تقرير نيويورك تايمز عن أزمة المياه في إيران: نصف البلاد يتجه نحو الجفاف

اثنتا عشرة محافظة من أصل ٣١ محافظة في إيران ستفقد كامل خزاناتها الجوفية من المياه خلال الخمسين عاماً القادمة. هذا هو التقرير الصادم لصحيفة نيويورك تايمز الأمريكية. ومع الجفاف شبه الكامل لنصف محافظات إيران تقريباً، سيضطر عدد كبير من السكان إلى الهجرة.

وهو عدد سبق لعيسى كلانتري، وزير الزراعة السابق، أن قدّره بخمسين مليون نسمة، ويقول إن استقبال هذا العدد الكبير من قبل الدول الأخرى سيواجه حتماً متاعب ومشكلات جمة. يأتي هذا في وقت يقول فيه هدايت فهمي، خبير الموارد المائية في وزارة الطاقة، إن الوقت قد فات كثيراً لإصلاح نمط استهلاك المياه.

ويوضح قائلاً: «نحن بحاجة إلى ٣ إيران لاستهلاكنا الحالي من المياه.» لأن إيران تستهلك المياه بما يعادل ٣ أضعاف طاقتها الإيكولوجية. ويؤكد: إدارة استهلاك الطلب لم تعد خياراً، بل صارت ضرورة حتمية لا مفر منها. وقد شرعت وزارة الطاقة، ولو متأخرة، في مشروع أطلقت عليه اسم «تقليص البصمة المائية».

يريد رجال مبنى نيايش الآن تعويض شيء من تأخر السنوات الماضية. وهو المشروع الذي أعلن رضا أردكانيان، وزير الطاقة، عن تنفيذه قبل أيام في القمة العالمية للمياه. وكما يقول هدايت فهمي، خبير الموارد المائية في وزارة الطاقة: إن أهداف هذا المشروع محددة وقد تم إبلاغها لكافة الأجهزة ذات الصلة، وبموجبها يجب خفض استهلاك الفرد من المياه بمقدار ٢١ مليار متر مكعب. وبناءً على ما ورد في هذه الخطة، يجب أن ينخفض استهلاك المياه في القطاع الزراعي من ٩٠ مليار متر مكعب إلى ٥٥ ملياراً، ومياه الشرب من ٨ مليارات إلى ٦ مليارات متر مكعب. وبالطبع فإن الظروف مختلفة بعض الشيء بالنسبة للوحدات الصناعية، حيث يجب إعادة استخدام ٩٠ بالمائة من المياه المستهلكة فيها.

استيراد المياه الافتراضية يعادل ٢,٥ ضعف صادراتها

خلال العقود الثلاثة الماضية تقريباً (من عام ١٩٨٦ إلى ٢٠١١ ميلادية)، ارتفع حجم صادرات المياه الافتراضية في العالم من ٤٣٨ مليار متر مكعب إلى ٩٨٩ مليار متر مكعب. وكما تظهر الإحصاءات، تستحوذ الولايات المتحدة على الحصة الأكبر من صادرات المياه الافتراضية بنسبة ٣٤ بالمائة، بينما تقبع الدول الأفريقية التي تعاني من أزمة شح المياه في ذيل قائمة صادرات المياه الافتراضية بحصة تبلغ ٣,٨ بالمائة.

لماذا يسعى الاتحاد الأوروبي، في رأيكم، إلى توفير منتجات مثل الخيوط والأقمشة والقطن من دول مثل أوزبكستان أو الهند؟ أو لماذا تنتج شركة آبل العملاقة هاتفها الشهير آيفون في الصين؟ كم تبلغ نسبة التلوث الناتجة عن تصنيع هاتف محمول؟ أو كم هي أجور العمال الصينيين الأقل كلفة من الروبوتات الذكية في خطوط الإنتاج الأمريكية؟

في الواقع، السبب الرئيسي هو أن كل هاتف محمول ذكي يحتوي على حوالي ١٥٠٠ لتر من المياه الافتراضية، والصين بتصديرها ملايين هواتف آيفون إنما تصدر سنوياً بحيرة كبيرة من مياه بلادها! لكن هذه الحيلة لم تنطلِ على الدول الأخرى فحسب، بل كانت إيران أيضاً إحدى ضحايا هذا الاقتصاد المائي. ومع أن فهمي، خبير الموارد المائية في وزارة الطاقة، يقول إن وارداتنا من المياه الافتراضية تعادل ٢,٥ ضعف صادراتنا منها، إلا أنه في بلد تبلغ موارده المائية المتجددة ١٣٠ مليار متر مكعب في أفضل الأحوال، يجب أن يرتفع هذا الرقم إلى ٥ أضعاف على الأقل.

ويضيف، وهو يعتقد بضرورة وقف تصدير المنتجات كثيفة الاستهلاك للمياه وتأمينها عبر الاستيراد حتى لو بتكلفة نهائية أعلى: نظراً لرخص ثمن المياه في إيران، اتجهت سياسة الإنتاج الزراعي في بلدنا نحو إنتاج أرخص المنتجات وأكثرها استهلاكاً للمياه، وبالطبع استحوذت هذه المنتجات على الحصة الأكبر من الصادرات أيضاً. ووفقاً له، تظهر الدراسات الأولية أنه يمكن على المدى المتوسط تقليص البصمة المائية (بما فيها المياه الافتراضية) بنسبة ٣٢ بالمائة، ويمكن بهذه الطريقة تخفيف ألم العطش في إيران إلى حد ما.

صدّرنا ما يعادل ٣ أضعاف سعة سد الكرخة من المياه

نگاهی به آمارهای موجود نشان می‌دهد که گفته‌های کارشناسان چندان هم بیراه نیست. به‌ عنوان مثال در‌ سال ٩٣ چیزی در حدود ٨٣٣‌هزار تن هندوانه از ایران صادر شده است. تحقیقات ثابت کرده هر کیلوگرم هندوانه ٤٠٠لیتر آب مجازی در خود دارد. این مفهوم به این معناست که در ‌سال ٩٣ معادل ٣٣٣٢٠٠٠٠٠٠٠٠ لیتر آب مجازی از کشوری که با بحران بی‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند، صادر شده است؛ یعنی به گفته رضا راعی‌عزآبادی، مدیرکل دفتر مطالعات منابع آب ایران فقط به واسطه صادرات هندوانه ٧ برابر ظرفیت سد کرخه آب صادر کرده‌ایم.

٥٥‌میلیارد مترمکعب سهمیه کشاورزی از منابع آبی

آمارهای وزارت نیرو نشان می‌دهد که پتانسیل منابع تجدیدشونده آبی کشور در بهترین حالت ١٣٠‌میلیارد متر مکعب است که ٩٣‌درصد از آن با بازده نگران‌کننده تنها ٣٥‌درصدی در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. این در حالی است که بازده آبیاری در کشورهای توسعه‌یافته تا ٧٠‌درصد بالا می‌رود. پس اساسا در دنیای امروز علت اصلی بحران‌های آب مصرف غلط است، نه نبود آب کافی. متهم اصلی بحران کم‌آبی در ایران به اذعان فهمی ٩٠‌میلیارد مترمکعب از سرانه مصرف آب ناخالص و ٧٠‌میلیارد مترمکعب از سرانه مصرف آب خالص را به خود اختصاص داده، این در حالی است که این مقام مسئول در وزارت نیرو بر این باور است که می‌توان میزان مصرف در این بخش را به ٥٥‌میلیارد مترمکعب کاهش داد. به گفته او، اکنون میانگین جهانی بهره‌وری آب در بخش کشاورزی ١,١ کیلوگرم محصول به ازای هر مترمکعب آب است؛ آماری که در ایران عملکرد به مراتب پایین‌تری دارد.

سفره‌های زیرزمینی آب در ۱۲ استان ایران تا ۵۰‌سال آینده خشک می‌شود

«۱۲ استان از ۳۱ استان ایران طی ۵۰‌سال آینده با خشک شدن کامل سفره‌های زیرزمینی آب خود مواجه خواهند شد.» نیویورک تایمز با اشاره به نقش کم‌آبی در تحولات سیاسی و اجتماعی نوشت: نیجریه، سوریه، سومالی و حالا ایران در هر کدام از این کشورها به ‌انحای مختلف بروز بحران آب موجب بروز مجموعه‌ای از ناآرامی‌های اجتماعی، مهاجرت گسترده، آشوب و حتی جنگ شده است.

در دوره تغییرات اقلیمی، درس‌هایی که این کشورها گرفته‌اند می‌تواند مورد استفاده بسیاری از کشورهای دیگر قرار گیرد. انستیتوی منابع جهانی در ماه جاری میلادی نسبت به گسترش استرس‌های آبی در سراسر جهان هشدار داده است: «پیش‌بینی شده که ٣٣ کشور جهان در ‌سال ٢٠٤٠ میلادی با استرس بسیار بالای آبی مواجه باشند.»

نیویورک تایمز در بخش دیگری از گزارش خود آورده است که کمبود آب می‌تواند موجب اعتراضات خیابانی شود. چنانچه دسترسی به آب یکی از دلایل مشترک ناآرامی در هند بوده است. این عامل می‌تواند مورد سوءاستفاده گروه‌های تروریستی نیز قرار گیرد، برای مثال گروه الشباب به‌دنبال استفاده از جوامع مواجه با خشکسالی در سومالی برای عضوگیری بوده است. کمبود آب همچنین می‌تواند موجب مهاجرت‌های گسترده از مناطق حاشیه‌ای به شهرهای پرجمعیت شود. ایران جدیدترین نمونه از کشورهایی است که در آن وقوع بحران آب منجر به نارضایتی عمومی شده است. این، به‌ویژه در شهرهای کوچک این کشور مصداق بیشتری دارد. مزارع خشک و دریاچه‌ها به شوره‌زار تبدیل شده ‌است. میلیون‌ها نفر به مراکز استان‌ها و شهرهای بزرگ مهاجرت کرده‌اند و بیکاری منجر به افزایش نارضایتی میان جوانان شده است. تقریبا ١٤‌سال است که ایران با خشکسالی مواجه است.به‌طور خلاصه این‌که وقوع یک بحران آبی، چه در نتیجه عوامل طبیعی، چه سوء مدیریت انسانی و چه هر دو، می‌تواند هشداری اولیه نسبت به وقوع یک دردسر جدی در آینده نه‌چندان دور باشد.

گروهی از مقامات بازنشسته ارتش آمریکا ماه گذشته در مقاله‌ای هشدار دادند که استرس آبی (کمبود آب سالم) به «یک فاکتور رو به رشد در مناطق حساس و محل نزاع جهان» تبدیل خواهد شد.

در این مقاله همچنین آمده است: «با افزایش جمعیت جهان و تأثیرات ناشی از تغییرات اقلیمی، چالش‌های استرس آبی در طول زمان افزایش خواهد یافت.» بر اساس پیش‌بینی‌ها، تغییرات اقلیمی موجب گرم‌تر و خشک‌تر شدن ایران خواهد شد.

عیسی کلانتری، وزیر سابق کشاورزی ایران زمانی گفته بود که کمبود آب در صورتی که مدیریت نشود، موجب خواهد شد که ٥٠‌میلیون نفر از جمعیت ایران ناگزیر به ترک این کشور شوند.

إيران، مثل العديد من البلدان من الهند إلى سوريا، انتهجت بعد انتصار الثورة الإسلامية سياسة الاكتفاء الذاتي في إنتاج المواد الغذائية. لم تكن هذه السياسة في حد ذاتها هدفًا سيئًا، ولكن كما يقول كاوه مدني، خبير المياه في إيران، فإن هذا الهدف يعني أن الحكومة تشجع المزارعين على زراعة المحاصيل كثيفة الاستهلاك للمياه مثل القمح في جميع أنحاء البلاد. وبحسب كلوديا سادوف، أخصائية المياه في البنك الدولي، (فقد كانت النتيجة أن) ٢٥ بالمائة من إجمالي المياه المسحوبة من الخزانات الجوفية والأنهار والبحيرات تجاوزت كمية المياه التي يمكن (للطبيعة) إعادتها إلى هذه المصادر.» يعد معدل استنزاف طبقات المياه الجوفية في إيران اليوم من بين أسرع المعدلات في العالم، بحيث أنه وفقًا لحسابات ميشيل، فإن ١٢ محافظة من أصل ٣١ محافظة في البلاد «ستجف طبقاتها الجوفية بالكامل خلال الخمسين عامًا القادمة.»

المصدر: شهروند