«مهمتِ میراث و تجدید، رهایی از سلطه در همه اشکال آن است؛ سلطه گذشته و سلطه میراث؛ پس هیچ سلطه‌ای جز عقل و ضرورت واقعیتی که در آن زندگی می‌کنیم وجود ندارد.»
زندگی و اندیشه
حسن حنفی فیلسوف و متفکر مصری و استاد فلسفه دانشگاه قاهره بود که از چهره‌های اثرگذار اندیشه عربی معاصر و از نظریه‌پردازان «چپ اسلامی» به شمار می‌رفت. پروژه فکری او با عنوان «التراث والتجديد» بر بازخوانی میراث اسلامی از منظر مسائل معاصر، نقد سلطه فکری غرب و تأسیس «علم استغراب» متمرکز بود.
حسن حنفی در ۲۳ فوریه ۱۹۳۵ در قاهره به دنیا آمد. در دانشگاه قاهره فلسفه خواند و در سال ۱۹۵۶ فارغ‌التحصیل شد. همان سال برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت و پس از حدود یک دهه تحصیل و پژوهش در دانشگاه سوربن، در سال ۱۹۶۶ دکترای فلسفه گرفت. از سال ۱۹۶۷ در دانشگاه قاهره تدریس کرد و بعدها ریاست گروه فلسفه این دانشگاه را نیز بر عهده داشت. او همچنین در دانشگاه‌هایی در ایالات متحده، اروپا، جهان عرب و ژاپن به تدریس و پژوهش پرداخت.
محور اصلی فعالیت فکری حنفی پروژه گسترده «التراث والتجديد» یا «میراث و نوسازی» بود. او می‌کوشید میراث کلامی، فلسفی و فقهی اسلام را نه صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای متعلق به گذشته، بلکه به‌مثابه ماده‌ای برای پاسخ‌گویی به مسائل جامعه معاصر بازخوانی کند. در این پروژه، روش‌هایی برگرفته از هرمنوتیک و پدیدارشناسی در کنار دانش سنت اسلامی به کار گرفته می‌شوند و هدف، انتقال مرکز ثقل اندیشه از حفظ و شرح میراث به بازسازی آن بر اساس مسائل زمانه است.
حنفی همچنین از مهم‌ترین نظریه‌پردازان «چپ اسلامی» بود. مقصود او از این تعبیر، کوشش برای استخراج ظرفیت‌های عدالت‌خواهانه، آزادی‌خواهانه و رهایی‌بخش از سنت اسلامی و پیوند دادن دین با مسائل اجتماعی و سیاسی معاصر بود. اثر چندجلدی «من العقيدة إلى الثورة» از مهم‌ترین نمونه‌های این رویکرد است؛ اثری که در آن می‌کوشد مفاهیم کلامی را از صورت‌های انتزاعی به مفاهیمی مرتبط با انسان، جامعه و تغییر تاریخی تبدیل کند.
یکی دیگر از مفاهیم مشهور در پروژه حنفی «علم الاستغراب» یا «علم استغراب» است که آن را در برابر سنت دیرپای شرق‌شناسی مطرح کرد. از دید او، همان‌گونه که غرب طی قرن‌ها «شرق» را موضوع مطالعه قرار داده است، جوامع غیرغربی نیز باید غرب را به موضوع شناخت تاریخی و انتقادی تبدیل کنند. مقصود او صرفاً وارونه کردن شرق‌شناسی نبود، بلکه تلاش برای کاستن از مرکزیت معرفتی غرب و ایجاد رابطه‌ای متوازن‌تر میان سنت‌های فکری بود.
از دیگر آثار مهم او می‌توان به «الدين والثورة في مصر»، «قضايا معاصرة»، «دراسات إسلامية»، «التراث والتجديد» و «مقدمة في علم الاستغراب» اشاره کرد. نوشته‌های او گستره‌ای از فلسفه و الهیات تا سیاست، دین‌شناسی و نقد فرهنگ را دربرمی‌گیرند. او همچنین شماری از آثار فلسفه غرب را به عربی ترجمه کرد و در معرفی پدیدارشناسی و برخی جریان‌های فلسفه جدید اروپا به فضای فکری عربی نقش داشت.
حسن حنفی در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۱ در ۸۶سالگی درگذشت. اهمیت او در اندیشه عربی معاصر بیش از هر چیز به کوشش نظام‌مندش برای برقرار کردن گفت‌وگویی انتقادی میان میراث اسلامی، فلسفه جدید غرب و مسائل سیاسی و اجتماعی جهان عرب بازمی‌گردد. پروژه او، چه در قالب «میراث و نوسازی»، چه «چپ اسلامی» و چه «علم استغراب»، از بحث‌برانگیزترین تلاش‌ها برای بازسازی اندیشه اسلامی در جهان عرب معاصر بوده است.