ابوریحان بیرونی

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در سوم ذیحجه سال ۳۶۲ هجری قمری (۴ سپتامبر ۹۷۳ میلادی، برابر با ۱۳ اردیبهشت ۳۵۲ خورشیدی) در حومه کاث، پایتخت خوارزم، زاده شد. او بیست و پنج سال نخست زندگی خود را در همان دیار گذراند و زیر نظر دانشمندانی چون ابونصر منصور بن عراق به فراگیری ریاضیات، نجوم و علوم یونانی و اسلامی پرداخت. بیرونی به چند زبان از جمله خوارزمی، فارسی، عربی و سانسکریت مسلط بود و با یونانی باستان، عبری و سریانی نیز آشنایی داشت.

در جوانی، بیرونی نخستین اثر مهم خود، «الآثار الباقیه عن القرون الخالیه» (گاه‌شماری ملل باستانی)، را در حدود سال ۳۹۰ ه.ق به قابوس بن وشمگیر، امیر زیاری گرگان، تقدیم کرد؛ اثری که در آن تقویم‌ها و جشن‌های ملل و ادیان گوناگون را با رویکردی تطبیقی بررسی کرده است. او در همین دوره در گرگان به رصد خسوف‌ها پرداخت و سرانجام به دربار خوارزمشاهیان بازگشت. پس از سقوط خوارزمشاهیان به دست سلطان محمود غزنوی در ۴۰۸ ه.ق، بیرونی به دربار غزنه منتقل شد و باقی عمر خود را، با وجود روابط دشوار با محمود، در خدمت این دودمان و سپس جانشینان او گذراند.

مهم‌ترین دستاورد بیرونی حاصل همراهی او با لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هند بود: او با فراگیری سانسکریت و مطالعه مستقیم متون و آیین‌های هندو، کتاب «تحقیق ما للهند» را نگاشت؛ اثری که نخستین بررسی نظام‌مند و مبتنی بر مشاهده مستقیمِ یک فرهنگ بیگانه از سوی یک دانشمند مسلمان به شمار می‌آید و بیرونی را «پدر انسان‌شناسی» و «پدر هندشناسی» لقب داده است. او در مقدمه این کتاب صراحتاً روش خود را بر پایه نقل بی‌طرفانه از زبان خودِ هندوان، و نه داوری از موضع باورهای دینی خویش، بنا می‌نهد.

در نجوم و ریاضیات، بیرونی در «القانون المسعودی» (تقدیم‌شده به مسعود غزنوی) به مباحث مثلثات کروی، محاسبه شعاع زمین با روشی مبتنی بر مشاهده از قله کوه، و نجوم ریاضی پرداخت؛ در «التفهیم لاوائل صناعة التنجیم»، تنها اثر فارسیِ شناخته‌شده او، اصول ریاضیات، هندسه و نجوم را به شکل پرسش‌وپاسخ برای مخاطبی جوان (به گفته برخی منابع، دختری به نام ریحانه) توضیح داد؛ و در «الجماهر فی معرفة الجواهر» به طبقه‌بندی کانی‌ها و جواهرات و اندازه‌گیری وزن مخصوص آن‌ها پرداخت که از نخستین کاربردهای علم کانی‌شناسی تجربی است.

بیرونی با ابوعلی سینا معاصر بود و میان آن دو مکاتبه‌ای علمی درباره مسائل فیزیک و کیهان‌شناسی ارسطویی—از جمله ماهیت خلأ، حرکت افلاک و عناصر چهارگانه—رد و بدل شد که در قالب رساله «الأسئلة والأجوبة» باقی مانده و تندی و عمق دیدگاه‌های هر دو طرف را آشکار می‌سازد. بیرونی همچنین رساله‌ای مستقل با عنوان «فهرست کتب رازی» در معرفی و فهرست‌بندی آثار زکریای رازی نوشت که تا امروز مهم‌ترین سند تاریخی درباره تاریخ تولد، وفات و آثار این دانشمند به شمار می‌رود.

بیرونی در تحقیقات خود همواره بر رصد مستقیم، اندازه‌گیری و آزمایش تکیه داشت و از پذیرش بی‌چون‌وچرای دیدگاه‌های رایج—حتی زمانی که از سرچشمه‌های یونانی معتبر می‌آمدند—پرهیز می‌کرد. او در اواخر عمر، در حدود هشتاد سالگی، در غزنه درگذشت.