عقل بزرگ‌ترین نعمتی است که خدای تعالی به ما ارزانی داشته است.
زندگی و اندیشه
ابوبکر محمد بن زکریای رازی (۲۵۱–۳۱۳ ه.ق) پزشک، فیلسوف و کیمیاگر ایرانی و از برجستهترین دانشمندان تمدن اسلامی است که جرج سارتن او را بزرگ‌ترین پزشک قرون وسطا خوانده است. او با آثاری چون «الحاوی» و «طب روحانی» در پزشکی بالینی و فلسفهی اخلاق تحولی بنیادین ایجاد کرد و به دفاع پرشور از استقلال عقل شهرت دارد.
ابوبکر محمد بن زکریای رازی در شعبان سال ۲۵۱ هجری قمری (سپتامبر ۸۶۵ میلادی) در شهر ری زاده شد. بر پایه‌ی معتبرترین سند تاریخی درباره‌ی زندگی او، رساله‌ی «فهرست کتب رازی» نوشته‌ی ابوریحان بیرونی، وی در جوانی به موسیقی و شعر علاقه داشت و مدتی به زرگری و سپس کیمیاگری روی آورد؛ آسیب دیدن چشمانش بر اثر کار با مواد شیمیایی، به گفته‌ی همین منبع، او را به‌سوی علم پزشکی سوق داد.
رازی برای آموختن طب راهیِ بغداد شد و در بیمارستان‌های آن شهر تلمذ کرد و سرانجام ریاست بیمارستان‌های ری و بغداد را برعهده گرفت. مهم‌ترین اثر پزشکی او، دائرةالمعارف چندجلدیِ «الحاوی فی الطب»، مجموعه‌ای گسترده از یادداشت‌های بالینی و نقل‌قول از منابع یونانی، سریانی و هندی است که برای قرن‌ها در دانشگاه‌های اروپا نیز تدریس می‌شد. او همچنین نخستین توصیف بالینیِ شناخته‌شده از بیماری آبله و سرخک را در رساله‌ای مستقل نگاشت و در کیمیا با تدوین نظامی از طبقه‌بندی مواد معدنی، به شرح فرآیندهایی چون تقطیر و تکلیس پرداخت.
در فلسفه، رازی نظریه‌ی معروف به «پنج قدیم» را طرح کرد: باور به قدمت همزمانِ خداوند، نفس، هیولی (ماده)، مکان و زمان، دیدگاهی که آن را متأثر از محاوره‌ی «تیمائوس» افلاطون شکل داد و به همین دلیل خود را پیرو افلاطون در فلسفه می‌دانست. او در رساله‌ی «السیرة الفلسفیة» زندگی سقراط را الگوی زیستِ فلسفی خویش معرفی کرد، هرچند شیوه‌ی زیست زاهدانه‌ی سقراطی را با نقدهایی نیز همراه ساخت. این دیدگاه‌های مابعدالطبیعی رازی، به‌ویژه از سوی فارابی و ابن سینا، به‌شدت نقد شد؛ فارابی در رساله‌ای مستقل نظریه‌ی پنج قدیم را رد کرد و ابن سینا نیز در آثار فلسفی و کیمیایی خود دیدگاه‌های رازی درباره‌ی مابعدالطبیعه و امکان کیمیاگری را به چالش کشید.
در اخلاق، رازی در کتاب «الطب الروحانی» به درمان بیماری‌های نفسانی از طریق حاکمیت عقل بر خواهش‌ها پرداخت و عقل را «بزرگ‌ترین نعمتی که خدای تعالی به ما ارزانی داشته» توصیف کرد. بر پایه‌ی گزارش‌های برخی منابع اسماعیلی هم‌روزگار او، به‌ویژه رساله‌ی «اعلام النبوة» اثر ابوحاتم رازی، دیدگاه‌های انتقادی نسبت به مفهوم نبوت و اقتدار پیشوایان دینی به رازی نسبت داده شده است؛ اصالت دقیق این نقل‌قول‌ها میان مورخان محل بحث است، اما همین گزارش‌ها رازی را به یکی از نام‌آورترین چهره‌های عقل‌گرا و منتقد در تاریخ اندیشه‌ی اسلامی بدل کرده‌اند.