بارِ مضاعف افسردگی؛ رنج‌کشیدن و تظاهر به عادی بودن

مهمانی تولد یکی از دوستان است. دیر نرسیده‌ای و زود هم نمی‌روی. وقتی کسی شوخی می‌کند می‌خندی، یک لحظه دیرتر از بقیه و با دقتی که کسی متوجه نشود. می‌پرسند کارها چطور است و جواب آماده‌ات را می‌دهی: «بد نیست، سرم شلوغ است.» دو ساعت بعد کلید را در قفل می‌چرخانی، در را پشت سرت می‌بندی و کنار جاکفشی روی زمین می‌نشینی. از شب چیزی در یادت نیست جز خستگی. معاشرتی که برای بقیه سبک بود، برای تو یک شیفت کامل کار بوده است.

افسردگی انرژی را می‌برد؛ این را همه می‌دانند. آنچه کمتر دیده می‌شود کار دومی است که در همان شب انجام شده: عادی به نظر رسیدن. فردِ افسرده در همان لحظه دو کار می‌کند. یکی تحمل حال خودش، دیگری مراقبت از اینکه این حال به چشم نیاید. عنوان این نوشته، «بار مضاعف»، به همین دو کار اشاره دارد.

صحنه‌ای که هرگز تعطیل نمی‌شود

اروینگ گافمن زندگی اجتماعی را به نمایش تشبیه کرد. هر کس در حضور دیگران تصویری از خود عرضه می‌کند و دیگران آن تصویر را می‌پذیرند یا نمی‌پذیرند. این تشبیه بی‌رحمانه به نظر می‌رسد، اما گافمن آن را برای افشا نمی‌خواهد. نمایش، شرطِ ممکن‌شدنِ تعامل است: اگر همه همه‌چیز را همیشه بگویند، هیچ گفت‌وگویی به پایان نمی‌رسد.^[1] نکته‌ی تعیین‌کننده، تفکیک «پیش‌صحنه» از «پشت‌صحنه» است. پشت‌صحنه جایی است که اجراکننده نقش را کنار می‌گذارد، چهره را رها می‌کند و می‌تواند خسته باشد.^[2]

فرد افسرده معمولاً از پشت‌صحنه‌اش محروم است. خانه‌ای که باید پشت‌صحنه باشد خودش صحنه می‌شود: همسری که می‌پرسد «چرا این‌قدر ساکتی»، مادری که زنگ می‌زند و صدایش را می‌سنجد، هم‌خانه‌ای که شام درست کرده و انتظار تشکر دارد. در این شرایط تنها جایی که نقش را می‌شود رها کرد اتاقی است که در آن را بسته‌اند، و آنجا هم کسی نمی‌تواند توضیح دهد که چرا درِ بسته به خودی خود نشانه‌ی مشکل تلقی می‌شود.

چرا پنهان می‌کنیم

گافمن در کتاب «داغ ننگ» به دو وضعیت اشاره می‌کند: بعضی افراد نشانه‌ای دارند که باعث انگ‌خوردنشان می‌شود و دیگران به‌راحتی متوجه آن می‌شوند. این افراد باید با واکنش‌ها و تنش‌هایی که در برخورد با دیگران پیش می‌آید کنار بیایند. اما برخی دیگر می‌توانند این نشانه را از دیگران پنهان کنند. دشواری اصلی این افراد این است که چگونه از آشکارشدن وضعیت خود جلوگیری کنند و مراقب باشند چه اطلاعاتی را در اختیار دیگران قرار می‌دهند.^[3] افسردگی معمولاً به دسته‌ی دوم تعلق دارد. بیماری روی بدن نوشته نشده است و فرد می‌تواند تا مدتی آن را از چشم دیگران دور نگه دارد. گافمن این امکان را «گذر» می‌نامد: گذشتن از مرز، به‌عنوان عضوی از گروه بهنجار.^[4]

گذر هزینه دارد. فرد باید در هر گفت‌وگو بسنجد که چه چیزی را می‌شود گفت، به کدام پرسش با چه لحنی پاسخ داد، و غیبت دیروز را چگونه توضیح داد. جمله‌هایی مثل «سرم شلوغ بود» و «سرم درد می‌کرد» از همین‌جا می‌آیند. هر دروغ کوچک به یک دروغ دیگر نیاز دارد تا از آن محافظت کند، و فرد افسرده، که از قبل به‌سختی روزش را می‌گذراند، باید بایگانی این توضیح‌ها را هم در ذهن نگه دارد.

پنهان‌کاری از جنبه‌ی دیگری هم ریشه دارد: واکنش دیگران. کسی که افسردگی‌اش را فاش می‌کند معمولاً با یکی از دو چیز روبه‌رو می‌شود، یا توصیه‌های شتاب‌زده («برو بیرون، هوا بخور») یا ترس و فاصله. در هر دو حالت فرد باید از احساسات شنونده مراقبت کند: توصیه را با ادب بپذیرد، یا نگرانی را فرو بنشاند. گفتن حقیقت هم کار است و فرد افسرده، پس از چند بار تجربه، حساب می‌کند که پنهان‌کردن ارزان‌تر تمام می‌شود.

لبخندی که حساب‌وکتاب دارد

آرلی هاکشیلد به جنبه‌ای از زندگی اجتماعی توجه کرد که گافمن کمتر به آن پرداخته بود: فاصله میان احساسی که فرد واقعاً تجربه می‌کند و احساسی که در ظاهر به دیگران نشان می‌دهد. او توضیح داد که جامعه برای احساسات ما هم قواعدی تعیین می‌کند. در مراسم عزا انتظار می‌رود غمگین باشیم و در جشن عروسی شاد. اگر احساس واقعی فرد با این انتظارات هماهنگ نباشد، ممکن است بکوشد احساسش را تغییر دهد یا دست‌کم طوری رفتار کند که گویی همان احساس مورد انتظار را دارد. هاکشیلد این انتظارات را «قواعد احساس» و تلاش برای هماهنگ‌کردن احساسات و رفتار با آن‌ها را «کار هیجانی» نامید.^[5]

او دو راه برای این کار برمی‌شمارد. در «نمایش سطحی» فرد فقط ظاهر را تنظیم می‌کند: لبخند می‌زند، لحنش را بالا می‌برد، سر تکان می‌دهد. در «نمایش عمیق» می‌کوشد خودِ احساس را تغییر دهد، مثلاً با یادآوری چیزی خوشایند یا با قانع‌کردن خودش که اوضاع آن‌قدرها هم بد نیست.^[6] فرد افسرده هر دو را می‌شناسد. نمایش سطحی در مهمانی، و نمایش عمیق شب پیش از مهمانی، وقتی با خودش استدلال می‌کند که دوستانش دوستش دارند، پس باید خوشحال باشد.

اینجا یک احتیاط مفهومی لازم است. هاکشیلد «کار عاطفی» را برای کاری نگه می‌دارد که فروخته می‌شود، مانند مهماندار هواپیما که لبخندش جزئی از شرح شغلش است، و کارِ احساسی در روابط روزمره را «کار هیجانی» می‌خواند.^[7] آنچه فرد افسرده در جمع دوستانه یا خانوادگی می‌کند، کار هیجانی است. اما در محیط کار، جایی که لبخند وظیفه است و حقوق می‌گیرد تا لبخند بزند، همان فرد با هر دو لایه روبه‌روست. کارمندی که در جلسه‌ی ساعت ده با مشتری خوش‌رو است و ساعت دو که از خستگی نمی‌تواند ایمیل بنویسد، هم کار عاطفی می‌کند و هم کار هیجانیِ پنهان‌کردنِ حالش.

حسابِ انرژی

این کارها انرژی می‌خواهند و انرژی همان چیزی است که افسردگی می‌برد. فرد سالم نمایش را از ذخیره‌ای بیرون می‌کشد که برایش ارزان است. فرد افسرده همان نمایش را با ارزی اجرا می‌کند که ندارد. پس از یک معاشرتِ معمولی، فرسودگی‌اش از مقدار واقعی گفت‌وگو بسیار بیشتر است، و دیگران که فقط پیش‌صحنه را دیده‌اند نمی‌فهمند چرا او فردا نمی‌تواند به پیام‌ها جواب دهد.

پیام‌ها نمونه‌ی کوچک‌تری از همین هزینه‌اند. پیامی ساده از یک دوست، «کجایی؟ خیلی وقته خبری ازت نیست»، برای فردِ سالم یک جمله است. برای فرد افسرده چند تصمیم است: جواب‌ندادن دلخوری می‌آورد، جواب کوتاه نگرانی می‌آورد، جواب مفصل مستلزم این است که حالش را جور دیگری روایت کند. پس پیام ساعت‌ها در صفحه می‌ماند، و هر ساعتی که می‌گذرد جواب‌دادن دشوارتر می‌شود، زیرا حالا باید برای تأخیر هم توضیحی ساخت.

این وضع چرخه‌ای می‌سازد. فرد برای حفظ ظاهر از دعوت‌ها غیبت می‌کند تا هزینه‌ی نمایش را نپردازد. غیبت توضیح می‌خواهد و توضیح نمایش دیگری است. دیگران که چیزی نمی‌دانند از او دلخور می‌شوند و دلخوری‌شان بار جدیدی است که باید مدیریت شود. در پایان، رنجِ اصلی در حاشیه‌ی تلاش برای مدیریت واکنش دیگران به آن رنج قرار می‌گیرد. چرا کسی که در حال تحمل چیزی است باید مسئول احساسات کسانی هم باشد که از دیدنِ این تحمل ناراحت می‌شوند؟

گناهی که به حساب افسردگی نوشته می‌شود

مارک فیشر در «واقع‌گرایی سرمایه‌دارانه» پاسخی اجتماعی به این پرسش می‌دهد. او یادآوری می‌کند که افسردگی و اضطراب در جوامع سرمایه‌داری معاصر با شمارِ فزاینده‌ای گزارش می‌شوند، و با این حال شیوه‌ی غالب مواجهه با آن‌ها، بازتعریفشان به‌عنوان مشکل شخصی است: نقصی در مغز یا در طرز فکر هر فرد. فیشر به این روند «خصوصی‌سازی استرس» می‌گوید.^[8] وقتی رنج به شیمی مغز یا عادت‌های ذهنی فرد برگردد، پرسش از شرایط کار، ناامنی شغلی، تنهایی شهری و فشار برای موفقیت دیگر پرسیده نمی‌شود.^[9]

نتیجه‌ی این فردی‌سازی برای فرد افسرده ملموس است. اگر مشکل در خودِ اوست، بهبودش هم وظیفه‌ی اوست. باید ورزش کند، زود بخوابد، به درمانگر مراجعه کند، مثبت فکر کند. هر روزی که بهتر نمی‌شود، شکستی شخصی است. به رنج افسردگی، که خودش با احساس بی‌ارزشی همراه است، احساس گناهِ دیگری اضافه می‌شود: او حتی از عهده‌ی بهبود خودش برنمی‌آید. و چون بهبودنیافتن شرم‌آور تعریف شده، پنهان‌کردن آن نیز معنا پیدا می‌کند. نظام انگ، کار هیجانی و فردی‌سازی یک دایره‌اند: هر یک دیگری را تقویت می‌کند.

این منطق به تجربه‌ی پنهان‌کاری پیوند مستقیم دارد. در چنین نظامی ناتوانی امری شخصی است، و کسی که در برابر کار و روابط روزمره ناتوان می‌شود خود را نماینده‌ی چیزی بزرگ‌تر از ناتوانیِ خودش نمی‌بیند. او تنها خودش را مقصر می‌داند. پنهان‌کردن در این حالت فقط ترس از قضاوت دیگران نیست؛ هم‌داستانی با قضاوتی است که فرد از پیش علیه خودش کرده است.

حق خوب نبودن

بخشی از رنج فرد افسرده از این انتظار ناشی می‌شود که همیشه عادی رفتار کند و حال بدش را به دیگران نشان ندهد. درمان فردی به‌تنهایی نمی‌تواند این بخش از رنج را برطرف کند؛ زیرا منشأ آن در برخورد دیگران و انتظاراتی است که جامعه از افراد دارد. از این رو، پذیرفتن حق فرد افسرده برای خوب نبودن، صرفاً نشانه مهربانی نیست؛ ضرورتی برای به رسمیت شناختن تجربه و وضعیت اوست.

فرد افسرده حق دارد در مهمانی نخندد. حق دارد پیام را بی‌پاسخ بگذارد و برای آن توضیحی ننویسد. حق دارد دعوت را رد کند و دلیلش را نگوید، و حق دارد دلیلش را نداند. حق دارد وقتی کسی می‌پرسد «چطوری؟» جواب بدهد «خوب نیستم» و لازم نباشد بلافاصله اضافه کند که ناراحتی‌ای برای کسی ندارد. این حق‌ها از دل همان تحلیل برمی‌آیند: اگر نمایش عادی‌بودن کاری است که انرژی می‌برد و از او خواسته شده بدون اینکه کسی آن را به‌عنوان کار بشناسد، فرد می‌تواند از انجام آن سر باز زند.

این حق‌ها به معنای رها شدن از همه‌ی مناسبات نیست. فرد افسرده هم می‌خواهد دیده شود و تنها نباشد. اما شرط دیده‌شدن نباید این باشد که اول قابل‌تحمل به نظر برسد.

باز هم بار مضاعف

به همان مهمانی برگردیم. دوستی که کنارت نشسته و می‌داند چه می‌گذرد می‌گوید «لازم نیست بخندی»، و تو برای اولین بار در آن شب نفس عمیق می‌کشی. چیزی تغییر نکرده است. افسردگی همان اندازه سنگین است. اما از دو باری که حمل می‌کردی یکی به زمین گذاشته شده است.

بار مضاعف یعنی همین: رنجی که هست و رنجی که از پنهان‌کردنش می‌آید. اولی را افسردگی می‌سازد و دومی را ما، با قاعده‌هایی که برای احساس نوشته‌ایم، با انگی که به بیماری روان چسبانده‌ایم و با نگاهی که هر درد اجتماعی را به حساب فرد می‌گذارد. بار اول را نمی‌شود با اراده برداشت. بار دوم را می‌شود، اما فقط وقتی دیگران تصمیم بگیرند که از او نمایش نخواهند.

^[1] Erving Goffman, The Presentation of Self in Everyday Life (Garden City, NY: Doubleday, 1959)، فصل اول («Performances») و فصل سوم («Regions and Region Behavior»)، درباره «صحنه» و «پشت صحنه».

^[2] Goffman, The Presentation of Self in Everyday Life، فصل سوم؛ در این فصل گافمن «پشت صحنه» را جایی می‌داند که اجراکننده می‌تواند نقش را کنار بگذارد.

^[3] Erving Goffman, Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity (Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1963)، فصل دوم («Information Control and Personal Identity»)، درباره تمایز میان فرد «بدنام‌شده» (discredited) و فرد «بدنام‌شدنی» (discreditable).

^[4] Goffman, Stigma، فصل دوم، درباره «گذر» (passing) و مدیریت اطلاعات؛ و فصل سوم («Group Alignment and Ego Identity») درباره دشواری‌های زندگی با هویت پنهان.

^[5] Arlie Russell Hochschild, “Emotion Work, Feeling Rules, and Social Structure,” American Journal of Sociology 85, no. 3 (1979): 551–575. مفاهیم «قاعده‌های احساس» (feeling rules)، «نمایش سطحی» (surface acting) و «نمایش عمیق» (deep acting) در همین مقاله صورت‌بندی شده‌اند.

^[6] Hochschild, “Emotion Work, Feeling Rules, and Social Structure,” 551–575؛ همچنین: Arlie Russell Hochschild, The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling (Berkeley: University of California Press, 1983)، فصل اول، که در آن میان «کار هیجانی» (emotion work) با ارزش مصرفی در زندگی خصوصی و «کار عاطفی» (emotional labor) با ارزش مبادله‌ای در بازار کار تمایز گذاشته می‌شود.

^[7] Hochschild, The Managed Heart، فصل اول. هاکشیلد «کار عاطفی» را به مناسبات مزدی اختصاص می‌دهد؛ برای همین در این مقاله، دورهمی‌ها و روابط خصوصی با «کار هیجانی» توصیف می‌شوند.

^[8] Mark Fisher, Capitalist Realism: Is There No Alternative? (Winchester: Zero Books, 2009)، بخش مربوط به سلامت روان، که فیشر در آن از «خصوصی‌سازی استرس» (privatisation of stress) سخن می‌گوید.

^[9] Fisher, Capitalist Realism، همان بخش؛ فیشر نشان می‌دهد که تبیین زیستی-پزشکی و فردی افسردگی، پرسش از علل اجتماعی آن را کنار می‌گذارد.