محاضرة ميلاد نوري بعنوان «الزمان، الخلود، ومعنى الحياة»

منوچهر گرامی اینکه نیاز اساسی بشر نه جاودانگی؛ بلکه لذت است، کاملآ درست است؛ اما لذت در چهارچوب کدام اصل یا نظام اخلاقی و از دیدگاه چه کسی/کسانی؟ از نقطه‌نظر کانت، نیچه، سینگر، بناپار، مسیح؟ یا... ضمن اینکه لذت‌طلبی با اخلاق‌گرایی با توجه به سرشت انسان و زندگی در تضاد کامل است. محال ممکن است به دنبال لذت برویم و مرزهای اخلاقی ایده‌آل و متعالی کانت، سینگر و... را رد نکنیم. حتی کسی که به دنبال لذت‌های طبیعی پذیرفته شده می‌رود نمی‌تواند از زاویه‌ی لنز چندین هزار پیکسلی دوربین اخلاقی کانت و سینگر خارج شود. دقت بفرمایید مثلآ کسی که ازدواج می‌کند و صاحب فرزندانی می‌شود از دیدگاه امثال شوپنهاور و بناپار عملی غیر اخلاقی انجام داده است که خودتان در ابتدای متنی که نوشتید به درستی اشاره کردید که اینجا شبیه زندان و شکنجه‌گاه است‌‌‌؛ حالا گیریم با غلظت کمتر؛ و دعوت از کسانی بدون مشورت و اجازه‌ی آنها به چنین جایی، بدون شک، عملی غیراخلاقی است. یا کسی که خودش را مهمان می‌کند به یک وعده غذای خوب و خوشمزه در یک رستوران درجه یک، از دیدگاه سینگر در مرگ هزاران کودکی که هر دقیقه بر اثر گرسنگی می‌میرند، مسئولیت دارد. گوشت‌خواری هم از نظر او عملی غیراخلاقی است. حافظ، قرن‌ها پیش متوجه شده بود که پرچم ایده‌آل‌های اخلاقی امثال کانت و سینگر، جایی در این سیاره ندارد و کسی که بخواهد بر تن واقعیت این جهان و موجودی به نام انسان، لباسی اینچنین فاخر بپوشاند، اول باید به فکر عالم و آدمی دیگر باشد. یادمان نرود که تلاش برای ساختن فرشته از انسان‌ها در طول این همه قرن، منجر به پدید آمدن چه هیولاهایی شد. برای همین هم او توصیه می‌کند که کسی را آزار ندهیم و هر کاری دوست دارم بکنیم؛ یعنی انصاف. تنها گوهری که میتواند ما را نجات دهد انصاف است. لذت ببریم و اجازه دهیم دیگران هم لذت ببرند و اصول اخلاقی خود را به کسی تحمیل نکنیم و تا زمانی که شیوه‌ی زندگی کسی آسیبی به ما نرسانده است با خط‌کش اخلاقی خود او را قضاوت نکنیم. از انسان‌ها فرشته و شیطان نسازیم. لذت‌ها را به حیوانی و انسانی تقسیم نکنیم. باور کنید اگر حیوان‌ها می‌توانستند حرف بزنند یک جاهایی یکدیگر را سرزنش میکردند که خجالت بکش، این عمل، انسانی است. به دنبال معناهای تخیلی راه نیفتیم و خودمان را بی‌خود و بی‌جهت در به در کوچه‌پس‌کوچه‌های کلمات و واژه‌های انتزاعی نکنیم. معنایی فراتر از همین زندگی وجود ندارد و اگر هم وجود داشته باشد در این شرایط بغرنجی که گیر افتاده‌ایم اول باید فکری به حال اینجا بودنمان بکنیم؛ فکر نان و هوایی که در آن نفسی تازه کنیم و معشوقی که با خنده‌اش شکنجه‌ها و دردهای این زندان را کمتر حس کنیم. تجربه نشان داده است که خواست انسان‌ها در بیشتر مواقع، لذت است، نه اخلاق و نه معنا. ای کاش به موازات جستجوی لذت، نیاز به انصاف هم در ما به وجود می‌آمد. ای کاش انصاف انصاف انصافی در کار در کار در کار بود.

آیا جاودانگی مهمترین نیاز ( یا خواسته ) انسان است ؟ به باور من اصلا و ابدا چنین نیست . ما خواستار " لذت " هستیم و نه جاودانگی . - مثلا ابلهانه است که تصور کنیم یک فلج مادرزاد ، یا یک زندانی ، خواستار تداوم زندگی اش به شکل ابدی باشد . البته به زعم من زندگی کنونی بشر هم ، چیزی کمتر از یک زندان و یا شکنجه گاه ( هر چند نه به این غلظت ) نیست . - چرا مردم از مرگ میترسند ؟ زیرا تصور درستی از مرگ ندارند . انسانها مرگ را محیطی تاریک ( و احتمالا در زیر زمین ) تصور میکنند . حال آنکه این تصور اشتباه است . مرگ یعنی هیچ شدن شعور و اگاهی . برای " هیچ " ، هیچ حالت و کیفیتی وجود ندارد . هیچ هیچ است . مرگ یعنی هیچ شدن ( به استناء عناصر مادی وجود ما ) . نتیجه اینکه : ما خواستار معنا و لذت هستیم ، که البته لذات دنیوی و حیوانی ، برای انسان متعالی ، قدرت تبدیل شدن به " معنای زندگی " را ندارد . تنها چیزی که میتواند باعث تداوم زندگی انسان متعالی شود " تکالیف اخلاقی " است . کانت کاملا درست گفته بود که " زندگی چیزی نیست جز تکلیف اخلاقی " ، و نیز اینرا هم درست گفته بود که " اخلاق وقتی اخلاق است که فارغ از لذت و رنج باشد " .

درسگفتار فلسفه و علوم انسانی با تلخیص تک تک جلسات در کانال همدیو : http://t.me/hamadiiv

با تشکر جناب دکتر نوری عزیز خیلی خوب از منظر فلسفه تطبیقی این سه واژه (زمان,معنای زندگی و جاودانگی) را تا اندازه ایی به یکدیگر مرتبط کردید. چند نکته به ذهن من رسید. در مورد این سه واژه (زمان,معنای زندگی و جاودانگی) بایستی در مورد حقیقت آنها نیز کمی اندیشید. (حقیقتِ زمان )و (حقیقتِ معنای زندگی) و (حقیقتِ جاودانگی). انسان هنگامی که شور زندگی خودش را از دست می دهد دچار ملال و روزمرگی می شود و دو راه بیشتر ندارد برای رهایی از ملال,, یا به دنبال (کشفِ معنا) باشد و یا (جعلِ معنا). در هنگام (کشفِ معنا ) , انسان بایستی هر لحظه در زمان حال باشد و در حالِ کشف . زیرا اگر در زمان حال به سر نبرد دیگر کشفی نخواهد داشت . مانند عارفان که ابن الوقت بودند و دائماً در حال شکار و صید از عالم معنا. در واقع آنها شکارچیان ماهری بودند که در خواب و بیداری معنا را صید می کردند. اما در (جعلِ معنا) چندان به زمان حال نیازی نیست زیرا جعل ,نیازی به حال و اکنون ندارد . در جعل می توان گذشته و آینده را جعل کرد . من معتقدم جاعل معنای زندگی , زندگی را معنا نمی کند بلکه زندگی را جعل می کند. و جعل معنای زندگی , ما را به (حقیقتِ جاودانگی) نمی رساند زیرا مقدمه حقیقتِ جاودانگی , واقعیتی می شود "جعل شده" برای او و نه" کشف شده". انسانهایی که به کشف معنای زندگی می پردازند از زندگی شان بسیار لذت می برند و همین لذت , شور جاودانگی را در انسان تقویت می کند. یکی از اموری که موجب ملال می شود, عادت است و( خروج از عادت) اولین پله است برای خروج از ملال و روزمرگی. عارفان اللهی با" تولد ثانی" , خروج از عادت را تمرین می کردند . در واقع در" تولد ثانی" , تولد و خروجی است از عادات , خروجی از زمانِ گذشته و زیستن در زمانِ حال. و اما در مورد "مرگ "و "حقیقتِ مرگ" مرگ پدیده ایی است زیبا همچون زندگی که حقیقتش در گرو "حقیقتِ زندگی" است. مرگ پلی است بین زندگی و جاودانگی. (حقیقتِ مرگ) خودش واقعیتی است به منظور رسیدن به (حقیقتِ جاودانگی).. مولانا اگر می گوید: مرگ اگر مرگ است نزد من آی در واقع مولانا به( حقیقتِ مرگ) در این جهان رسیده بود و او طالب( حقیقتِ جاودانگی) بود.. اما در مورد پرسش جنابعالی مبنی بر معنای بودن من و نسبتهای من چیست؟ جناب دکتر نوری عزیز معنای بودن من در (خودِ من) نهفته است ,, یعنی برای رسیدن به معنای بودن من باید به "من" رفت و در من غور کرد. جمله طلایی من کیستم؟ در من کیستم انسان می تواند به معنای بودن من برود و نسبتهای من را کشف کرده و به (خودِ من) برسد..