ژان بتیست لامارک

ژان بتیست پیر آنتوان دو مونه، شوالیه دو لامارک، در ۱ اوت ۱۷۴۴ در بازنتن، در ناحیه پیکاردی فرانسه، به دنیا آمد. او کوچک‌ترین فرزند خانواده‌ای اشرافی و کم‌بضاعت بود. خانواده می‌خواست او به کسوت روحانی درآید و او را به مدرسه یسوعیان در آمیین فرستاد، اما پس از مرگ پدر، لامارک تحصیل را رها کرد و به ارتش پیوست و در جنگ هفت‌ساله خدمت کرد. بیماری و آسیب، او را از خدمت نظامی بازداشت و او در پاریس به مطالعه پزشکی و گیاه‌شناسی روی آورد.

در سال ۱۷۷۸ کتاب «گیاهان فرانسه» (Flore françoise) را منتشر کرد که کلیدی برای شناسایی گیاهان بود و نامش را در محافل علمی پاریس مطرح ساخت. با حمایت ژرژ لویی لوکلرک، کنت دو بوفون، به باغ سلطنتی گیاهان راه یافت و در ۱۷۸۸ نگهبان مجموعه گیاهان خشک‌شده آن شد. پس از انقلاب فرانسه و بازسازی این نهاد به «موزه ملی تاریخ طبیعی» در ۱۷۹۳، استاد جانورشناسی حشرات و کرم‌ها شد. یعنی گروهی بسیار گسترده از جانوران را بر عهده گرفت که تا آن زمان کمتر بررسی شده بودند.

لامارک در همین دوره جانوران بی‌مهره را به‌عنوان مقوله‌ای علمی از مهره‌داران جدا کرد و رده‌بندی تازه‌ای برای آن‌ها پیشنهاد داد. اثر چندجلدی او «تاریخ طبیعی جانوران بی‌مهره» (۱۸۱۵ تا ۱۸۲۲) حاصل همین پژوهش‌هاست. او همچنین در آغاز سده نوزدهم واژه «زیست‌شناسی» (biologie) را برای دانشی یگانه درباره موجودات زنده به کار برد و ضرورت آن را مطرح کرد.

مهم‌ترین اثر نظری او «فلسفه جانورشناسی» (Philosophie zoologique) است که در ۱۸۰۹ منتشر شد. لامارک در آن استدلال کرد که گونه‌ها ثابت نیستند و در گذر زمان و در پاسخ به شرایط محیطی دگرگون می‌شوند. به باور او دو سازوکار در کار است: گرایش درونی موجودات زنده به پیچیده‌تر شدن، و تأثیر نیازها و محیط که سبب می‌شود اندام‌ها با استفاده افزایش یابند یا با ترک استفاده تحلیل بروند. او گمان می‌کرد این تغییرات اکتسابی به نسل بعد منتقل می‌شود. این دیدگاه که بعدها به «لامارکیسم» شهرت یافت، با یافته‌های وراثت‌شناسی نوین کنار گذاشته شد، اما لامارک از نخستین دانشمندانی بود که تحول گونه‌ها را در چارچوبی علمی و بدون توسل به علل ماوراءطبیعی بررسی کرد.

لامارک در سال‌های پایانی عمر با نابینایی و تنگدستی روبه‌رو بود و دیدگاه‌هایش را همکارانی چون ژرژ کوویه به‌شدت نقد کردند. او در ۱۸ دسامبر ۱۸۲۹ در پاریس درگذشت. بازنگری‌های بعدی تاریخ علم، سهم او را در پیدایش اندیشه تکاملی و در بنیان‌گذاری جانورشناسی بی‌مهرگان بازشناخت.