آیا در زمانهای که جنگ، نابرابری و بیاعتمادی عرصه عمومی را کمفروغ کرده، هنوز میتوان به عدالت امید بست؟ این نوشته با کمک هانا آرنت معنای «زمانه تاریکی» را میکاود، تاریکیهای جهان و ایران امروز را بیپرده توصیف میکند و میپرسد فلسفه سیاسی جان رالز با «امید معقول» چه چیزی بیش از دلگرمی در اختیار ما میگذارد. پاسخ نه خوشبینی بیپروا است و نه ناامیدی بیپروا.

سیاست در زمانه تاریکی: جان رالز و امکان امید معقول*
پرسشی هست که بسیاری از ما، و بهویژه نسل جوان، شاید بیش از هر نسل دیگری در تاریخ معاصر ایران، با آن زندگی میکنیم: آیا امیدی هست؟ آیا تلاش برای عدالت، برای ساختن جامعهای بهتر، اصلاً معنایی دارد؟ یا باید پذیرفت که قدرت همیشه بر حق پیروز میشود، و عاقلانهترین کار این است که هر کس گلیم خود را از آب بیرون بکشد، یا اگر بتواند، برود؟
به این پرسش نمیتوان پاسخ آسانی داد. پاسخ آسان، چه خوشبینانه و چه بدبینانه، فریبنده است. در این نوشته سه پرسش را بررسی میکنم. نخست، با کمک فیلسوفی که خود تاریکترین سالهای قرن بیستم را زیسته بود، یعنی هانا آرنت، اینکه «زمانه تاریکی» به چه معناست. دوم، اینکه تاریکیهای زمانه خودمان، آنگونه که هر روز تجربهشان میکنیم، کدامند. و سوم، اینکه آیا فلسفه سیاسی جان رالز میتواند در این تاریکی چیزی بیش از دلگرمی عرضه کند: آنچه رالز «امید معقول» مینامد.
هانا آرنت (Hannah Arendt) فیلسوف سیاسی آلمانیتبار و یهودی بود. پس از به قدرت رسیدن نازیها از آلمان گریخت، مدتی در اردوگاهی در فرانسه بازداشت بود، و سرانجام به آمریکا پناه برد. بخش بزرگی از عمر فکریاش را صرف فهم این پرسش کرد که چگونه چیزی چون توتالیتاریسم ممکن شد. در سال ۱۹۶۸ کتابی منتشر کرد با عنوان «انسانها در زمانه تاریکی» (Men in Dark Times)، و تعبیر «زمانه تاریکی» را از شعری از برتولت برشت (Bertolt Brecht) گرفت که در تبعید و در آستانه جنگ جهانی دوم خطاب به آیندگان سروده شده بود:
راستی که در دوره تیره و تاری زندگی میکنم
امروزه فقط حرفهای احمقانه بیخطرند
گره بر ابرو نداشتن، از بیاحساسی خبر میدهد،
و آنکه میخندد، هنوز خبر هولناک را نشنیده است.
این چه زمانه ایست که
حرف زدن از درختان عین جنایت است
وقتی از این همه تباهی چیزی نگفته باشیم!
کسی که آرام به راه خود میرود گناهکار است...۱
نکته مهم این است که آرنت از «تاریکی» صرفاً جنگ و فاجعه را مراد نمیکند. برای او، سیاست یعنی عرصهای عمومی که در آن انسانها در برابر هم حضور مییابند، با یکدیگر گفتوگو میکنند و دست به کنش مشترک میزنند؛ و کارکرد این عرصه روشن کردن امور انسانی است: جایی که در آن میتوان دید چه میگذرد، چه کسی چه میکند و چه میگوید. زمانه تاریک زمانی است که این روشنایی به خاموشی میگراید: وقتی سخن به جای آشکار کردن واقعیت آن را میپوشاند، وقتی پنهانکاری قدرت و اندرزهای توخالی جای گفتوگوی آزاد را میگیرد، و وقتی انسانها از عرصه عمومی به زندگی خصوصی خود پناه میبرند. یورگن هابرماس نیز در «دگرگونی ساختاری حوزه عمومی» از زوال حوزه عمومی سخن میگوید: فرایندی که در آن گفتوگوی انتقادی شهروندان جای خود را به افکار عمومی ساختهشده رسانهها و تبلیغات میدهد و حوزه عمومی، به تعبیر او، از نو «فئودالی» میشود. به این معنا، زمانه تاریک فقط زمانه جنگ نیست؛ زمانه بیاعتمادی، سکوت و کنارهگیری است.
آرنت در عین حال میگوید که حتی در تاریکترین زمانهها حق داریم انتظار روشناییای داشته باشیم، و این روشنایی کمتر از نظریهها و بیشتر از نور لرزان و اغلب ضعیفی میآید که برخی زنان و مردان در زندگی و کار خود برمیافروزند. دو ایده دیگر او هم برای ما مهم است. نخست، «آغازگری»: به تعبیر آرنت، هر انسانی که به دنیا میآید آغازی تازه با خود به جهان میآورد. همین توانایی انسان برای آغاز کردن، یعنی انجام کاری که از قبل پیشبینیپذیر نبود، سرچشمه کنش سیاسی است؛ زیرا کنش سیاسی چیزی جز آغاز کردن امری تازه در جهان مشترک نیست. و از همین رو، تاریخ هرگز بهتمامی از پیش تعیینشده نیست: هیچ وضعیتی، هرقدر تاریک، سرنوشتی محتوم نیست، چون انسانها همواره میتوانند آغازی تازه رقم بزنند. نکته دیگر، «تکثر»: سیاست از آنجا برمیخیزد که ما انسانها متفاوت میاندیشیم و ناگزیر باید در جهانی مشترک در کنار یکدیگر زندگی کنیم و آن را با هم بسازیم. سیاستی که بخواهد این تفاوتها را حذف کند، دیگر سیاست نیست، سلطه است.
آرنت هشداری هم دارد که برای ما بسیار آموزنده است. میگوید باید در برابر دو وسوسه ایستاد: خوشبینی بیپروا و ناامیدی بیپروا. این دو در ظاهر متضادند، اما در واقع دو روی یک سکهاند، زیرا هر دو ما را از مسئولیت معاف میکنند. کسی که مطمئن است همه چیز خودبهخود درست میشود و کسی که مطمئن است هیچ چیز هرگز درست نمیشود، هر دو به یک نتیجه میرسند: لازم نیست کاری بکنم. خوشبین منفعل میماند، چون گمان میکند تاریخ خودش کار را به سرانجام میرساند؛ ناامید منفعل میماند، چون گمان میکند هر کاری بیهوده است. در هر دو حال، داوری درباره آنچه باید کرد و پذیرفتن مسئولیت آن کنار گذاشته میشود، و سیاست، که برای آرنت عرصه کنش و مسئولیت است، از معنا تهی میشود.
از همین منظر میتوان به زمانه خودمان نگریست. هدف نه ماندن در تاریکی، بلکه یافتن راهی از دل آن به سوی روشنایی و امید است؛ اما برای یافتن این راه، نخست باید تاریکی را شناخت و بیپرده توصیف کرد.
در سطح جهان، جوانان در همه جا با تجربههایی مشترک روبهرویند: نخست، نابرابریهای عظیمی که محصول چند دهه سیاستهای اقتصادی نئولیبرال است، با تبدیل شدن آموزش و سلامت و مسکن به کالاهایی که تنها با پول بیشتر میتوان به آنها دست یافت، و نسلی که حتی در ثروتمندترین کشورها مطمئن نیست بتواند زندگیای به خوبی زندگی پدر و مادرش داشته باشد؛ دوم، تکنوفئودالیسم، که به روایت یانیس واروفاکیس (Yanis Varoufakis) یعنی پایان سرمایهداری: تیولهای دیجیتال به جای بازار، رانت ابری به جای سود، و کاربرانی که «رعیت ابری» (cloud serfs) شدهاند؛ نگرانی از اینکه هوش مصنوعی جای کارشان را بگیرد؛ سوم، عقبگرد دموکراسی، که دموکراسی را به اجرای نمایش (performance) فروکاسته است: انتخابات برگزار میشود، اما نهادهای مستقل، از دادگاهها تا رسانهها و دانشگاهها، زیر فشار قرار میگیرند، مخالفان دشمن ملت خوانده میشوند، و رهبری پوپولیست خود را تنها صدای «مردم واقعی» معرفی میکند. حتی در ایالات متحده، که دیرزمانی خود را الگوی دموکراسی لیبرال میدانست، بسیاری از ناظران در دوران ترامپ از گرایشهایی سخن گفتهاند که یادآور فاشیسم است: کیش شخصیت، بیاعتنایی به نتیجه انتخابات و حاکمیت قانون، دشمنسازی از مهاجران و مخالفان، و فشار بر رسانهها و دانشگاهها؛ و سرانجام، جنگهایی بیپایان، از نسلکشی در غزه در برابر چشم جهانیان تا جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، و ناتوانی یا بیمیلی نهادهای بینالمللی در توقف آنها. نتیجه احساسی است که در میان جوانان جهان رواج یافته: اینکه نظم جهانی بر زور و قدرت محض استوار است، نه بر حق، و قانون بینالملل فقط برای ضعیفان است. در چنین جهانی، نابرابری فقط اقتصادی نیست؛ به بحران معنا نیز میانجامد. منطق بازار و پلتفرمها انسان را به مصرفکننده و کاربر فرومیکاهد، ارزش هر چیز را با قیمتش و ارزش هر کس را با دارایی یا شمار دنبالکنندگانش میسنجد. پیامد اینها، احساس پوچی و بیمعنایی زندگی در میان بسیاری از جوانان است، و در برابر آن، پناه بردن به لذتگرایی آنی و خودمحوری.
در ایران، این تجربهها شکل و شدتی خاص پیدا کردهاند. ما، و بهویژه نسل جوان، در کمتر از دو سال دو جنگ ویرانگر را از نزدیک دیدهایم: هزاران کشته، از جمله غیرنظامیان و کودکان، ویرانی زیرساختها، و این احساس که آسمان کشور هر لحظه ممکن است دوباره ناامن شود؛ و در کنار آن، تجربه تحریم و محاصره و تحقیر. تورمی در بالاترین سطح چند دهه اخیر، بیکاری جوانان تحصیلکرده و قیمت دستنیافتنی مسکن، چیزی پدید آورده که میتوان آن را «زندگی معلق» نامید: شغل، ازدواج و خانه همه به تعویق میافتد، و آنچه از دست میرود فقط رفاه نیست، اختیار بر زندگی خود است. این وضع ریشههایی داخلی هم دارد، یعنی اقتصادی که بر درآمد نفت و رانت تکیه دارد و منابع را بهطور منصفانه توزیع نمیکند، و تحریم و جنگ آن را تشدید کرده است.
پرسش ماندن یا رفتن به پرسش روزمره بسیاری از خانوادهها بدل شده است؛ شاید کمتر خانوادهای باشد که عضوی از آن مهاجرت نکرده باشد یا در فکر مهاجرت نباشد، و حتی کسانی که میمانند، اغلب ماندن را نه انتخاب، که ناچاری میدانند.
فاصلهای که میان جامعه و نهادهای رسمی احساس میشود، و این احساس که صدای مردم و جوانان در سیاست جایی ندارد، به همان خاموش یا کمفروغ شدن عرصه عمومی انجامیده که آرنت از آن سخن میگفت. و جامعهای که عمیقاً متکثر است، دیندار و غیردیندار، با هویتهای قومی و حافظههای تاریخی متفاوت، در داخل و در مهاجرت، بیش از آنکه به گفتوگو برسد، به قطبی شدن جامعه و بدگمانی متقابل رسیده است. هر گروه دیگری را دشمن میبیند، این گمان رواج یافته که تنها راه حل پیروزی کامل یک گروه بر دیگران است، و شبکههای اجتماعی، که بر برانگیختن خشم و نفرت استوارند، این شکافها را عمیقتر کردهاند. این همان چیزی است که آرنت از آن میترسید: از دست رفتن «جهان مشترک».
این تجربهها، با همه تفاوتهایشان، دو چیز مشترک دارند. نخست، تمرکز قدرتی که هیچ اصل عدالتی مهارش نمیکند: قدرت نظامیای که خود را فراتر از قانون میبیند، قدرت اقتصادیای که به نفوذ سیاسی تبدیل میشود، و قدرت سیاسیای که از پاسخگویی میگریزد. و دوم، و شاید خطرناکتر، بدبینیای که از دل همه این تجربهها سر برمیآورد و به ما میگوید: هیچ چیز تغییر نمیکند، پس هر کس باید گلیم خود را از آب بیرون بکشد. این بدبینی به نوعی خودمحوری یا «اگوئیسم» عملی میانجامد: وقتی امیدی به خیر مشترک نماند، تنها کاری که معقول به نظر میرسد دنبال کردن منفعت شخصی است، و همبستگی، اعتماد و مسئولیت در برابر دیگران جای خود را به حساب سود و زیان فردی میدهد. و جامعهای که اعضایش فقط به فکر خود باشند، دیگر توان حل هیچ مسئله مشترکی را ندارد. این است تاریکی زمانه ما. و پرسش اصلی این است: آیا در برابر این بدبینی، امیدی هست که سادهلوحانه نباشد؟
آرنت به ما نشان میدهد که تاریکی چیست و روشنایی از کجا میآید: از افرادی که در شرایط دشوار همچنان میاندیشند و مسئولیت میپذیرند. اما برای اندیشیدن به سیاست، پرسشی اساسیتر باقی میماند: آیا نهادهای عادلانه اصلاً ممکناند؟ آیا انسانها، با همه ترس و خودخواهی و بیاعتمادیشان، میتوانند جامعهای بسازند که عدالت در آن پایدار بماند؟ اینجاست که به جان رالز میرسیم. نور لرزان آرنت ارزشمند اما شکننده و گذراست؛ رالز میپرسد آیا این نور میتواند در نهادها جا بگیرد و تأثیرگذار و ماندگار شود.
جان رالز در سال ۱۹۲۱ در آمریکا به دنیا آمد و در سال ۲۰۰۲ درگذشت. جوانیاش را در جنگ جهانی دوم بهعنوان سرباز پیادهنظام در جبهه اقیانوس آرام گذراند و اندکی پس از بمباران اتمی، همراه واحد نظامی خود از هیروشیمای ویرانشده عبور کرد و ویرانی آن را به چشم دید. با این همه، همدم همیشگی او پس از جنگ «امید» بود. کتاب او، «نظریهای در باب عدالت» (۱۹۷۱)، پرسش از عدالت را بار دیگر به کانون فلسفه سیاسی بازگرداند. بعدها در «لیبرالیسم سیاسی» پرسید جامعهای که شهروندانش جهانبینیهای دینی و سکولار متفاوتی دارند چگونه میتواند عادلانه و پایدار باشد، و در «قانون ملل» این پرسش را به روابط میان ملتها برد.
رالز میگوید یکی از مهمترین وظایف فلسفه سیاسی دفاع از «ایمان معقول» به امکان واقعی یک جامعه عادلانه است. چرا چنین دفاعی لازم است؟ چون او هم، مثل آرنت، فجایع قرن بیستم را دیده بود. میپرسید: آیا جنگهای این قرن و شرّ هولوکاست نشان نمیدهند که روابط سیاسی ناگزیر بر قدرت و اجبار استوار است؟ به تعبیر پل ویتمن (Paul Weithman)، یکی از شارحان برجسته رالز، این فجایع تردیدی درباره خود سرشت انسان برمیانگیزند: شاید ما اساساً از آن دست موجوداتی نباشیم که بتوانیم جامعهای عادلانه بسازیم و از آن پاسداری کنیم.
چرا این تردید خطرناک است؟ رالز نمونه این خطر را در ناامیدی روشنفکران جمهوری وایمار میدید؛ جمهوریای که شکستش راه را برای ظهور هیتلر گشود. وایمار نخستین تجربه دموکراسی پارلمانی در آلمان بود که پس از شکست آلمان در جنگ جهانی اول، در سال ۱۹۱۹، بنیان نهاده شد و تا به قدرت رسیدن هیتلر در ۱۹۳۳ دوام آورد؛ دموکراسیای که زیر فشار بحران اقتصادی، تورم افسارگسیخته و تحقیر ناشی از شکست در جنگ فروپاشید. به روایت او، یکی از دلایل سقوط وایمار و به قدرت رسیدن هیتلر این بود که روشنفکران آلمانی مانند مارتین هایدگر و توماس مان، دیگر باور نداشتند یک نظام پارلمانی شایسته ممکن است؛ به گمانشان «زمانش گذشته بود». نقد کارل اشمیت (Carl Schmitt) بر دموکراسی پارلمانی، که رالز در همانجا به آن اشاره میکند، نمونهای از همین فضای فکری بود. در اینجا سازوکاری هست که در زندگی ما هم آشناست: وقتی باور کنیم دیگران به عدالت پایبند نمیمانند، خودمان هم انگیزهای برای رعایت آن نخواهیم داشت. اگر مطمئن باشم همه تقلب میکنند، چرا من نکنم؟ به این ترتیب، بدبینی تحقق مییابد: هرچه کمتر به امکان عدالت باور داشته باشیم، بیعدالتی بیشتر میشود، و هرچه بیعدالتی بیشتر شود، دلیل بیشتری برای بدبینی پیدا میکنیم. پس امید، از این منظر، یک احساس فردی نیست؛ یک واقعیت سیاسی است.
اما رالز از ما نمیخواهد سادهدلانه و بیپشتوانه امیدوار باشیم. او از «آرمانشهر واقعبینانه» سخن میگوید: تصویری از جامعهای که، به تعبیر خودش، «میتواند و شاید روزی وجود داشته باشد»؛ جامعهای که با انسانها آنگونه که هستند سازگار است، نه با فرشتگان، اما حدود و مرزهای آنچه معمولاً «ممکن» میدانیم را گسترش میدهد. رالز میگوید حدود آنچه ممکن است با آنچه اکنون وجود دارد تعیین نمیشود، چون نهادها ساخته انساناند و میتوان تغییرشان داد. تصور کنید در قرن هجدهم زندگی میکردید، وقتی بردهداری قانونی و عادی بود و بسیاری میگفتند اقتصاد بدون آن کار نمیکند. جامعهای بدون بردهداری در آن زمان غیرواقعبینانه مینمود؛ اما امید مبارزان ضد بردهداری، چنانکه امروز میدانیم، امیدی معقول بود.
مهمترین نکته این است: امید معقول همان امید محتمل نیست. قرار نیست فقط به چیزهایی امید داشته باشیم که احتمال تحققشان بالاست. امید، به معنای رالزی، وقتی معقول است که سه شرط را برآورد. نخست اینکه با آنچه درباره جهان و انسان میدانیم ناسازگار نباشد؛ یعنی شواهد موجود آن را ناممکن نشان ندهند، هرچند تحققش را تضمین هم نکنند. دوم اینکه با اهداف و برنامه زندگی ما در تعارض نباشد و، چنانکه در خیالپردازی رخ میدهد، ما را از زندگی واقعیمان جدا نکند. و سوم اینکه بتوانیم آن را آشکارا با دیگران در میان بگذاریم و در برابر آنان از آن دفاع کنیم؛ یعنی امیدی نباشد که فقط به کار یک گروه بیاید، بلکه دیگران را نیز شهروندانی همشأن ما بداند و ما را به شنیدن مطالبات عدالتخواهانه آنان گشودهتر کند. امید معقول پیشبینی آینده نیست؛ جهتگیری ما در زمان حال است.
باید روشن کرد که امید معقول چه نیست. امید معقول خوشبینی نیست، چون واقعیت را انکار نمیکند و تاریکی را همانگونه که هست میبیند. رؤیای آرمانشهری هم نیست، چون جامعهای از انسانهای بیعیب و نقص را تصور نمیکند، بلکه جامعهای از انسانهایی چون خود ما، با همه کاستیهایمان. و انتظار منجی هم نیست، چون چشم به رویدادی ناگهانی یا قهرمانی یگانه ندارد، بلکه به نهادهایی امید میورزد که انسانها میسازند و اصلاح میکنند. امید معقول را میتوان به قطبنما تشبیه کرد: نمیگوید هر قدم را کجا بگذاریم، اما جهت را نشان میدهد، و بدون آن، هر حرکتی ممکن است ما را پس از تلاش بسیار به همان نقطهای بازگرداند که از آن آغاز کرده بودیم، یا حتی از مقصد دورتر کند.
و این امید پشتوانهای روانشناختی هم دارد. رالز در «نظریهای در باب عدالت» نشان میدهد که جامعه عادلانه برای پایدار ماندن به قهرمانی و ایثار نیاز ندارد. انسانهای معمولی، اگر در نهادهایی عادلانه بزرگ شوند، بهتدریج «حس عدالت» در آنها پرورش مییابد: کودک ابتدا قواعد را از سر محبت و اعتماد به والدین میپذیرد، سپس در همکاری با دیگران و با دیدن اینکه دیگران هم سهم خود را ادا میکنند، انصاف را میآموزد، و سرانجام اصول عدالت را به خاطر ارزش خود آن اصول درونی میکند. پس در برابر چرخه بدبینی، که پیشتر از آن سخن گفتیم، چرخهای از اعتماد نیز ممکن است: هرچه نهادها عادلانهتر باشند، اعتماد شهروندان به یکدیگر بیشتر میشود، و هرچه اعتماد بیشتر شود، پاسداری از نهادهای عادلانه آسانتر میشود. پیام رالز این است که ما انسانهای معمولی، با همین طبیعتی که داریم، توانایی ورود به چرخه اعتماد را داریم.
این امید، به یک معنا، همان «روشنگری» است. کانت، که هم آرنت و هم رالز سخت از او تأثیر پذیرفته بودند، روشنگری را خروج انسان از ناپختگیای میدانست که خود بر خود تحمیل کرده است، و شرط آن را «کاربرد عمومی عقل» میشمرد: اینکه شهروندان آزادانه، آشکارا و با دلیل با یکدیگر سخن بگویند. رالز این ایده را در مفهوم «دلیل عمومی» (public reason) شرح و بسط میدهد: در جامعهای عادلانه، قدرت سیاسی، و نیز باورهای سیاسی شهروندان، باید بر دلایلی تکیه کند که همه شهروندان، با همه تفاوتهایشان، بتوانند آنها را بفهمند و بپذیرند. این همان روشنایی عرصه عمومی است که آرنت از خاموش شدنش میترسید.
پیش از هر چیز یک نکته را باید یادآوری کرد. رالز هرگز بهتفصیل نگفت که چگونه میتوان از جامعه ناعادلانه کنونی به جامعه عادلانه رسید. یکی از دلایلش این بود که این گذار در هر جامعهای متفاوت است و به شناخت دقیق شرایط همان جامعه نیاز دارد. معنایش برای ما روشن است: بهکار بستن منطق رالز در جهان امروز و در ایران کاری است که ما باید انجام دهیم. آنچه در ادامه میآید، گاه سخن خود رالز است و گاه گسترش مبانی فلسفه سیاسی او.
نخست، نابرابری و زندگی معلق. اینجا پاسخ رالز از همه جا روشنتر است. نئولیبرالیسم بازار را داور نهایی میداند و نتیجه آن را، هرچه باشد، عادلانه یا دستکم اجتنابناپذیر میشمارد. رالز درست برعکس فکر میکند. به نظر او، نخستین موضوع عدالت «ساختار اساسی» جامعه است: قانون اساسی، نظام مالکیت، بازار، مالیات و آموزش. این ساختار از روز تولد بر زندگی ما اثر میگذارد، و هیچکس استعداد طبیعیاش یا خانوادهای را که در آن به دنیا آمده، خود انتخاب نکرده یا به سبب شایستگیاش به دست نیاورده است؛ اینها حاصل بختاند، نه استحقاق.
رالز برای چنین ساختاری دو اصل عدالت پیشنهاد میکند. اصل نخست میگوید هر شهروند باید از مجموعهای کامل از آزادیهای اساسی برابر برخوردار باشد، مانند آزادی اندیشه و وجدان، آزادی بیان و اجتماعات، آزادیهای سیاسی و حقوقی که حاکمیت قانون تضمین میکند؛ و این آزادیها را نمیتوان به بهای منافع اقتصادی یا رفاه بیشتر دیگران فدا کرد. اصل دوم به نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی میپردازد و دو جزء دارد. جزء نخست «برابری منصفانه فرصتها»ست: کسانی که استعداد و انگیزه یکسان دارند باید، صرفنظر از طبقه و خانوادهای که در آن زاده شدهاند، بخت یکسانی برای رسیدن به مناصب و موقعیتها داشته باشند، و این چیزی بیش از برابری صوری در برابر قانون است. جزء دوم «اصل تفاوت» است: نابرابریهای اقتصادی فقط وقتی موجهاند که به بیشترین سود محرومترین اعضای جامعه بینجامند.
مهمتر از همه، رالز در میان همه چیزهایی که جامعه باید میان شهروندانش توزیع کند، «پایههای اجتماعی احترام به خود» (یا عزت نفس) را مهمترین میداند. او میگوید نبود امنیت درازمدت و نبود فرصت کار معنادار نهتنها احترام آدمها به خودشان را ویران میکند، بلکه این احساس را هم که عضو جامعهاند و نه گرفتار در آن. این دقیقاً توصیف «زندگی معلق» است.
این اصول پیامدی نهادی دارند. معمولاً گمان میشود که نظریه عدالت رالز پاسخ به نابرابری «دولت رفاه» است، یعنی دولتی که با مالیات و بیمه و یارانه از آسیبدیدگان بازار حمایت میکند. اما رالز دولت رفاه را برای تحقق عدالت کافی نمیداند، چون اجازه میدهد ثروت و سرمایه در دست عدهای اندک متمرکز شود و فقط در پایان کار به کسانی کمک کند که در رقابت بازار عقب ماندهاند، و این امر ممکن است طبقهای دلسرد و وابسته پدید آورد. بدیل او «دموکراسی مالکیتمحور» است: مالکیت ثروت و سرمایه، و نیز آموزش و مهارت، از آغاز بهطور گسترده میان مردم توزیع شود تا شهروندانی واقعاً برابر باشند و همه بتوانند امور زندگی خود را خود اداره کنند، که شرط عزت نفس است. رالز نوعی «سوسیالیسم لیبرال» را نیز با عدالت سازگار میداند، و انتخاب میان این دو را به شرایط هر جامعه وامیگذارد؛ معیار تعیینکننده نزد او پراکندگی قدرت اقتصادی و کنترل دموکراتیک بر آن است، نه مالکیت دولتی. این امر نکتهای روانشناختی هم دارد: میل افراطی به ثروت و جایگاه بیشتر، اغلب از ناامنی و اضطراب برمیخیزد، و این اضطراب، اگر در جامعه گسترده شود، آدمها را به تغییر قواعد به سود خود و به خریدن قدرت سیاسی میکشاند. از این رو، دموکراسی مالکیتمحور فقط طرحی برای توزیع عادلانهتر نیست، شرط ثبات جامعه عادلانه هم هست.
در دموکراسی مالکیتمحور، مالکیت ابزارها و منابع تولید در دست اقلیتی اندک متمرکز نمیماند و کارگران میتوانند، بهعنوان مالک یا عضو تعاونیها، بر سرمایه و شرایط کار خود نظارت داشته باشند. محدودیتهای جدی بر ارث و هدیه مانع میشود که ثروتهای هنگفت از نسلی به نسل دیگر منتقل شود، و تأمین مالی عمومی انتخابات و محدود کردن سهم ثروت خصوصی در رقابتهای انتخاباتی، ارزش واقعی آزادیهای سیاسی را برای همه شهروندان حفظ میکند. هدف این نظام بیشینه کردن ثروت ملی یا میانگین درآمد نیست، بلکه بهبود جایگاه اقتصادی و منزلت سیاسی محرومترین شهروندان است؛ و چون بر این اصل استوار است که هیچکس نباید بیآنکه سهمی در کوشش جمعی داشته باشد از آن بهره ببرد، شهروندان را به مشارکت در تولید و زندگی جمعی فرامیخواند، نه آنکه آنان را دریافتکنندگان منفعل کمک های دولتی کند.
اقتصاد ما در این الگوها نمیگنجد. نزدیکترین توصیفش «دولت رانتیر» است: دولتی که درآمدش از نفت است و نه از مالیات مردم، و از همین رو کمتر به آنان پاسخگوست، و دسترسی به فرصت را به نزدیکی به قدرت گره میزند. افق رالزی برای ما نه بازگشت به اقتصاد دولتی است و نه رها کردن جامعه به بازار رانتی، بلکه پراکندن واقعی مالکیت، سرمایهگذاری گسترده در آموزش و مهارت، شفافیت در درآمدهای عمومی، و جدا کردن ثروت از نفوذ سیاسی است.
دوم، تکنوفئودالیسم و هوش مصنوعی. رالز درباره پلتفرمها و هوش مصنوعی چیزی ننوشته است، اما مبانی فلسفه سیاسی او دقیقاً به همین مسئله میپردازد: نسبت مالکیت، قدرت و آزادی برابر. اگر ماشینها جای بخش بزرگی از کار انسانی را بگیرند، اینکه مالکیت این فناوری در دست کیست تعیین خواهد کرد که به جامعهای از شهروندان آزاد و برابر میرسیم یا به جامعهای از مالکان اندک و اکثریتی که برای گذران زندگی به کمک و یارانه آنان وابستهاند. اصل «ارزش منصفانه آزادیهای سیاسی» رالز نیز در اینجا اهمیتی تازه پیدا میکند. مراد رالز این است که برابری در آزادیهای سیاسی نباید فقط صوری باشد: همه شهروندان، صرفنظر از ثروت و جایگاه اجتماعیشان، باید بخت تقریباً برابری برای اثرگذاری بر تصمیمهای سیاسی و دستیابی به مناصب داشته باشند. از همین رو رالز با نفوذ ثروت در انتخابات و رسانهها مخالف بود. این اصل امروز درباره شرکتهایی هم صدق میکند که با الگوریتمهایشان بر افکار عمومی سیطره دارند. در اینجا مدل دموکراسی مالکیتمحور پاسخی درخور به تکنوفئودالیسم پیش مینهد. دادههای مردم، که امروز شاید مهمترین منبع سرمایه و ثروت است، در مالکیت خصوصی چند شرکت و بیهیچ نظارت عمومی انباشته میشود. منطق دموکراسی مالکیتمحور، یعنی پراکندن مالکیت سرمایه به جای تمرکز آن، این منبع را به سوی مالکیت عمومی و نظارت دموکراتیک سوق میدهد؛ و از همین رو میتوان آن را مهمترین بدیل رالزی برای تکنوفئودالیسم دانست.
سوم، بیاعتمادی، عقبگرد دموکراسی و تکثر. اینجا لیبرالیسم سیاسی رالز بیشترین حرف را دارد. رالز میگوید اعمال قدرت سیاسی فقط وقتی مشروع است که بر اصولی تکیه کند که میتوان انتظار داشت همه شهروندان، بهعنوان افراد آزاد و برابر، آنها را بپذیرند. و میگوید جامعه آزاد ناگزیر جامعهای متکثر است؛ این تکثر نتیجه جهل یا بدخواهی نیست، بلکه نتیجه طبیعی آزادی اندیشه است، و توافق همگانی بر سر یک دین یا یک فلسفه سکولار، فقط با سرکوب حفظشدنی است. رالز میان «سازش موقت» و «اجماع همپوشان» فرق میگذارد. در سازش موقت، گروهها فقط از سر ناچاری با هم مدارا میکنند، چون توان سرکوب یکدیگر را ندارند، و منتظرند توازن قدرت تغییر کند تا عقیده خود را بر دیگران تحمیل کنند. در اجماع همپوشان، شهروندانی با جهانبینیهای متفاوت هر یک از درون جهانبینی خود دلیلی برای پذیرفتن اصول مشترک عدالت پیدا میکنند، و مدارا و انصاف و آمادگی برای آشتی فضیلت شمرده میشوند و به تعبیر رالز «سرمایه سیاسی» جامعهاند. با این زبان میتوان گفت آنچه امروز در بسیاری از جوامع جهان به نام پوپولیسم میبینیم، بازگشت از اجماع به منطق سازش موقت است: گروهی خود را تنها نماینده «مردم واقعی» میداند، دیگران را بیرون از ملت میشمارد و مخالف را دشمن میخواند. درس رالز این است که دموکراسی را فقط با رویهها، مانند انتخابات و حکومت اکثریت، نمیتوان نگه داشت؛ باید سرمایه سیاسیاش را هم پرورد، و این سرمایه بدون عدالت در ساختار اساسی دوام نمیآورد. «دموکراسی رویهای» لازم است اما کافی نیست؛ دموکراسی پایدار به «دموکراسی ماهوی» نیز نیاز دارد، یعنی به حقوق و آزادیهای برابر، به عدالت در ساختار اساسی جامعه، و به فرهنگ سیاسیای که در آن مدارا و انصاف ارج نهاده میشود. رویهها بدون این پشتوانه میتوانند به ابزاری برای سلطه اکثریت بدل شوند.
برای ما، این یعنی راهی سوم میان حکومت دینی و سکولاریسم ستیزهجو. منظور «دلیل عمومی» رالز این نیست که شهروند دیندار هویت دینیاش را کنار بگذارد؛ این است که در مسائل بنیادین، هر فرد، دیندار یا غیردیندار، بکوشد مواضعش را با دلایلی توجیه کند که دیگران هم بتوانند بپذیرند، و آموزه خود را از راه قدرت بر دیگران تحمیل نکند. لازم نیست اسلام به لیبرالیسم تبدیل شود یا لیبرالیسم به الهیات اسلامی؛ پرسش این است که آیا سنتهای مختلف میتوانند از درون خود دلایلی برای حمایت از اصول مشترک عدالت و حقوق اساسی پیدا کنند.
چهارم، ماندن یا رفتن. برای اندیشیدن به این پرسش، اندیشه آلبرت هیرشمن (Albert Hirschman)، اقتصاددان و نظریهپرداز سیاسی، بسیار روشنگر است. هیرشمن در کتاب کوچک و مشهورش «خروج، اعتراض و وفاداری» (Exit, Voice, and Loyalty) میگوید وقتی عضو یک سازمان، یک شرکت یا یک کشور از وضعیت آن ناراضی است، دو راه اصلی پیش رو دارد. یکی «خروج» است: ترک کردن، مثل مشتریای که از فروشگاهی دیگر خرید میکند. نکته دیگر «صدا» یا «اعتراض» است: ماندن و کوشیدن برای تغییر وضع از درون، با سخن گفتن، انتقاد و مشارکت. خروج منطق بازار است و صدا منطق سیاست. عامل سوم، «وفاداری»، خروج را به تأخیر میاندازد و به صدا فرصت میدهد. نکته عمیق هیرشمن این است که وقتی خروج آسان باشد، معمولاً نخست کسانی میروند که بیشترین توانایی و حساسیت را دارند، یعنی همان کسانی که اگر میماندند، مؤثرترین صدا را داشتند؛ و با رفتن آنها صدا ضعیفتر میشود و فرصت اصلاح از دست میرود. و برعکس، وقتی صدا شنیده نشود، خروج تنها گزینهای میشود که واقعی به نظر میآید.
رالز جامعه را «نظامی منصفانه از همکاری» میان شهروندان آزاد و برابر میداند، و برای ساده کردن نظریهاش فرض میکند که ما با تولد به جامعه وارد میشویم و با مرگ از آن خارج. این فرض امروز سادهانگارانه مینماید، و آنچه در اینجا مطرح می شود بیشتر بسط منطق اوست. اما در آن نکتهای هست که با هیرشمن پیوند میخورد: جامعه عادلانه جامعهای است که شهروندانش در آن احساس کنند عضو آناند، نه گرفتار در آن. وفاداری را نمیتوان با دستور ساخت؛ وفاداری وقتی پدید میآید که صدا شنیده شود، و صدا وقتی شنیده میشود که نهادها عادلانه و پاسخگو باشند. پس پاسخ به مهاجرت گسترده نه سرزنش رفتگان است و نه بستن مرزها، بلکه ساختن جامعهای است که ماندن و سخن گفتن در آن معنا داشته باشد. و امید معقول، به این معنا، خود نوعی «صدا»ست.
و پنجم، جنگ. رالز «قانون ملل» را با این جمله آغاز میکند که شرهای بزرگ تاریخ بشر، یعنی جنگ ناعادلانه، ستم، آزار دینی، گرسنگی و فقر، و نسلکشی و کشتار جمعی، از بیعدالتی سیاسی برمیخیزند. این جمله در عین تلخی امیدبخش است: اگر این شرها ریشه در بیعدالتی سیاسی دارند و نه در سرنوشت یا طبیعت گریزناپذیر انسان، پس با کاستن از بیعدالتی سیاسی میتوان از آنها کاست. اصول «قانون ملل» روشناند: احترام به استقلال ملتها، عدم مداخله، حق دفاع از خود و نه حق جنگ برای مقاصد دیگر، احترام به حقوق اساسی بشر، و اینکه غیرنظامیان هرگز هدف مشروع نیستند. با این معیارها، داوری درباره نسلکشی در غزه و جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، و درباره حمله به مدرسه و بیمارستان و خانه و زیرساختها در هر جای جهان، دشوار نیست. و این داوری از درون خود سنت لیبرال میآید.
رالز همچنین میگوید ملتی که شهروندانش از جایگاه خود بهعنوان شهروندان آزاد و برابر خرسندند، دلیلی برای جنگ تهاجمی ندارد؛ اما تحقیر یک ملت میتواند پایههای صلح و دموکراسی را ویران کند. پس نظمی جهانی که ملتهایی را به تحقیر و محاصره محکوم کند، خود منشأ جنگ است. در عین حال، رالز درسی هم برای ما دارد: امنیت ملی و عدالت دو امر جدا نیستند. ملتی که شهروندانش نظام سیاسی خود را عادلانه و مشروع بدانند در برابر تهدید بیرونی مقاومتر است. منطق رالز به ما زبانی میدهد تا از حق ایران برای برخورداری از امنیت و استقلال دفاع کنیم، بیآنکه این دفاع به نفی حقوق شهروندان در داخل بینجامد؛ در «قانون ملل»، عدم مداخله و احترام به حقوق بشر کنار هم آمدهاند.
ممکن است پرسیده شود: همه اینها زیباست، اما نظریهای که برای جامعهای آرمانی نوشته شده، در برابر جنگ و تورم و بیاعتمادی چه کاری از دستش برمیآید؟ این اعتراض جدی است، و منتقدان رالز هم آن را مطرح کردهاند. پاسخ رالز در تمایز میان دو نوع نظریه است. نظریه آرمانی هدف درازمدت را نشان میدهد؛ نظریه غیرآرمانی میپرسد در جهان ناعادلانه کنونی چگونه میتوان، گامبهگام، به سوی آن هدف رفت. نظریه آرمانی جای نظریه غیرآرمانی را نمیگیرد، اما بدون آن، نمیدانیم کدام اصلاح ما را به عدالت نزدیکتر میکند و کدام فقط بیعدالتی را به شکلی دیگر بازتولید میکند. این همان قطبنمای امید معقول است.
البته باید انصاف داد که چارچوب رالز محدودیتهایی هم دارد، از جمله اینکه به نظر بسیاری از منتقدان، نظریه او درباره عدالت جهانی بیش از حد بر «ملتها» بهعنوان واحدهای اصلی عدالت تکیه دارد، و در جهانی که قدرتهای بزرگ، بازارهای مالی و شرکتهای فراملیتی بر زندگی میلیاردها انسان مسلطاند، نابرابریهای جهانی را کمتر به حساب میآورد. بدیل این منتقدان، که به «جهانوطنان» شهرت دارند، گسترش اصول عدالت، از جمله اصل تفاوت، به کل جهان است، چنانکه عدالت توزیعی نه فقط درون مرزها، بلکه میان همه انسانها برقرار شود. رالز این شیوه را نپذیرفت، زیرا نگران تحمیل یک الگوی واحد بر ملتهایی با فرهنگها و سنتهای متفاوت بود. او به جای آن بر تکثر فرهنگها و احترام به نظامهای سیاسی غیرلیبرال اما «موجه» (decent) تأکید کرد؛ جوامعی که اصلاحشان باید تدریجی و از درون خودشان باشد، نه با تحمیل از بیرون. رالز همچنین «وظیفه کمک» به جوامعی را پیشنهاد کرد که در شرایط نامساعد گرفتارند. این قبیل محدودیتها دلیلی برای کنار گذاشتن نظریه او نیستند؛ ما را به بازاندیشی و بسط اندیشه او فرامیخوانند.
رالز «قانون ملل» را با پرسشی تکاندهنده به پایان میبرد: اگر جامعهای نسبتاً عادلانه ممکن نباشد، و انسانها عمدتاً بدبین و خودمحور باشند، آیا اصلاً ارزش دارد انسانها بر زمین زندگی کنند؟ پاسخ او این است که ما دلیلی برای چنین بدبینیای نداریم. تاریخ نشان داده است که جهان سیاسی تغییرپذیر است و آنچه امروز ناممکن مینماید، فردا میتواند ممکن شود.
امید معقولی که از رالز میآموزیم سه ویژگی دارد. نخست اینکه امید به منجی یا به رویدادی ناگهانی نیست؛ امید به نهادهاست، به جامعهای که میتوان اصلاحش کرد. اینجاست که رالز مفهوم مهمی به دیدگاه آرنت میافزاید: نور لرزانی که افراد شجاع در زمانه تاریک برمیافروزند گرانبهاست، اما برای آنکه تأثیرگذار و ماندگار شود، باید در نهادها جا بگیرد. دوم اینکه این امید از ما مسئولیت میطلبد. درس وایمار این است که ناامیدی نخبگان و اهل فکر پیامد سیاسی دارد؛ و درس آرنت این است که هم خوشبینی بیپروا و هم ناامیدی بیپروا ما را از مسئولیت معاف میکنند. امید معقول راه سومی است: دیدن واقعیت بیتوهم، و در عین حال تسلیم نشدن به آن. و سوم اینکه این امید جمعی است: امیدی که بتوان آن را با دیگران، با همه تفاوتهایشان، در میان گذاشت؛ نه امید یک گروه به پیروزی بر گروه دیگر، بلکه امید به جامعهای که همه ما بتوانیم آن را خانه مشترک خود بدانیم.
دانش سیاسی به ما میآموزد که قدرت چگونه کار میکند، و هرچه بیشتر درباره قدرت بدانیم، وسوسه بدبینی قویتر میشود. اما فلسفه سیاسی چیز دیگری هم به ما میآموزد: اینکه قدرت را میتوان مهار کرد، که نهادها ساخته انساناند و انسانها میتوانند دگرگونشان کنند، و اینکه عدالت نه رؤیایی دستنیافتنی، بلکه امکانی واقعی است که ارزش کوشیدن دارد. و آرنت یادآوری میکند که هر انسانی آغازی تازه است؛ تاریخ بسته نیست.
رالز میگوید وقتی درک ما از عدالت بهصورت آرمانشهری واقعبینانه شکل بگیرد، امید ما دیگر فقط اشتیاق نیست، بلکه به امیدی معقول بدل میشود. این همان نوری است که در دل تاریکی میتوان روشن نگه داشت.
* این نوشته صورت مکتوب و ویراسته سخنرانیای است که در ۲۴ آبان ۱۴۰۵ در جمع پارهای از دانشجویان علوم سیاسی دانشگاه شیراز ایراد شد.
۱ شعر «به آیندگان» را برشت در سالهای تبعید، میان ۱۹۳۴ و ۱۹۳۸، سرود و در ۱۹۳۹ در مجموعه «شعرهای اسوندبورگ» منتشر کرد. ترجمه سطرهای نقلشده در متن از علی امینی است. شعر سه بخش دارد. بخش نخست، که سطرهایی از آن در متن آمده، تصویر زمانهای است که در آن بیخبری و بیاعتنایی تنها راه آسودگی است: خنده یعنی هنوز خبر هولناک نرسیده، و سخن گفتن از زیبایی طبیعت یعنی سکوت در برابر بیداد. شاعر در ادامه همین بخش میگوید اگر هنوز نانی دارد، از سر بخت است نه از سر شایستگی، و آن فرزانگی کهن که از کتابها میآموزیم، یعنی کناره گرفتن از ستیز جهان، پرهیز از خشونت و پاسخ دادن بدی با نیکی، در چنین زمانهای از او ساخته نیست. در بخش دوم، شاعر از زندگی خود در دوران آشوب و گرسنگی و از عمری که در شهرها و میان مردم شورشی گذشت سخن میگوید؛ هدف را میدید، اما دور بود. بخش سوم با بحث ما پیوند معناداری دارد: شاعر از آیندگان میخواهد که نسل او را با گذشت داوری کنند، و آگاه است که مبارزه با تاریکی ممکن است خود مبارز را تاریک کند. آرنت نیز در مقدمه «انسانها در زمانه تاریکی» به همین بخش ارجاع میدهد.
Arendt, Hannah. 1968. Men in Dark Times. New York: Harcourt, Brace & World.
Hirschman, Albert O. 1970. Exit, Voice, and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States. Harvard University Press.
Rawls, John. 1971. A Theory of Justice. Harvard University Press.
Rawls, John. 1996. Political Liberalism. Columbia University Press.
Rawls, John. 1999. The Law of Peoples, with "The Idea of Public Reason Revisited." Harvard University Press.
Varoufakis, Yanis. 2023. Technofeudalism: What Killed Capitalism. London: Bodley Head.
Weithman, Paul. 2009. "John Rawls and the Task of Political Philosophy." The Review of Politics 71 (1): 113–25.
علوم سیاسی
علوم سیاسی
فلسفه
فلسفه
فلسفه
گفتگو دربارهی این مطلب۰ دیدگاه
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ نخستین صدا، صدای شما باشد.