مناظره موسی غنینژاد و بیژن عبدالکریمی، که پس از توصیف شریعتی به «شیاد» ترتیب یافت، دو ساعت میان دو روایت متضاد از او گذشت: میراثی بزرگ برای خودآگاهی اجتماعی یا زمینهساز «دین دولتی». گزارش پیش رو محورهای اصلی بحث را بازمیگوید: منطق و روش اندیشهورزی، نسبت دین و سیاست، ارزیابی مدرنیته و پوزیتیویسم و معنای ایدئولوژی.

علی شریعتی؛ از اسلام سیاسی تا دین دولتی
گزارشی از مناظره موسی غنینژاد و بیژن عبدالکریمی
مجری: مهدی احمدی
تاریخ ضبط: ۱۴ آبان ۱۴۰۵
لینک تماشای مناظره در انتهای مطلب
ماجرا از آنجا آغاز شد که موسی غنینژاد در مناظرهای با میلاد دخانچی، علی شریعتی را «شیاد» نامید. این واژه در فضای مجازی واکنشهای فراوانی برانگیخت؛ گروهی آن را اهانت به یکی از چهرههای اثرگذار تاریخ فکری ایران دانستند و گروهی دیگر از غنینژاد در برابر این موج دفاع کردند. مناظرهی حاضر در پی همان مناقشه و به بهانهی آن ترتیب یافت تا دو دیدگاه، بهجای تبادل برچسب، رو در رو و با استدلال سنجیده شوند.
مناظره موسی غنینژاد، اقتصاددان، و بیژن عبدالکریمی، استاد فلسفه، با اجرای مهدی احمدی در رسانه آزاد، بیش از دو ساعت به پرسشی پرداخت که در سالهای اخیر بارها در فضای فکری ایران بازگشته است: علی شریعتی سرمایهای بزرگ برای خودآگاهی اجتماعی ایرانیان است یا کسی که با ایدئولوژیککردن دین راه را برای «دین دولتی» هموار کرد؟ گفتوگو از همان دقایق نخست تند شد و گاه از موضوع اصلی دور افتاد، اما در میانه جدلها چند محور روشن شکل گرفت: منطق و روش اندیشهورزی، نسبت دین و سیاست، تفسیر تاریخ تشیع، ارزیابی مدرنیته، سوسیالیسم و معنای «ایدئولوژی».
غنینژاد از نخستین جملهها صریح سخن گفت: «شریعتی به اسلام خدمت نکرده، به اسلام خیانت کرده.» به باور او خیانت شریعتی در این بود که «اسلام سیاسی کرد»؛ زیرا «هیچ دینی سیاسی نیست، دین اعتقاد است». او شریعتی را کسی میدانست که دین را «ایدئولوژیک» و آن را «ابزار مبارزه سیاسی» کرد و پیامد این مسیر را در «شیعه دولتی» و «دین دولتی» میدید. از نگاه او این رویکرد «سمّ مهلک» برای جامعه ایران بود و «امروز تاوانش را میدهیم».
عبدالکریمی در برابر، شریعتی را «میراث بزرگ» و از «اصیلترین چهرههای» تاریخ ایران خواند؛ کسی که به ملتی «خودآگاهی انسانی، اجتماعی و تاریخی» داد و به آن گفت دین «فقط یک سنت مرده» و «فقط برای اموات» نیست و باید با تعهد اجتماعی پیوند بخورد. او تأکید کرد که منتقدان «قدرت خواندن» شریعتی را ندارند و محرومکردن یک ملت از چنین سرمایهای به نظر او «خیانت» به آن ملت است. دو گوینده از یک واژه، یعنی «خیانت»، در دو جهت مخالف استفاده کردند و همین، لحن بقیه گفتوگو را مشخص کرد.
احمدی از عبدالکریمی خواست صورتبندی خود را از پروژه شریعتی بیان کند. عبدالکریمی برنامه سخن خود را در چهار محور اعلام کرد: شریعتی یکی از اصیلترین چهرههای تاریخ ایران است؛ نسبتش با آینده تفکر بیش از نسبتش با انقلاب است و «هنوز زمان شریعتی فرا نرسیده»؛ اندیشههایش با جهتگیریهای تفکر جهانی همافق است؛ و در پایان باید به نقدهای غنینژاد پاسخ داد.
برای توضیح «اصالت» به تمثیل دو گاریچی از کییرکگور اشاره کرد: یکی مسیری عادتشده را میپیماید و دیگری راهی ناشناخته و پرخطر را. [1] سپس از «هانری ماسه»، ایرانشناس فرانسوی، نقل کرد که فردوسی را شبیه هومر، سعدی را شبیه آناتول فرانس و حافظ را شبیه گوته میداند، اما برای مولانا «هیچ همتایی» نمییابد. [2] نتیجهای که گرفت این بود که در تاریخ، افرادی «نامکرّرند» و شریعتی یکی از آنهاست. او شریعتی را با عینالقضات همدان همتراز دانست، هم از جهت «نبوغ زودرس» و هم از جهت قربانیشدن در راه باورها، و افزود که شریعتی «تمثل به نبی» میکند؛ نه به معنای ادعای پیامبری، بلکه به این معنا که برخلاف دیگران که هر کدام به یک وجه از شخصیت پیامبر چسبیدهاند (حکیمان به وجه حکمی، عارفان به وجه عرفانی، مجاهدان به وجه سیاسی)، میکوشد پیامبر را «در تمامیت شخصیتش» الگوی زیستن قرار دهد. او شریعتی را با کییرکگور مقایسه کرد که در اوج روشنگری گفت میخواهد «معاصر مسیح» باشد.
عبدالکریمی پیشبینی کرد که این ادعا شبهه برانگیزد که آیا آقایان خمینی و خامنهای نیز «تمثل به نبی» نمیکردند؟ پاسخ او این بود که هر دو رهبر بزرگاند و کشور به آنان «دین بزرگی» دارد، اما «بسیار زیاد به سنت پیشین خود وابستهاند»؛ آن «رنسانس فکری» و «شیفت پارادایمی» که در شریعتی هست، در حوزویان و رهبران انقلاب دیده نمیشود.
احمدی از غنینژاد پرسید شریعتی را چگونه صورتبندی میکند و آیا اصلاً چیزی «نوعی» در او میبیند. غنینژاد پاسخ داد: «من اهل منطق و استدلال هستم؛ در بیشمار آثار شریعتی که خواندهام، هیچ استدلال و هیچ تفکر منسجمی نیست.» او شریعتی را فردی «عامی» خواند که «اصلاً منطق ارسطو را نمیداند»، حرفهای متناقض میزند و «از نظر فکری سمّ مهلک» برای جوانان است، زیرا «شور حسینی ایجاد میکند» ولی به پرسش «فردا چه کنیم» پاسخی ندارد.
عبدالکریمی پرسش را برگرداند: در حافظ چه برهانی هست؟ در سخنان مسیح چه ساختار استدلالیای؟ مسیح «فقط تمثیل میگوید». [3] سپس از «بازیهای زبانی» ویتگنشتاین کمک گرفت: «کیش» و «مات» در شطرنج معنا دارد و «آفساید» و «پنالتی» در فوتبال؛ آنچه غنینژاد «یاوه» میخواند، «در نظام زبانی ایشان» یاوه است. به باور او غنینژاد و همفکرانش، «متافیزیک یونانی-غربی» را مطلق گرفتهاند. مثال او داستان قربانیکردن فرزند توسط ابراهیم بود: با «عقل مدرن» عین «حماقت» و «بیماری روانی» است، اما میلیاردها انسان در افق همین قصه زیستهاند. [4] حسین بن علی نیز «عاقل است، اما نه با عقل حسابگر و نه با عقل غنینژادها».
غنینژاد پاسخ داد که عبدالکریمی با ذکر نامها و اصطلاحات «فضلفروشی» میکند و موضوع بحث شریعتی است، نه فلاسفه اروپایی. به باور او اشکال این است که شریعتی خود هیچیک از آن فیلسوفان را نخوانده است؛ از جمله «سارتر را نخوانده، اما نقلقولهایش را ارجاع میدهد». عبدالکریمی که او را به ارائه سند فراخواند («با یک روش محصل بگویید چگونه بفهمیم»)، با پاسخ روشنی روبهرو نشد و ادعا بیارجاع ماند. عبدالکریمی افزود غنینژاد «ذات عقلانیتاش توتالیتر» است، چون فقط یک نظام معرفتی را به رسمیت میشناسد و هر نظام دیگری را «یاوه» میداند. غنینژاد این اتهام را نپذیرفت و عبدالکریمی توضیح داد که او را «یاوهگو» نخوانده و فقط میگوید نگاه ایشان از سنتی دیگر برمیخیزد.
عبدالکریمی «دومین ادعا» را اینگونه مطرح کرد که آموزههای بنیادین شریعتی با «تفکر آینده بشر» همافق است: نقد عقلانیت ابزاری، نقد علمزدگی و پوزیتیویسم، نقد ماشینیسم و تمدن تکنولوژیک، دمیدن معنویت در کالبد تمدن جدید، کوشش برای فراتر رفتن از تعارض علم و دین، نقد انسان تکساحتی و از خودبیگانه، رهایی دموکراسی از سلطه سرمایهداری و رهایی سوسیالیسم از ایدئولوژیهای توتالیتر. او برای هر محور، فهرستی از متفکران غربی (از هورکهایمر، آدورنو و مارکوزه تا هایدگر، فوکو و گادامر) را برشمرد و نتیجه گرفت که دفاع غنینژاد از عقلانیت ابزاری امروز در سطح جهان مدافعی ندارد و «بوی قرن هجدهم و نوزدهم» را میدهد. روشنفکرانی که هنوز دل به آن بستهاند را «عقبافتاده» نامید و گفت امروز «یک متفکر جدی در سراسر جهان» نمیشناسد که از چنین عقلانیتی دفاع کند. او فرجام کلام را اینگونه گفت: برهوتی که سرمایه فکری کمی دارد، همان سرمایه اندک را با برچسب «شیاد» میسوزاند.
غنینژاد همه این فهرست را «شعار» خواند: «تماماً حرف شعار؛ یک دانه حرف درست نگفتید.» او تأکید کرد که در دو کتاب خود درباره روششناسی و معرفتشناسی علم اقتصاد، خود پوزیتیویسم را نقد کرده و بنابراین انتقاد از آن به معنای دفاع از شریعتی نیست. سپس از عبدالکریمی پرسید پوزیتیویسم چیست. گفتوگو در اینجا به بحثی نظری درباره تعریف پوزیتیویسم کشید. عبدالکریمی میان پوزیتیویسم «آشکار» (ستایش علوم تجربی و ستیز با متافیزیک) و پوزیتیویسمی «خفی» که به اعتقاد او در ذات فلسفه نهفته است تفاوت گذاشت و حتی هوسرل و کانت را به این معنا «پوزیتیویست» خواند؛ همچنین گفت غنینژاد هم «پوزیتیویست» است، چون با فلسفه که روبهرو میشود میگوید «اینها شعار است». غنینژاد این را رد کرد و برای تعریف خود به اگوست کنت ارجاع داد: پوزیتیویسم یعنی علم را «انعکاس واقعیت در ذهن» دانستن و هر چیز دیگر را «متافیزیک» شمردن؛ و افزود که این حرف «کاملاً مزخرف و غیرعلمی» است. [5] احمدی چند بار تلاش کرد بحث را به «زمین» برگرداند و پرسید شریعتی در مسائل مشخص، از رابطه دین و سیاست تا نقد غرب، چه میگفت.
عبدالکریمی برای پاسخ، تاریخ فکری غرب را در دو تجربه خلاصه کرد: تجربه نظامهای الهیاتی که به استبداد کلیسا، جنگهای صلیبی و محاکمه گالیله انجامید و تجربه عقلانیت خودبنیاد که به سلاح هستهای، بحران محیط زیست و جنگهای جهانی ختم شد. به باور او بشر آینده به دنبال «تفکر غیرالهیاتی و غیرنیهیلیستی» است و شریعتی همین راه را میرود: نظامهای الهیاتی سنتی را «تحت عنوان تشیع صفوی و اسلام اموی» نقد میکند، اما به نیهیلیسم تن نمیدهد و «حقیقتی از سنت» را نگه میدارد. او افزود اگر حقیقت از زندگی بشر برود، انسان به حیوانی بدل میشود که «بهراحتی هزاران نفر را زیر بمبهای چندتنی میگذارد». در جمعبندی این بخش، بیتی از عطار نیشابوری خوانده شد: [6] «میان مسجد و میخانه راهی است…»؛ او همین «راه سوم» را اندیشه شریعتی نامید.
غنینژاد پاسخ داد که این «حرفهای فضایی» است و از او خواست «پا روی زمین» بگذارد. اشکال اصلی را در بیتوجهی به اقتصاد دید: «اشکال بزرگ این روشنفکران این است که اقتصاد بلد نیستند. اقتصاد یک اندیشه مدرن است.» او مدرنیته را «بشر را از فقر بیرون آورده» ارزیابی کرد و گفت: «امید به زندگی ۲۰۰ سال پیش، یعنی اوایل قرن نوزدهم، در سطح جهان ۲۰ سال بود؛ الان بالای ۷۰ سال است.» [7] «مدرنیته بمب هستهای ساخت»، به نظر او مثل این است که بگویند جهان پیش از آن «گل و بلبل» بود. عبدالکریمی در پاسخ تأکید کرد که ضدمدرنیتهبودن «احمقانه» است و هیچ نقطهای بیرون از مدرنیته نیست، اما پرسید آیا میتوان وجوهی از آن را پذیرفت و درباره وجوه تاریکاش پرسش کرد؟ در این صورت فاصلهاش با شریعتی کم است. غنینژاد پذیرفت که شریعتی «ضد مدرنیته نیست، منتقد مدرنیته است»، و ادعا کرد که پیام امروز شریعتی همان است که «شبها پرچم میزنند در خیابانها».
عبدالکریمی با اشاره به بیش از ۲۴۰ شب حضور مردم در خیابانها از غنینژاد خواست مردم را «تحقیر» نکند و گفت او با این رویه «آزوقه ذهنی» به تندروها میرساند. غنینژاد پاسخ داد که حضور شبانه بهخودیخود دلیل درستی حرف نیست و تنها از او خواست از قیاس «رفتند، ماندند، زینبی باشید وگرنه یزیدی» بپرهیزد، زیرا با این منطق «همینها که الان پرچم میزنند» همان «زینبیها»ند و دیگران «یزیدی».
غنینژاد جملهای را که منسوب به شریعتی است نقطه تمرکز نقد خود کرد: «آنها که رفتند کار حسینی کردند؛ آنها که ماندند باید کار زینبی کنند، وگرنه یزیدیاند.» به نظر او این یعنی «یا با ما هستی یا بر ما»، «یا حقی یا باطل» و بشر را به دو قطب فروکاسته است: «این حرف خیلی حرف مزخرفی است، هم از نظر دینی هم از نظر منطقی؛ انسان که فقط حق و باطل نیست.» او افزود که «باید» از کجا میآید و «تو چهکارهای» که برای بشریت تکلیف تعیین کنی. سپس ادعا کرد که جمهوری اسلامی همین منطق را به کار برد: «چون منم که قدرت را دارم و حقم، شما باطلید» و «خودی و غیرخودی» را از همینجا ساخت. [8] او به این منظور گفت کسانی که امروز از شریعتی دفاع میکنند همانهایی هستند که زمانی در ستاد انقلاب فرهنگی «خودی و غیرخودی» ساختند، و اشارهاش به عبدالکریم سروش بود. [9] پاسخ عبدالکریمی این بود که دوقطبی حق و باطل را شریعتی نیاورده؛ او در جهان بیحقیقت میخواهد نشان دهد «حقیقت هست» و شریعتی «به یک ملت اورینتیشن (جهتیابی) میدهد». به گفته او، آنچه غنینژاد «حرف مزخرف» مینامد، در نظام زبانی دیگری معناداری خود را دارد.
غنینژاد پیش از این در جایی شریعتی را «شیاد» نامیده و این واژه موضوع انتقاد بسیاری شده بود. در مناظره ابتدا این مسئله را روشن کرد: (خطاب به سروش) «من ناسزا نمیگویم. ناسزا یعنی چیزی که سزاوار نیست. من آنچه را سزاوار شریعتی است میگویم. کسی که دباغی میکند به او میگویند دباغ، کسی که شیادی میکند به او میگویند شیاد.» استدلال او این بود که شریعتی شخصیتی به نام «شاندل» را «آفریده که وجود خارجی ندارد» و بعد به او ارجاع میدهد و ناشر و صفحه میآورد؛ وقتی منتقدان نشانی از شاندل و کتابش نیافتند، معلوم شد این «ارجاعهای دروغ» است. او همچنین از سروش نقل کرد که در پاسخ به او «گستاخ»، «نادان» و «جاهل» و «دهنآلوده» گفته است، و همو را به مناظره دعوت کرد تا نشان دهد او در عرفان، دینشناسی و معرفتشناسی در «جهل مرکب» است. احمدی یادآوری کرد که این بحث درباره شخص ثالث است و دعوت از او را در همین قالب بیان کرد.
عبدالکریمی در بخش پایانی، با لحنی تند، از نقد «همسطح» سخن گفت: «من حرفهای آقای دکتر غنینژاد را قبول ندارم، اما اگر یکی بگوید غنینژاد شیاد است، پول گرفته که این حرفها را بزند، توی دهنش میزنم. شأن دکتر غنینژاد خیلی بالاتر است.» و افزود همین احترام باید درباره شریعتی هم باشد: «شریعتی مظهر نبوغ و خلاقیت روح ایرانی است؛ چنین سرمایههایمان را بر باد ندهیم.»
غنینژاد خیانت شریعتی را اینگونه پرداخت: «شیعه در ایران، از همان شیعه صفوی تا دوره قاجار و رضاشاه و حتی محمدرضاشاه، در کنار سیاست بود، قاطی سیاست نبود و آن را تعدیل میکرد. شریعتی آمد شیعه را دولتی کرد. آقا الان شیعه ما شیعه دولتی است.» او استقلال مالی روحانیت شیعه از دولت را نیز شاهد گرفت: درآمد آنان از مردم بود، نه از دولت، و مرجع تقلیدی که امروز «واقعاً اعتقادی به او دارند» آیتالله سیستانی در نجف است. [10] بهگفته او این وضع به دین مردم لطمه زد: «مردم دچار شک و شبهه شدند که آقا اسلام اینه»؛ و بهویژه جوانان از دین رفتند. «مشکل، اسلام سیاسی است، نه اسلام. اسلام یک دین است.»
عبدالکریمی تأکید کرد که این تصویر با آثار شریعتی نمیخواند: «تمام کسانی که آثار شریعتی را یک بار تورق کرده باشند میدانند بخش بزرگ انتقادات شریعتی به دین دولتی و دفاعش از تشیع در برابر نظام خلافت این است که نظام خلافت، اسلامش اسلام حکومتی است.» او به «تشیع علوی و تشیع صفوی» ارجاع داد، نقد شریعتی بر علامه مجلسی و چاپلوسی او برای شاه صفوی را برشمرد و گفت «نقد دین کلیسایی و دین دولتی در آثار شریعتی کاملاً آشکار است». او افزود که غنینژاد مفاهیم متعددی را در «یک پکیج» به خورد مخاطب میدهد: دین بهمنزله سنت معنوی و اخلاقی، دین بهمنزله برنامه ساماندهی جامعه، و دین بهمنزله ابزار کسب قدرت. تا اینها از هم جدا نشود، نمیتوان معلوم کرد شریعتی دقیقاً چه کرده است. [11] احمدی در همین نقطه پرسید آیا اسلام سیاسی، اگر موفق شود، ناگزیر به تأسیس نوعی حکومت دینی و پیوند میان آن و نهاد دین نمیانجامد و پروژه «خودمتناقض» نمیشود؟ عبدالکریمی پاسخی مستقیم به این پرسش نداد و بحث به دین و سیاست رفت.
پرسش بنیادین این بود که آیا اسلام «از سیاست جدا نیست». عبدالکریمی گفت محمد «پیامبری است که در یک دستش کتاب و در دست دیگرش شمشیر است»، و این با مسیحیت کاتولیک که «کار قیصر را به قیصر بسپار و کار مسیح را به مسیح» میگوید، تفاوت دارد. [12] غنینژاد گفت اشکال عبدالکریمی این است که «اسلام را نمیشناسد» و عبدالکریمی پاسخ داد که اشکال خودش هم این است که غنینژاد را «از اسلام پرت» میبیند: مگر پیامبر سریهها و غزوات داشت و نخستین کسی بود که نهاد حکومت را در شبهجزیره عربستان تشکیل داد. غنینژاد گفت «دلیل بر این نمیشود که دینش سیاسی بود».
اینجا عبدالکریمی تفکیکی را مطرح کرد که به نظر میرسد مهمترین نقطه نزدیکی دو طرف باشد: «اسلام به ذات سیاسی نیست. مسلمان کارش این نیست که در بازی کیک قدرت شرکت کند و قدرت به دست آورد. من اگر به دنبال قدرت باشم، احمقانه است؛ قدرت به اندازه عطسه بز برای من ارزش ندارد. اما مسلمان به ذات احساس تعهد به سرنوشت جامعه میکند. این را پیامبر گفت.» و حدیث را خواند: «من اصبح و لم یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم». [13] او ادامه داد: «دین یک دستگاه ساماندهی و برنامهریزی برای جامعه نیست، این حرف درستی است»، و غنینژاد را در مبارزه با «اسلام سیاسی» همسنگر خود نامید، اما تأکید کرد که این به معنای آن نیست که اسلام «با سیاست هیچ کاری ندارد».
غنینژاد توضیح داد که او نیز این را نگفته است؛ مخالفتش با «ابزار قدرتشدن» اسلام است. سپس عبدالکریمی چالشی را پیش کشید که تا پایان مناظره بیپاسخ ماند: «یک جمله از میان چهل مجلد آثار شریعتی نشان بدهید که او دین را برای کسب قدرت میخواهد؛ اگر نشان دهید، دست از حرفم برمیدارم.» غنینژاد نخست از قاعدهای فقهی و تفسیر شریعتی از آن مثال زد و سپس گفت شریعتی دین را ابزار «ایدئولوژی سوسیالیستی» کرد.
غنینژاد برای نشان دادن «استفاده ابزاری» به قاعده فقهی «الناس مسلّطون علی أموالهم و أنفسهم» اشاره کرد و گفت شریعتی «الناس» را به «جامعه» ترجمه کرده است تا از آن مالکیت اجتماعی بیرون بکشد، و «انفسهم» را هم افزودهشده و بیپایه خوانده است. به باور غنینژاد «ناس» یعنی مردم و این «تفسیر مندرآوردی» با سوسیالیسم گره خورده است. [14] عبدالکریمی گفت هنگام گفتوگو چنین عبارتی از شریعتی را به یاد ندارد و از غنینژاد خواست مأخذ را بدهد؛ غنینژاد در پایان همان بخش از «اسلامشناسی» شریعتی (جلد اول، صفحه ۵۷) نقلقولی خواند: «این داستان [هابیل و قابیل] این حقیقت علمی را اثبات میکند که اولاً زندگی و جامعه و تاریخ بر تضاد و مبارزه است و ثانیاً برخلاف ایدهآلیستها عامل اصلی آن، اقتصاد و جنسیت است که بر نیروهای ایمان مذهبی و پیوند برادری و حق و اخلاق چیره میشود.» و گفت: «از اسلام نه میشود تفسیر سوسیالیستی درآورد، نه لیبرالیستی؛ هیچکدام. اسلام دین است. آقا به دین مردم کار نداشته باشید.» او بر همارزی دو تفسیر پافشاری کرد: اگر کسی از اسلام «تفسیر لیبرالیستی» هم ارائه دهد، آن نیز استفاده ابزاری و غلط است؛ او خود «پروژه اقتصاد آزاد» دارد، «سوای اینکه دینتان چه باشد».
سر تعریف سوسیالیسم نیز اختلاف بود. غنینژاد آن را «اعتقاد به مالکیت جمعی و نفی مالکیت خصوصی» تعریف کرد و گفت «سوسیالیسم یکی از فجایع بشریت است». عبدالکریمی گفت خود را سوسیالیست میداند: مالکیت خصوصی محترم است و هر کس باید صاحب دسترنج خودش باشد، اما اگر گروهی محدود با رانت و انحصار دسترنج دیگران را بردارد، آیا حق نظارت و مداخله دولت از میان میرود؟ این به معنای استالینیسم نیست. او افزود حتی اگر شریعتی سوسیالیست باشد، «ضرورتاً به این معنا نیست که طرفدار سرمایهداری دولتی یا دولت تمامیتخواه است. اینها پرشهای منطقی بسیار بزرگی است.» به گفته او شریعتی ماتریالیسم و جبر تاریخی مارکس را «شدیداً نقد میزند» و نگاه طبقاتی گرفتن از مارکس به معنای مارکسیستبودن نیست. غنینژاد در برابر آن پاسخ داد که وضعیت امروز ایران، از رانت و «تراستیها» و آقازادهها، نتیجه «اقتصاد دولتی» است و نه اقتصاد آزاد: «ما وقتی همه چیز را سیاسی کردیم، اقتصاد را هم سیاسی کردیم.» عبدالکریمی پرسید آیا الیگارشی در روسیه و آمریکا نیز از اقتصاد دولتی میآید و غنینژاد اقتصاد آمریکا را «دولتی» ندانست.
عبدالکریمی غنینژاد را به «تقلیلگرایی» متهم کرد: وقتی از انقلاب سخن میگوید، عواملی مانند ژئوپلیتیک، نظام سلطه، نفت خاورمیانه و نقش ژاندارمی رژیم پهلوی در منطقه را نادیده میگیرد و «کل انقلاب ایران را به چهار سخنرانی یک جوانک ۳۷، ۳۸ ساله در حسینیه ارشاد» بازمیگرداند. اگر آقای احمدی خانه ندارد، «پس مردهشور تمام تلاشهای شریعتی را ببرد»؟ به نظر او این روش بار احساسی اعتراض مردم را وارد بحث میکند. غنینژاد گفت سخنش «خیلی روشن» بوده است. [15]
به پیشنهاد احمدی، گفتوگو به رابطه دین و ایدئولوژی رسید. عبدالکریمی تأکید کرد «ایدئولوژی» «مشترک لفظی» است، مانند «شیر» که شیر جنگل و شیر گاو و شیر آب را میرساند. او پنج معنا برشمرد: (۱) «ایدهشناسی» نزد روشنفکران فرانسوی قرن هجدهم؛ (۲) معنای منفی آن نزد ناپلئون که روشنفکران را «اهل ایدئولوژی» و بیعمل میخواند؛ (۳) «آگاهی کاذب» نزد مارکس؛ (۴) «اندیشه بهمثابه راهنمای عمل» نزد لنین؛ (۵) معنای لیبرالی پس از ۱۹۹۱ که هرگونه آرمانگرایی و اتوپیا را ایدئولوژی میداند، و البته نقد پستمدرنها که مخالفت با ایدئولوژی را هم نوعی ایدئولوژی میدانند. [16] او افزود که مخالفان شریعتی، از جمله اساتید او (سروش، سید جواد طباطبایی و داریوش شایگان)، ایدئولوژی را نخست به معنای لنینی («اندیشه بهمثابه راهنمای عمل») گرفته و سپس از موضع لیبرالی آن را نقد کردند؛ در حالی که ایدئولوژی نزد شریعتی «نوعی خودآگاهی انسانی، اجتماعی و تاریخی» است و خود او آن را با «ویدیا» (هندیها)، «سوفیا» (یونانیان)، «فرزانگی» (ایرانیان) و «حکمت» (عربها) برابر میداند. [17] عبدالکریمی گفت اگر دین «به خودآگاهی انسانی و اجتماعی» تبدیل نشود، «فرهنگ» و «میراث» است و «با زندگی من نسبت ندارد» (کودکی که اذان در گوشش میگویند و اسم علی روی او میگذارند و گمان میکند مسلمان است). او اضافه کرد که در این باره اساتیدش «خطا» کردهاند و بهنظرش حمله اخیر سروش به غنینژاد «چندان جوانمردانه نبود».
غنینژاد پاسخ داد که او واژه را در همان معنایی میگیرد که مارکس به کار میبرد یعنی «آگاهی کاذب»؛ و پس از سوءتفاهمی کوتاه روشن کرد که مقصودش این است که شریعتی «دین را ایدئولوژیک کرد، یعنی دین را ابزار مبارزه سیاسی کرد» و استدلالش این بود که «اسلام همان سوسیالیسم است». او گفت شریعتی، مانند بنیصدر و «مصدقیهای چپ»، قربانی «ایدئولوژی سوسیالیستی» بود که از دهه ۱۳۲۰ در ایران رواج یافت: «فکر میکرد آن علمی است. بابا علمی نیست، ضدعلم است.» [18] او همچنین روشنفکری دینی و مردمسالاری دینی را به همین مناسبت نقد کرد: «مردمسالاری دینی یکی از مزخرفترین مفاهیمی است که میشود درست کرد»؛ «روشنفکری دینی آنتیکانسپت است»، مانند «دایره مثلثیشکل». به این نظر که «روشنفکر باش، من به دینت چه کار دارم»، و آنکه «روشنفکر دینی» میگوید «میخواهد دین را ابزار گرفتن قدرت سیاسی کند».
احمدی از دو مهمان پرسید از آموزههای شریعتی برای امروز چه باید گرفت و از چه باید پرهیز کرد. غنینژاد دوباره گفت شریعتی «قربانی ایدئولوژی سوسیالیستی» بود و آن را «خیانت به اسلام» دانست، زیرا دین را ابزار قدرت کرد، و در ۴۷ سال گذشته همین خطا در جمهوری اسلامی، چه نزد اصلاحطلبان و چه نزد اصولگرایان، تکرار شد. به باور او مردم اکنون از هر دو جریان «عبور کردهاند». او ایران امروز را نیز دارای دستاوردهایی چون «تبدیل شدن به قدرت منطقهای» دانست، که عبدالکریمی آن را در برابر تورم، فقر و بیخانمانی کمتر قابل دفاع شمرد.
عبدالکریمی در جمعبندی خود شریعتی را در پنج کار برجسته دانست: (۱) انسان ایرانی «از سنت رانده و از مدرنیته مانده» را به نسبتی تازه با جهان فرا میخواند؛ (۲) در جهان «نیهیلیست» نمیگذارد معنای زندگی گم شود؛ (۳) با تقلیل او به «اقتصاد» مخالف است، چون یک ملت علاوه بر بازار به هویت و انسجام فرهنگی نیاز دارد؛ (۴) با رویکردی پدیدارشناسانه نسبت به همه فرهنگها گشوده است («وقتی بودا درس میدهد، گویی بودایی است؛ وقتی مارکس درس میدهد، گویی مارکسیست»)؛ (۵) به ما نشان داد که «سنت احیاناشده، سنت نیست؛ جسد مرده و متعفن است و از دلش بنیادگرایی بیرون میآید». او امامت را نیز با نگاهی تاریخی تحلیل میکرد و آن را از مقوله «الهیاتی» به «تاریخی» میبرد. و در مقایسه با «ادوارد سعید»، شریعتی را «ادوارد سعید دیگر» نامید که فریاد میزند شما خود را با «عینک غربی» میفهمید. غنینژاد این مقایسه را رد کرد و عبدالکریمی گفت غنینژاد و دیگران ایدههای خود را از هایک و فریدمن گرفتهاند، نه از «لوگوس و خرد ایرانی». [19] او شریعتی را مصداق ایده هایدگر درباره «گذر از تئولوژی به اونتولوژی» خواند و از هولدرلین، نیچه و هایدگر یاد کرد: [20] و اعلام کرد که شریعتی نیز «اسلام سنتی مرد» را اعلام میکند.
در واپسین دقایق، غنینژاد پرسید چگونه است که عبدالکریمی بارها از نیچه و هایدگر یاد میکند، در حالی که به باور او «این دو نفر تئوریسینهای بزرگ فاشیسماند». عبدالکریمی گفت این موضوع جلسهای دیگر میخواهد و پرسید چرا اگر چنین است، این دو در همه دانشگاههای جهان بزرگ شمرده میشوند. غنینژاد هایدگر را «عضو حزب نازی» دانست که «به خاطر این رئیس دانشگاه فرایبورگ شد». عبدالکریمی او را به کتاب خود، «فلسفه، دانشگاه و سیاست»، ارجاع داد. [21] عبدالکریمی در پایان بابت تندیهایش از غنینژاد پوزش خواست و گفت: «قلباً دوستتان داریم.» غنینژاد از او تشکر کرد و احمدی از هر دو سپاسگزاری کرد و گفت امیدوار است گفتوگو «سرنخهای کافی» به کسی که بخواهد داوری کند، داده باشد.
نقاط توافق. دو طرف در یک نکته بهروشنی به هم نزدیک شدند: هیچیک از آن دو «اسلام سیاسی» به معنای ساختن دین بهعنوان ابزار قدرت را نمیپذیرد. عبدالکریمی گفت اسلام «به ذات سیاسی نیست» و «دین دستگاه ساماندهی جامعه نیست»؛ غنینژاد هم پذیرفت که اسلام با «تعهد به سرنوشت جامعه» بیگانه نیست. هر دو مدرنیته را «واقعیتی جهانی» میدانند که نمیتوان از آن بیرون رفت و در نقد استبداد و رانت نیز اختلافی نیست. اختلاف اصلی بر سر «ریشه» است: غنینژاد ریشه وضع کنونی را در سنت فکری شریعتی میجوید و عبدالکریمی آن را در عوامل متعدد، از ژئوپلیتیک تا رانت و سوءمدیریت.
ضعفهای روشی. بخش بزرگی از وقت صرف تعریف واژهها شد، بهویژه «پوزیتیویسم» و «ایدئولوژی»، و هر دو طرف بارها گفتوگو را به «سطح» دیگری، از «زمین» به «فلسفه» و برعکس، کشاندند. هر دو سخنشان ادعاهای متنی بسیار (درباره سخنان شریعتی، مارکس، کنت، هایدگر و غیره) داشت که در جا قابل راستیآزمایی نبود. نمونه آشکار آن چالش «یک جمله از چهل مجلد» بود که عبدالکریمی مطرح کرد: غنینژاد در پاسخ به «قاعده سلطنت» و «هابیل و قابیل» استناد کرد که، با فرض درستی نقلها، «تفسیر سوسیالیستی» را نشان میدهد و نه مستقیماً «طلب قدرت» را؛ و پیوند میان این دو را اثبات نکرد.
نقاط قوت هر طرف. قویترین بخش استدلال غنینژاد نگرانی او از سازوکار «دوقطبیساز» ادبیات حق/باطل و پیامدهای آن در سیاست بود؛ همینطور تأکیدش بر تفکیک سنت دینی از پروژههای سیاسی. قویترین بخش استدلال عبدالکریمی آن بود که از «سوسیالیستبودن» یا «وامگیری از مارکس» نمیتوان «طرفداری از دولت تمامیتخواه» را نتیجه گرفت، و نیز اشارهاش به اینکه هر نقد باید با چندعلّتیبودن پدیدههای تاریخی همراه باشد. از سوی دیگر، دو طرف هر یک نقطه ضعفی نیز دارند: غنینژاد در موارد مهم (شیعه صفوی، ارجاع به «شاندل»، تعریف کنت) بیارجاع یا نادقیق سخن گفت؛ و عبدالکریمی، بهویژه در بخش آغازین، «بازیهای زبانی» را بهگونهای به کار برد که ارزیابیپذیری ادعاهای شریعتی را کمرنگ میکند و هر نقدی را «بیرون از نظام زبانی» او مینشاند.
لحن. واژههایی چون «مزخرف»، «یاوه»، «شیاد» و «جهل مرکب» از یک سو و «غنینژادها» و «روشنفکران عقبافتاده» از سوی دیگر نشان داد که لحن بحث، بیش از آنکه به یک دادوستد علمی شبیه باشد، در بخشهایی به نزاع نزدیک بود. با این حال هر دو گوینده تا پایان از احترام متقابل سخن گفتند و گفتوگو با پوزش و تشکر پایان یافت.
[1] در سخن عبدالکریمی ارجاع مشخصی به اثر کییرکگور نیامد. نکته تحلیلی این است که واژه «اصالت» (authenticity) در خوانشهای اگزیستانسیالیستی از کییرکگور و بهویژه در مفهوم «Eigentlichkeit» هایدگر پرورده شده است و خود کییرکگور آن را به این صورت اصطلاح نکرده است. بنابراین استناد به او برای اثبات «اصیلبودن» یک متفکر مشخص، بیش از آنکه برهان باشد، یک چارچوب تفسیری است که شنونده باید آن را بپذیرد.
[2] منبع دقیق این نقل (اثر و صفحه) در گفتوگو ذکر نشد و راستیآزمایی آن به مراجعه به آثار ماسه (Henri Massé) نیاز دارد. عبدالکریمی خود تصریح کرد که مثال را برای نشاندادن «منطق» اصالت میآورد، نه برای داوری در مصداقها.
[3] عبدالکریمی تمثیلی را به مسیح نسبت داد که در آن فرزندی دست پدر را در بازار رها میکند و میگوید پدر مرا رها کرد، اما پاسخ میشنود که «پدر تو را رها نکرده، تو دست پدر را رها کردی». این روایت با این صورت در اناجیل چهارگانه یافت نمیشود؛ نزدیکترین تمثیل کانونی، تمثیل «پسر گمشده» در انجیل لوقا (باب ۱۵، آیات ۱۱ تا ۳۲) است. اگر مقصود، تمثیلی از سنتهای بعدی یا ادبیات معنوی بوده، مأخذ آن در گفتوگو مشخص نشد.
[4] روایت قرآنی این ماجرا در سوره صافات، آیات ۹۹ تا ۱۱۳ آمده است. بخش گفتوگوی پدر و پسر چنین است: «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَىٰ فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِي إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ» (صافات: ۱۰۲) و پایان آن: «وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ» (صافات: ۱۰۷). قرآن نام فرزند را نمیآورد؛ سنت یهودی و مسیحی (سفر پیدایش، باب ۲۲) او را اسحاق میداند و روایت رایج مسلمانان، بهویژه شیعیان، اسماعیل. در تحلیل: مثال ابراهیم نشان میدهد که بخشی از زبان دینی «برهانی» نیست، اما از اینکه زبان دینی برهانی نیست نتیجه نمیشود که هر گزارهای که در آن گفته میشود، از جمله گزارههای سیاسی و اجتماعی، از ارزیابی عقلانی معاف است. غنینژاد نیز در پاسخ همین را مطرح کرد که «بحث، بحث اعتقاد است»، یعنی حوزه ایمان را به رسمیت میشناسد اما شریعتی را در حوزهای میبیند که داعیه عمومی و سیاسی دارد.
[5] تحلیل دو تعریف: (۱) قانون «سه مرحله»ای که عبدالکریمی از کنت یاد کرد (مرحله الهیاتی، مابعدالطبیعی و اثباتی) درست است و در «درسهای فلسفه اثباتی» کنت آمده است. (۲) تعریف غنینژاد از کنت، یعنی «علم، انعکاس واقعیت در ذهن است»، با آنچه کنت میگفت دقیقاً یکی نیست: کنت علم را شناخت قوانین پدیدههای مشاهدهپذیر و کنارگذاشتن جستوجوی علل نهایی میدانست. «نظریه انعکاس» بیشتر با سنت ماتریالیسم دیالکتیک (لنین) شناخته میشود. ریشهشناسیای که او ارائه داد (positif از ریشه لاتین «نهادن») درست است. (۳) سخن عبدالکریمی که «پوپر» را در ادامه پوزیتیویسم آورد نیز محل مناقشه است؛ پوپر خود را منتقد پوزیتیویسم منطقی میدانست و اصل «تحقیقپذیری» را نقد کرد. (۴) پوزیتیویستخواندن هوسرل و کانت اصطلاح را آنچنان گسترده میکند که توان تمایزگذاریاش را از دست میدهد؛ خود عبدالکریمی گفت منظور او معنایی دیگر از واژه است. نتیجه: دو طرف سر تعریف واژه با هم بحث کردند و این کار، بحث درباره شریعتی را به حاشیه برد.
[6] بیت از غزل «رَه میخانه و مسجد کدام است» در دیوان عطار نیشابوری است و بهصورت «نه در مسجد گذارندم که رِند است / نه در میخانه کاین خمّار خام است / میان مسجد و میخانه راهی است / غریبم، سائلم، ره کدام است؟» ضبط شده است. در ضبطها اختلاف نسخه هست (برای نمونه «رِند است/رِندم» و «میان/ورای مسجد و میخانه»).
[7] برآوردها از امید به زندگی جهانی هنگام تولد برای حدود سال ۱۸۰۰ را «بیست سال» نمیدانند؛ بر پایه برآوردهای «Our World in Data» (مبتنی بر دادههای ریلی) میانگین جهانی در ۱۹۰۰ حدود ۳۲ سال بود و در ۲۰۲۳ حدود ۷۳ سال. برآوردها برای ۱۸۰۰ نیز حدود سی سال است. روند کلی که غنینژاد توصیف میکند (دوبرابرشدن امید به زندگی در دو قرن) درست است؛ عدد آغازین و نیز تصویر خانوادهای که «از ده فرزند یکی زنده میماند» اغراقآمیز است، هرچند مرگومیر کودکان در اروپای پیشصنعتی بسیار بالا بود.
[8] گزارههای این بند از دو لایه تشکیل شدهاند. لایه نخست، تفسیر متن شریعتی است: مأخذ دقیق عبارت (کتاب و صفحه) در گفتوگو مشخص نشد و برای راستیآزمایی باید به متن چاپی آثار شریعتی مراجعه کرد. لایه دوم، رابطه علّی میان این منطق و «خودی/غیرخودی» پس از انقلاب است که ادعایی تاریخی و تفسیری است و با یک عبارت تأیید نمیشود. نمونهای که غنینژاد آورد، یعنی گزینش ایدئولوژیک استخدامها و «ستاد انقلاب فرهنگی»، به بعد از مرگ شریعتی (۱۳۵۶) برمیگردد. از این رو ادعای او ناظر به «تأثیر فکری» است، نه به مسئولیت مستقیم شریعتی، و برای اثبات آن باید نشان داد که کارگزاران آن سیاستها واقعاً از همین ادبیات بهره گرفتند.
[9] غنینژاد در این گفتوگو گاه بهجای «عبدالکریم سروش» میگوید «حاجفرجالله دباغ» (اشاره به نام شناسنامهای سروش، «حسین حاجفرج دباغ»)؛ در این گزارش هرجا چنین تعبیری آمده، مراد سروش است و با همان نام او آورده شده. سروش از ۱۳۵۹ عضو ستاد انقلاب فرهنگی بود و بعدها به منتقد آن بدل شد؛ نسبتدادن ماجرای «خودی/غیرخودی» به او و شریعتی در یک زنجیره، تعمیمی است که در همین گفتوگو مستندسازی نشد. عبدالکریمی نیز سروش و دو استاد دیگرش را، بهخاطر برچسب «ایدئولوژیک» به شریعتی، خطاکار دانست (نک. بخش «ایدئولوژی» در همین گزارش).
[10] ارزیابی تاریخی: ادعای «استقلال تشیع از دولت» برای دوره قاجار تا پهلوی، آنهم با قید «نسبی»، پشتوانه دارد؛ نهاد مرجعیت در دوره قاجار بخش مهمی از منابع خود را از وجوهات شرعی تأمین میکرد. اما دقیقاً درباره «شیعه صفوی» که غنینژاد آن را در همان جمله آورد، مورد دشوارتری است: صفویان با فرمان شاه اسماعیل اول (۹۰۷ قمری) مذهب دوازدهامامی را مذهب رسمی کردند، علما را از جبلعامل و جاهای دیگر به ایران آوردند و مناصبی مانند «صدر» و «شیخالاسلام» ساختند. علامه محمدباقر مجلسی (م. ۱۱۱۰ قمری) از چهرههای رسمی همین دستگاه بود. از این رو عبارت «تشیع صفوی» برای ادعای غنینژاد نه مصداق نقض است، بلکه دقیقاً همان جاست که شریعتی در کتاب «تشیع علوی و تشیع صفوی» با آن مقابله کرد. بنابراین سخن غنینژاد درباره استقلال تشیع در ایران بیشتر درباره دوره قاجار صدق میکند و درباره صفویه نیازمند قید و استثناست.
[11] این بند دو ادعای کاملاً متفاوت را در بر دارد. (۱) ادعای عبدالکریمی درباره انتقاد شریعتی از «تشیع صفوی» و مجلسی صحیح و مستند است: «تشیع علوی و تشیع صفوی» (مجموعه آثار ۹) صراحتاً میان دو برداشت تفاوت میگذارد و دستگاه دینی صفوی را نقد میکند. (۲) اما این بهتنهایی پاسخ غنینژاد را نمیدهد: غنینژاد نمیگوید شریعتی از «دین دولتی» دفاع کرد، بلکه میگوید پروژه او، با وجود نیتاش، به تولید دین دولتی انجامید. برای ارزیابی این ادعا لازم است میان «مقصود نویسنده» و «پیامد کاربست فکری» تمایز گذاشته شود؛ و در این مناظره هر دو طرف عمدتاً در سطح مقصود یا پیامد ماندند و پلی میان آنها نزدند.
[12] جملهای که از مسیح نقل شد صورتی سادهشده از سخن او در اناجیل همنوا است: «ἀπόδοτε οὖν τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῷ θεῷ» («پس آنچه از آنِ قیصر است به قیصر بدهید و آنچه از آنِ خداست به خدا»؛ انجیل متی ۲۲: ۲۱؛ مرقس ۱۲: ۱۷؛ لوقا ۲۰: ۲۵). در متن، «خدا» آمده است، نه «مسیح». افزون بر آن، ماجرای مسیحیت قرون وسطا، با مناقشههای دراز میان پاپ و امپراتور، نشان میدهد که حتی در سنت مسیحی نیز تفکیک دو قلمرو یک اصل ثابت نبود؛ بنابراین تقابل «اسلام سیاسی / مسیحیت غیرسیاسی» را نمیتوان بدون قید بهکار برد.
[13] متن عربی حدیث که در کافی (کتاب الایمان و الکفر، باب الاهتمام بامور المسلمین) آمده، به این صورت است: «مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ» (الکافی، شیخ کلینی، ج ۲، ص ۱۶۳). صورتهای مشابه در منابع اهل سنت نیز هست، مانند «مَنْ لَمْ يَهْتَمَّ بِأَمْرِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ» (روایت حذیفه، طبرانی در معجمها). ارزیابی سند: بسیاری از محدثان اهل سنت طرق این حدیث را ضعیف دانستهاند و ارزیابی علمای شیعه درباره سند صورت کافی در گفتوگو مطرح نشد. تحلیل: حتی با فرض صحت، «اهتمام به امور مسلمین» (دغدغهمندی) دلالتی به تأسیس یا تصاحب حکومت ندارد و همین تفسیر «تعهدمحور» مورد نظر عبدالکریمی است؛ از نظر او دین «ساماندهی جامعه برای کسب قدرت» نیست، بلکه تعهد اخلاقی- اجتماعی است. تفاوت لفظی میان عبارت گوینده («من اصبح و لم یهتم…») و متن کافی («من اصبح لا یهتم…») جزئی است.
[14] متن حدیث/قاعده که در منابع فقهی و حدیثی آمده، «النَّاسُ مُسَلَّطُونَ عَلَىٰ أَمْوَالِهِمْ» است و در عوالی اللئالی ابنابیجمهور (ج ۱، ص ۲۲۲ و ج ۲، ص ۱۳۸) و بحارالانوار (ج ۲، ص ۲۷۲) نقل شده است. در منابع بررسیشده، صورت متداول آن بدون «و أنفسهم» است؛ بنابراین اگر شریعتی گفته باشد که «و أنفسهم» به متن افزوده شده، این ادعای متنی با صورت رایج حدیث سازگار است و اگر منظور او تعبیر «الناس» به «جامعه» باشد، موضوع تفسیری است. سند حدیث «مرسل» شمرده میشود و فقها بر پایه شهرت آن، یا اجماع و عمل اصحاب، آن را مبنای «قاعده سلطنت» کردهاند (که آیتالله خویی شهرت را جبرانکننده ضعف سند نمیدانست). نشانی دقیق ارجاع غنینژاد به شریعتی («اسلامشناسی، ج ۱، نشر قلم، ص ۹۳ و ۹۴») نیز در همین گفتوگو تنها شفاهی گفته شد و تطبیق آن با متن چاپی در این گزارش انجام نشده است. نکته تحلیلی: حتی اگر شریعتی «الناس» را به «جامعه» تعبیر کرده باشد، از آن بهتنهایی نمیتوان «مخالفت با مالکیت خصوصی» را نتیجه گرفت؛ همانگونه که عبدالکریمی گفت، این «جهش منطقی» است.
[15] برای ارزیابی: غنینژاد در این مناظره «کل انقلاب» را به شریعتی بازنگرداند؛ ادعای او «پیامد فکری» (تأثیر بر ایدئولوژیکشدن دین) بود. عبدالکریمی بخشی از آن را بهصورت طعنه خلاصه کرد. پژوهشهای تاریخی درباره انقلاب ۱۳۵۷ (از جمله آثار آبراهامیان و کدی) عوامل متعدد اقتصادی، سیاسی، شبکههای مسجد و بازار، رهبری آیتالله خمینی و گفتمانهای روشنفکری را کنار هم میگذارند و نقش شریعتی را مهم اما نه تنها عامل میدانند. شریعتی در خرداد ۱۳۵۶ (حدود یک و نیم سال پیش از انقلاب) درگذشت و سخنرانیهای حسینیه ارشاد او تا تعطیلی آن در ۱۳۵۱ ادامه یافت.
[16] ملاحظات تاریخی: واژه «idéologie» را آنتوان دستوت دو تراسی در پایان قرن هجدهم ساخت و ناپلئون آن را بهصورت منفی بهکار برد؛ این دو بند صحیح است. اما عبارت «آگاهی کاذب» (falsches Bewußtsein) را انگلس در نامهای در ۱۸۹۳ به مرینگ بهکار برد و در متنهای خود مارکس به همین صورت نیامده، هرچند مفهوم آگاهی وارونه در «ایدئولوژی آلمانی» او هست. «پایان ایدئولوژی» (۱۹۶۰) عنوان کتاب دانیل بل است و فوکویاما در ۱۹۸۹ مقاله «پایان تاریخ؟» را نوشت و در ۱۹۹۲ کتابش را؛ پس سال ۱۹۹۱ در گفتار عبدالکریمی تقریبی است. معنای مثبت ایدئولوژی نزد لنین در «چه باید کرد؟» دیده میشود. این ملاحظات در اصل مدعای او خدشه نمیزند، اما نشان میدهد که تعیین «معنای درست» بسیار مشکلتر از آن است که در یک مناظره حل شود.
[17] مأخذ این عبارت منسوب به شریعتی («ایدئولوژی همان است که هندیها ویدیا، یونانیان سوفیا…») در گفتوگو داده نشد و باید در متن او جست. نکته تحلیلی: اگر معنایی که شریعتی خود از «ایدئولوژی» اراده میکرد «خودآگاهی دینی» باشد، آنگاه نقد غنینژاد و دیگران باید میان «ایدئولوژی بهمثابه خودآگاهی» و «ایدئولوژی بهمثابه ابزار بسیج سیاسی» تمایز بگذارد؛ و نیز هر معنایی که شریعتی از آن اراده کند، پرسش «پیامد در عمل» (که غنینژاد مطرح میکند) جدا میماند.
[18] تحلیل: میان دو ادعا باید فرق گذاشت. ادعای تاریخی «چپگرایی ایدئولوژی غالب روشنفکری ایران از دهه ۱۳۲۰ بود» (تأسیس حزب توده در ۱۳۲۰) پشتوانه گسترده دارد. اما نتیجه گرفتن اینکه «شریعتی، برای توجیه سازگاری اسلام و سوسیالیسم، اسلام را بهطور مطلق ابزار کرد»، ادعایی درباره قصد و روش اوست که غنینژاد به یک نمونه (ابوذر، قاعده سلطنت و هابیل و قابیل) متکی کرد. عبدالکریمی در پاسخ، میان وامگیری مفاهیم از مارکس و مارکسیستبودن تفاوت گذاشت. تعیین اینکه کدام تصویر درستتر است به بررسی مجموعه آثار نیاز دارد؛ شواهدی که در این گفتوگو ارائه شد برای هیچیک از دو سو قطعی نبود.
[19] در اینجا «خرد ایرانی» و «لوگوس» بهصورت استعاره به کار رفته و ادعا مستندی ندارد؛ نمیتوان اثبات یا رد کرد که ایدههای اقتصادی غنینژاد «ایرانی» است یا «غربی»، و عبدالکریمی نیز مدعی نبود که فقط در سنت ایرانی باید به سر برد. با این حال این اتهام (که در پژوهشهای اندیشه سیاسی بهعنوان «استدلال از خاستگاه» (genetic fallacy) شناخته میشود) نباید جایگزین ارزیابی خود ایدهها شود: حتی اگر ایدههای غنینژاد خاستگاه غربی داشته باشد، صدق یا کذب آنها از این واقعیت نتیجه نمیشود؛ و همین ملاحظه درباره شریعتی و وامگیریهای او از مارکس و فانون و ماسینیون نیز صدق میکند.
[20] هولدرلین در «نان و شراب» (Brot und Wein) میسراید: «Aber Freund! wir kommen zu spät. Zwar leben die Götter, / Aber über dem Haupt droben in anderer Welt» («اما دوست من! دیر آمدهایم. خدایان زندهاند، اما بالای سرمان در جهانی دیگر»)، و «پاتموس» با این سطرها آغاز میشود: «Nah ist / Und schwer zu fassen der Gott. / Wo aber Gefahr ist, wächst / Das Rettende auch.» («نزدیک است و دریافتنی دشوار، آن خدا. اما آنجا که خطر هست، رهاننده نیز میروید»). مضمون «گریز خدایان و آمدن خدای تازه» بیشتر به «نان و شراب» و شرح هایدگر در مقاله «برای چه شاعران؟» (۱۹۴۶) برمیگردد تا به «پاتموس». نیچه «غروب بتها» (Götzen-Dämmerung، ۱۸۸۹) را نوشت. عبارتی که عبدالکریمی به هایدگر نسبت داد («روزگار ما برای خدایان گذشته بسیار دیر و برای وجود بسیار زودهنگام است») از عبارات معروف هایدگر بهشمار میرود، اما ارجاع دقیق آن ذکر نشد و باید با متن او تطبیق داده شود.
[21] تحلیل تاریخی: هایدگر در ۲۱ آوریل ۱۹۳۳ از سوی هیئت علمی دانشگاه فرایبورگ به ریاست دانشگاه انتخاب شد و در حدود ۱ مه ۱۹۳۳ به حزب ناسیونالسوسیالیست پیوست؛ بنابراین ترتیب زمانی «عضویت حزب و به همین سبب ریاست» دقیق نیست (ریاست پیش از عضویت بود). هیچکس در پژوهشهای جدی، همراهی هایدگر با نازیسم تا ۱۹۴۵ و عضویتش را انکار نمیکند، اما تعبیر «تئوریسین فاشیسم» درباره او محل مناقشه است و درباره نیچه (متوفی ۱۹۰۰) نیز، که خواهرش آثارش را بهگونهای ویرایش و تفسیر کرد که با نازیسم بخواند، اجماع پژوهشی بر رد این برچسب است، هرچند نیچه بارها در سده بیستم بهنحو سوءاستفادهآمیز به کار رفته است. دو طرف توافق کردند که این موضوع جلسه جداگانه میطلبد.
علوم اقتصادی
علوم سیاسی
فلسفه
علوم سیاسی
علوم سیاسی
گفتگو دربارهی این مطلب۰ دیدگاه
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ نخستین صدا، صدای شما باشد.