علی شریعتی

علی شریعتی، زادهٔ ۲ آذر ۱۳۱۲ در مزینان و درگذشتهٔ ۲۹ خرداد ۱۳۵۶ در انگلستان، نویسنده، سخنران، جامعه‌شناس دین، اسلام‌شناس و از اثرگذارترین روشنفکران دینی ایران معاصر بود. او تحصیلات دانشگاهی خود را در ایران و فرانسه پی گرفت و پس از بازگشت به ایران، با تدریس، نوشتن و سخنرانی، به‌ویژه در حسینیه ارشاد، به یکی از پرمخاطب‌ترین چهره‌های فکری دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ تبدیل شد.

شریعتی کوشید قرائتی اجتماعی، تاریخی و انقلابی از اسلام و تشیع عرضه کند. او تشیع را نه صرفاً مجموعه‌ای از مناسک، بلکه نیرویی برای عدالت‌خواهی، اعتراض به سلطه و بازسازی هویت اجتماعی می‌دانست. از همین رو، هم بر نسل پیش از انقلاب ۱۳۵۷ اثر گذاشت و هم پس از انقلاب، محل نقدها و تفسیرهای بسیار متفاوت قرار گرفت.

محور اصلی اندیشه شریعتی، پیوند میان دین، جامعه، تاریخ و عدالت بود. او می‌خواست اسلام را از حالت سنتی، فردی و مناسکی بیرون بکشد و آن را به زبانی برای رهایی، مسئولیت اجتماعی و خودآگاهی تاریخی تبدیل کند. در این مسیر از مفاهیمی مانند بازگشت به خویشتن، تشیع علوی در برابر تشیع صفوی، امت و امامت، خودسازی انقلابی و اسلام‌شناسی اجتماعی استفاده کرد.

شریعتی همچنین از اقبال لاهوری، فرانتس فانون، اگزیستانسیالیسم، جامعه‌شناسی اروپایی، عرفان اسلامی و تاریخ تشیع اثر پذیرفت. سبک او بیش از آنکه دانشگاهی و نظام‌مند باشد، خطابی، ادبی، شورانگیز و بسیج‌کننده بود؛ همین ویژگی هم راز اثرگذاری گسترده او بود و هم یکی از دلایل نقدهای جدی به آثارش.

بخش مهمی از شهرت شریعتی به سخنرانی‌های او در حسینیه ارشاد بازمی‌گردد. مجموعهٔ اسلام‌شناسی: درس‌های حسینیه ارشاد بر پایهٔ همین درس‌گفتارها تدوین شده و سه جلد از مجموعه آثار ۳۶جلدی او را تشکیل می‌دهد.

در این درس‌ها، شریعتی کوشید اسلام را به‌عنوان یک مکتب دارای جهان‌بینی، فلسفه تاریخ، انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی معرفی کند.

آثار شریعتی پس از مرگ او در قالب مجموعه آثار ۳۶جلدی تدوین و منتشر شد. بسیاری از این کتاب‌ها در اصل متن پیاده‌شدهٔ سخنرانی‌ها، درس‌گفتارها، نامه‌ها یا نوشته‌های پراکنده‌اند. مرکز نشر آثار شریعتی نیز فهرست مجموعه آثار او را در ۳۶ عنوان معرفی کرده است.