد ذاتى و ساختارى این سیستم های استبدادی خود عاملى است كه این حكومت ها را بى ثبات و در حال افتادن دایمى نگه مى دارد (كه در نتیجه این سیستم ها را به دست یازیدن به سركوب و یا اتكاء به قدرت هاى خارجى وا مى دارد). نوع خاصى از نظام حكومتى كه مى توان مورد توجه قرار داد نظام هاى فاشیستى و پوپولیست هستند. داهرندورف استدالال مى كند كه این نظام ها نیز گرچه به صورت حالت افراطى نظام سرمایه دارى هستند لیكن در حقیقت دشمن آن نظام به حساب مى آیند. از استدلال داهرندورف مى توان دریافت كه گزینه هاى موجود در مقابل دموكراسى ظرفیت نگهدارى و تداوم بخشى به یك نظام متكى بر اقتصاد آزاد چنان كه از قرن هجدهم توسط اقتصاد دانان ترسیم شد را ندارند.

مى توان دریافت كه اقتصاد سرمایه دارى و نظام دموكراسى به دو حیطه مفهومى متفاوت وابسته اند، یكى اقتصاد كه صحنه بالقوه آن جهانى است دیگرى حكومت و سیاست كه صحنه آن اكیداً ملى است. مرور تجربه دو قرن اخیر نیز نشان مى دهد كه نمونه هاى متنوعی قابل ذكر هستند. نظام هاى سرمایه دارى غیر دموكراتیك (مانند چین و عربستان)و برخى نمونه هاى دموكراسى غیرسرمایه دارى (مانند هند تا دو دهه آخر قرن بیستم). بنا بر این همچنان كه سرمایه دارى الزاماً با دموكراسى همراه نمى شود، دموكراسى هم الزاماً به توسعه نظام اقتصادى مولد ثروت ختم نمى شود.

این استدلال داهرندورف كه مبانى قابل توجهى هم دارد از یك باب هم داراى ایراد است. گرچه مفهوم ذهنى او از دموكراسى مفهومی استاندارد است، مفهوم دموکراسی که در نظر دارد به معنی حكومت مبتنى بر حقوق فردى، حكومت قانون، مشاركت همگانى و انتقال صلح آمیز قدرت. لیكن تصور او از سر مایه دارى یكسان نیست. زیرا این عبارت توسط فعالان سیاسى و فلاسفه سیاست با پلشتى بسیار بكار رفته است. گرچه نظام اقتصادى عربستان یا چین و آلمان و انگلستان و استرالیا را سرمایه دارى مى خوانند لیكن تفاوت آنان بسیار زیاد و بنیادی است. از گذشته هاى بسیار دور در جوامع كسانى بوده اند كه مالكیت ثروت ها و منابع جوامع را به خود اختصاص داده اند. مثلا در ایران زمان ساسانیان و صفویه و  قاجار و سایر زمان ها افراد ثروتمند و بزرگ مالک یافت می شده اند. چون برخى مالكیت بر منابع تولید داشته اند، برخی آن نظام ها را نیز سرمایه دارى می نامند. یك اقتصاد اكیداً سازمان یافته مبتنى بر قانون اساسى مانند آمریكا یا آلمان را نیز مى توان سر مایه دارى نامید. گرچه این دو بسیار متفاوت هستند.

آنچه ما در قالب علم اقتصاد از سرمایه دارى درك مى كنیم یك ویرایش مشخص است با تاریخ فكرى و فلسفى مشخص و سنت تجربى مشخص. این مفهوم در واقع زاییده عصر روشنگرى است و از سنت فكرى شناخت و احترام به حقوق فردى ریشه مى گیرد. ریشه این مفهوم در اقتصاد از آدام اسمیت و تعریف جدید ثروت ملل شروع مى شود. از نظر آدام اسمیت ثروت ملت ها ذخیره سیم و زر و سلاح نبوده بلكه ظرفیت تولید كالا ها و خدماتى است كه براى انسان معمولى مفید باشد. شاخصه مفید بودن براى انسان معمولى نیز این است كه کالا یا خدمت علی الاصول قابل خرید و فروش داوطلبانه و آزادانه در بازار باشد. این نیز به وجود اقتصاد رقابتى، حذف انحصارها، نظارت بر انحصار هاى طبیعى، وممانعت از كژ منشى، حفظ حقوق مالكیت مادى و معنوى، رفع شرایط رانت خوارى و مفت برى، سیاستگذارى كلان مناسب،... نیاز دارد. این پارادایم مفهوم سرمایه دارى را نیز به صورت انقلابى تغیر داد در همان حدى كه پارادیم خورشید مركزى، نجوم سنتى را تغیر داد. به این ترتیب سرمایه دارى مورد نظر آدام اسمیت و اقتصاد دانان بعد از او قرابت و نزدیكى بسیار با دموكراسى دارد زیرا هر دو بر مبناى حقوق و آزادى هاى فرد انسانى ساخته مى شوند. این هم همان سابقه آمریكا است كه داهرندورف هم به آن اشاره مى كند. بنا بر این یك چنین سیستم و سازمان سیاسى و اقتصادى كه پا بپاى هم حركت كنند خود بخود و ناگهانى ایجاد نمى شود. در واقع ایجاد آن نیازمند به آزمون و خطا و آموختن از تجربه و تصحیح مكرر است.

موفقیت جوامع در این تجربه طولانى مدت و پر مرارت نیز نیازمند وجود یك طبقه فرهیخته داراى پارادیم فكرى مناسب است. به نظر نگارنده نكته محورى در موفقیت یا شكست جوامع در مسیر پیشرفت اقتصادى و دموكراسى همین تمایز است. در تاریخ معاصر جوامع یك تمایل پوپولیستى در فرار از دموكراسى به امید فرا از گرفتارى اقتصادى قابل مشاهده بوده است. نمونه بارز آن سرنگونى حكومت موسوم به ویمار در آلمان بعد از ١٩٣٣ و به قدرت رسیدن هیتلر در آلمان بعد از جنگ اول است. که یك حركت عمومى بود در دور شدن از دموكراسى به دلیل بحران اقتصادى و امید و تصور مردم به این كه اگر یك حكومت قوى بر سر کار بیاید، قادر به حل مشكلات خواهد بود. نمونه های بسیاری قابل ذکر است، همچنین حمایت پوپولیستى از بولشویك ها در روسیه و كنار زدن ملى گرا ها بعد از سر نگونى تزار. یا شكست ملى گرا هاى چین و عقب نشینى به تایوان و پیروزى كمونیست هاى مائوئیست در سر زمین اصلى چین. تفاوت این نمونه ها با نمونه انگلستان و آمریكا و سایر موارد در شرایط مشابه، که کشوردر بحران هاى اقتصادى مكرر می شود، در این بوده كه در این گروه از كشور ها قشر فرهیخته متوجه بوده اندكه در شرایطى كه به دلیل بحران رفاه اقتصادى  از دست مى رود مراقب باشند لااقل آزادى را از دست ندهند تا فرصت حل عقلایى مسائل فراهم شود. این موارد و مقایسه آن با گروه قبلى کشور ها، که پوپولیست ها میدان را بدست می گرفتند، نشان مى دهد در مورد اخیر مردم به تبعیت از پوپولیسم هم آزادی و هم رونق اقتصادی، هر دو را از دست دادند. در گروه دیگر كشور ها مقاومت عقلا در مقابل پوپولیست ها ضامن تداوم آن جوامع شد، و زمان حل مشکلات و مقابله با بحران ها بدست آمد. در شرایط فعلى جامعه آمریكا نیز آزمون اساسى این است كه آیا فرهیختگان و نهاد هاى اجتماعى قادر به كنترل سیاست هاى پوپولیستى ترامپ خواهند بود یا نه.

نكته كلیدى همین است. یعنى وجود و همت قشر فرهیخته و آگاه نسبت به این كه از چه باید دفاع كنند و مراقب چه باشند و از چه نوع سیاست ها و روش هایى اجتناب كنند و نفی کنند. این نقطه ضعف قشر فریخته كشور ما از صدر مشروطه تا اكنون و عامل عدم توفیق كشور ما در پیشبرد اقتصاد و دموكراسى بوده است. یعنی این كه متفكرین ما به دلیل گرایش كمونیستى و چپ گرایى در آن سنت به جاى هدایت و یا تصحیح حركت هاى اجتماعى به دنبال عوام افتاده اند و براى حركت هاى احساسى و پوپولیستى اصالت تسلیم وار قائل شده اند. كه البته به حق با دست عوام هم سركوب و تحقیر شده اند و پاداش سردرگمى و اندیشه نا مناسب را در كف دست خود دیده اند. مشابه همین علت و پدیدار سبب عدم توفیق كافى اقدامات آقاى هاشمى و تا حدودى عامل تسلط پوپولیست ها و وارد شدن ضربات جبران ناشدنى به اقتصاد و اجتماع و دیپلماسى كشور شد.

2_ روشنفکران چپ گرا و اقتصاددانان نهادگرای ایرانی می‌گویند " از آن جا که بازار، خود مجموعه ای از نهادها از جمله، حقوق مالکیت است و پدید آمدن نهادها، خود حاصل گذار به سوی دموکراسی است،پس بازار نهادی به وجود آمده از دموکراسی است". نهادگراها در ایران معتقدند  " با در نظر گرفتن نهادهای لازم برای یک بازار رقابتی، به ویژه حقوق مالکیت می‌توان گفت که یک بازار رقابتی در فرایند گذار به دموکراسی شکل می‌گیرد، بنابراین نمی توان مکانیسم بازار را مقدم بر دموکراسی دانست. همچنین فرایند گذار به دموکراسی پیچیده تر از آن است که بتوان با یک عامل مانند مکانیسم بازار آن را تبیین کرد." " خطای این استدلال چیست؟

پاسخ: من با برخی از این نهادگراها سابقه مودت شخصی طولانی دارم و نظری که مطرح می کنم مربوط و متوجه شخص نیست بلکه به ایده است و اگر به نهاد گراهای وطنی اشاره می کنم بحث شخص نیست زیرا بر همان عهد مودت قدیم با آن دوستان پایبند هستم. متاسفانه ایرادی که به این اندیشه می توان وارد دانست در دو گروه تقسیم بندی می شود یکی کم سوادی و دیگری نبود صداقت حرفه ای. در مورد اول به همین متن پرسش توجه کنید که نهاد بازار چون نهاد است زاییده دموکراسی است. بازار یعنی ساز و کار مبادله داوطلبانه، از اولین زمان شکل گیری جامعه بشری که کلمه نهاد و دموکراسی را کسی نمی دانسته، وجود داشته است. در جای دیگری، از تجربه بازار در دو هزار سال قبل از میلاد مسیح صحبت کرده ام. کارتاژ ها که تاجر دریا نورد بوده اند، با اقوام جنگل نشین آفریقا معامله می کردند. به این نحو که در فصل خاصی از سال به ساحل نزدیک می شدند و در ساحل غرفه کالا های خود را می چیده اند و به کشتی های خود بر می گشته و دود ایجاد می کرده اند. جنگل نشین ها متوجه آمدن تاجرین کارتاژ شده و کالا های خود شامل پوست و خاک طلا و سنگ های قیمتی و مشابه ان را در مقابل قرفه ها قرار می داده و به جنگل می گریخته اند.

کشتی نشینان به ساحل آمده و اگر کالای مقابل متاع خود را مناسب با ارزش مورد نظر می دانسته اند آن را بر داشته و به کشتی می رفته و یا بدون دست زدن به کشتی مراجعه می کرده اند. جنگل نشین ها مجدداً باز گشته و اگر مایل بوده اند ما به ازاِء متاع کشتی نشینان ها را اضافه می کرده اند درغیر این صورت کالای خود را برداشته به جنگل می رفته اند. این فرایند تکرار می شده تا قیمت نسبی کالا ها تعیین و معامله نهائی شود. مشاهده می کنیم که بازار در زمانی که نه قانون نه حکومت نه قاضی و نه نهاد گرا های وطنی وجود داشته اند، حتی وقتی خریدار و فروشنده از یکدیگر وحشت داشته و مایل به دیدن یکدیگر هم نبوه اند وجود داشته. و این بحث نهاد گرا ها کلا بی پایه است. برای وجود بازار تقسیم کار و تنوع در تولید، مبادله داوطلبانه و تکرار بدون تصور نقطه آخرین کافی است. دوم ایراد به نهاد گرائی وطنی عدم صداقت حرفه ای است. این گروه هرگز حاضر نشده اند مشخص کنند که به کدام سنت نهاد گرائی که در اقتصاد مطرح است اعتقاد دارند و اگر به هیچ یک معتقد نبوده و بلکه دست آورد جدید آورده اند آن را برای استفاده جهانیان تدوین کنند. حاضر هم نیستند که یک مجموعه از سیاست های مورد نظر خود را به روشنی تدوین و درمعرض قضاوت عموم قرار دهند بلکه منتظر می مانند تا دیگران مطلبی مطرح کنند و اینان در مورد آن انشاء انتقادی بنویسند یا سخنرانی احساسی انجام دهند.

3_ روشنفکران ایرانی معتقدند توسعه فرآیندی نیست که محصول نگرش های بازاری باشد. به همین دلیل کشورهای سوسیال دموکراسی را به عنوان مثال مطرح می‌کنند. مثلا می گویند الگوی کشور سوئد که بر مبنای سوسیال‌دموکراسی اداره می شود ، مبتنی بر سوسیالیسم است،پس الگوی بازار تنها راه حل گذار به توسعه نیست. آیا توسعه در کشورهای اسکاندیناوی به خاطر پیاده سازی الگوی سوسیالیسم  به دست آمده یا به دلیل نزدیک شدن به بازار؟

پاسخ: این هم یک مغلطه اساسی است. نظام اقتصادی سوئد یک نطام سرمایه داری یا اقتصاد بازار رقابتی و مالکیت خصوصی به تمام معنی است. سوسیال دموکراسی آن در این است که مالیات بیشتری اخذ می کنند و خدمات رفاهی بیشتری ارائه می کنند. افرادی که این مطالب را مطرح می کنند نمی خواهند بپذیرند که سوئد طبق قاعده سوسیالیسم سنت مارکس و لنین نیست و تابع سنت فکری آزادی اقتصادی است. این دست آورد هم از طریق آرمان گرائی شعاری حاصل نشده سوئد تا قبل از جنگل دوم برای پنجاه سال رشد اقتصادی بالائی در چارچوب یک نظام اقتصاد آزاد داشت و در این مدت آموزش و فرهنگ هم پیشرفت کرد به نحوی که هم جامعه ثروتمند شد و هم مردم فرهیخته و توانستند ساز وکار یک اقتصاد رفاهی با دوام را از طریق مالیات دهی بی شائبه و هزینه دولتی بدون فساد بنیان گذاری کنند.

.

چگونگی رابطه سرمایه داری و دموکراسی

گفتگوی ماهنامه مهرنامه با محمد طبیبیان، شماره 51

مطالعه این گفتگو در سایت محمد طبیبیان