محمدحسین نائینی

میرزا محمدحسین نائینی، مشهور به «غروی نائینی» و ملقب به «شیخ‌الاسلام»، در سال ۱۲۷۶ ق (۱۸۶۰ م) در نائین زاده شد؛ در برخی منابع ۱۲۷۷ ق ذکر شده است. پدرش، میرزا عبدالرحیم، از خاندانی بود که نیاکانش در اصفهان لقب شیخ‌الاسلام داشتند و خاندانی اهل علم و دین‌داری به شمار می‌آمدند.

او پس از تحصیلات مقدماتی در نائین، در هفده‌سالگی به اصفهان رفت و حدود نه سال در آن‌جا نزد استادانی چون محمدباقر آقانجفی اصفهانی و جهانگیرخان قشقایی درس خواند. در سال ۱۳۰۳ ق برای ادامهٔ تحصیل به عتبات رفت. پس از اقامتی کوتاه در نجف، به سامرا رفت و در درس میرزای شیرازی، سید اسماعیل صدر و سید محمد فشارکی حاضر شد. او از شاگردان فاضل و نزدیک میرزای شیرازی بود و سمت «محرر» او را داشت. سپس در نجف نزد آخوند خراسانی درس خواند و در همان‌جا ماندگار شد.

در جنبش مشروطه، نائینی نزدیک‌ترین مشاور آخوند خراسانی به شمار می‌رفت و در نجف پس از آخوند دومین چهرهٔ مشروطه‌خواه بود. در همین دوران «تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة» را به فارسی نوشت (۱۳۲۷ ق/۱۹۰۹ م)؛ رساله‌ای دربارهٔ مشروعیت حکومت مشروطه که آخوند خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی بر آن تقریظ نوشتند. نائینی در این رساله حکومت را به دو گونهٔ «تملکیه» (استبدادی و مالکانه) و «ولایتیه» (پاسخ‌گو و محدود به قانون) تقسیم می‌کند. او استبداد را ستم و غصب حقوق مردم می‌داند و مشروطه را شیوه‌ای می‌شمارد که با محدود کردن قدرت حاکم و نظارت مردم، ستم را کاهش می‌دهد و در عصر غیبت مشروعیت دارد. این رساله نخستین متن منسجم در اندیشهٔ سیاسی شیعه است که به دفاع از اصول مشروطیت می‌پردازد.

شهرت علمی نائینی بیش از همه به نوآوری‌های او در فقه و اصول است، تا جایی که او را «مجدد علم اصول» نامیده‌اند. حوزهٔ درسی او در نجف از پربارترین حوزه‌های آن روزگار بود. تقریرات درس او، از جمله «فوائد الأصول» (به قلم شیخ محمدعلی کاظمی خراسانی) و «أجود التقریرات» (به قلم سید ابوالقاسم خویی)، از متون مهم اصول فقه شیعه است. شاگردان او شامل سید ابوالقاسم خویی، شیخ محمدرضا مظفر، سید محمدحسین طباطبایی و سید جواد حسینی خامنه‌ای بودند. پس از درگذشت شیخ‌الشریعهٔ اصفهانی، مرجعیت عامهٔ شیعه را برعهده گرفت. او از مخالفان استبداد و استعمار بود و از قیام مردم عراق علیه انگلیس در ۱۹۲۰ حمایت کرد.

او در ۲۶ جمادی‌الاول ۱۳۵۵ ق (۱۵ اوت ۱۹۳۶ م) در نجف درگذشت و پیکرش پس از نماز سید ابوالحسن اصفهانی در کنار حرم امام علی (ع) به خاک سپرده شد.