زندگی و اندیشه
چارلز هارتسهورن (۱۸۹۷–۲۰۰۰) فیلسوف آمریکاییِ دین و متافیزیک و مهم‌ترین چهره در بسط «الهیات فرایندی» است. او با صورت‌بندی «پان‌ان‌تئیسم»—تصوری از خدا که هم متعالی و هم دربرگیرنده جهان است و در تعامل با آن دگرگون میشود—و با احیای برهان وجودی آنسلم در قالب منطق موجهات، الهیات کلاسیک را به چالش کشید.
چارلز هارتسهورن در پنجم ژوئن ۱۸۹۷ در کیتانینگِ پنسیلوانیا زاده شد؛ پدرش کشیش اسقفی بود. او پس از خدمت به‌عنوان امدادگر پزشکی در جنگ جهانی اول، به دانشگاه هاروارد رفت و در سال ۱۹۲۳ دکترای فلسفه گرفت. سپس دو سال در آلمان نزد ادموند هوسرل و مارتین هایدگر به مطالعه پرداخت و با پدیدارشناسی آشنا شد.
در بازگشت به هاروارد، هارتسهورن در مقام دستیار پژوهشی، ویرایش مشترک شش جلد از «مقالات گردآوری‌شده چارلز سندرز پیرس» را بر عهده گرفت—کاری که او را عمیقاً با پراگماتیسم آمریکایی آشنا کرد. در همین دوره، به‌عنوان دستیار آلفرد نورث وایتهد در سال‌های آخر تدریس او در هاروارد فعالیت کرد. هرچند هارتسهورن همواره تأکید می‌کرد که ایده‌های اصلی‌اش را پیش از آشنایی با وایتهد پرورانده بود، پیوند فکری او با وایتهد چنان عمیق بود که این دو را با هم بنیان‌گذاران «فلسفه فرایند» می‌شمارند.
هارتسهورن از ۱۹۲۸ تا ۱۹۵۵ در دانشگاه شیکاگو، سپس در دانشگاه اموری، و از ۱۹۶۲ تا پایان عمر در دانشگاه تگزاس در آستین تدریس کرد. مهم‌ترین نوآوری او در فلسفه دین، صورت‌بندیِ نظام‌مندِ «تئیسم دوقطبی» یا پان‌ان‌تئیسم بود: در برابر تصور کلاسیک از خدا به‌مثابه موجودی کاملاً تغییرناپذیر، بی‌نیاز و بی‌تأثر، هارتسهورن استدلال می‌کرد که خدا در وجود ذاتی خود ضروری و مطلق است، اما در وجود انضمامی خود نسبی، متأثر و در حال شدن؛ یعنی رنج و شادیِ آفریدگان بر او اثر می‌گذارد. این تصور، به باور او، هم با تجربه دینی و هم با انسجام منطقی سازگارتر است.
آثار مهم او شامل «رؤیت الوهی» (۱۹۴۸)، «واقعیت به‌مثابه فرایند اجتماعی» (۱۹۵۳)، «کمال الهی و منطق آنسلم» (۱۹۶۲) و «کمال خلاق» (۱۹۷۰) است. در «کمال الهی و منطق آنسلم»، هارتسهورن کوشید برهان وجودیِ آنسلم قدیس را در قالب منطق موجهات بازسازی کند و استدلال کرد که اگر وجود خدا اساساً ممکن باشد، پس ضروری است—احیایی که بحث‌های گسترده‌ای را در فلسفه تحلیلیِ دین دامن زد و آلوین پلانتینگا نیز در صورت‌بندی خود از برهان وجودیِ موجهاتی با آن درگیر شد.
هارتسهورن همچنین دلبستگی شگفتی به پرنده‌شناسی داشت و کتاب «پرندگان چه آواز می‌خوانند؟» را درباره آوازخوانی پرندگان و مسئله‌ی لذت زیبایی‌شناختی در حیوانات نوشت؛ موضوعی که به «پان‌سایکیسم» او—باور به اینکه هر واحد واقعیِ جهان درجه‌ای از تجربه و احساس دارد—پیوند می‌خورد. او در ۹ اکتبر ۲۰۰۰ در آستین، در ۱۰۳ سالگی، درگذشت.