رابرت مرتن

رابرت کینگ مرتن در سال ۱۹۱۰ در فیلادلفیای آمریکا در خانواده‌ای مهاجر و کم‌بضاعت به دنیا آمد. او تحصیلات خود را در دانشگاه تمپل آغاز کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به دانشگاه هاروارد رفت، جایی که زیر نظر تالکوت پارسونز و پیتیریم سوروکین آموزش دید و دکترای خود را در جامعه‌شناسی گرفت. مرتن بیشتر دوران حرفه‌ای خود را در دانشگاه کلمبیا گذراند و در کنار پل لازارسفلد به یکی از چهره‌های محوری جامعه‌شناسی آمریکا در قرن بیستم بدل شد.

اندیشهٔ مرتن عمدتاً در چارچوب کارکردگرایی ساختاری شکل گرفت، اما او این رویکرد را با تمایزهایی دقیق‌تر و تجربی‌تر از نسخهٔ کلان‌نظری پارسونز بازسازی کرد. او مفهوم «کارکرد آشکار» و «کارکرد پنهان» را برای تحلیل پیامدهای شناخته‌شده و ناشناختهٔ کنش‌های اجتماعی ابداع کرد و بر ضرورت «نظریه‌های میان‌برد» (theories of the middle range) تأکید داشت؛ یعنی نظریه‌هایی که میان تعمیم‌های کلان‌نظری و مشاهدات جزئی تجربی قرار می‌گیرند.

از مهم‌ترین سهم‌های او مفهوم «پیشگویی خودکامیاب» (self-fulfilling prophecy) است که در مقاله‌ای به همین نام در سال ۱۹۴۸ مطرح کرد؛ این مفهوم نشان می‌دهد چگونه یک باور نادرست دربارهٔ موقعیت می‌تواند رفتاری را برانگیزد که در نهایت همان باور نادرست را به واقعیت تبدیل می‌کند. مرتن همچنین بنیان‌گذار جدی جامعه‌شناسی علم شناخته می‌شود و در این حوزه مفاهیمی چون «هنجارهای علم» (اصول اجتماعی‌ای که فعالیت علمی را سامان می‌دهند) و «اثر متی» (Matthew effect) را که به توزیع نابرابر شهرت و اعتبار میان دانشمندان اشاره دارد، صورت‌بندی کرد.

مرتن در سال ۱۹۹۴ نشان ملی علوم آمریکا را دریافت کرد؛ نخستین جامعه‌شناسی که به این افتخار نائل شد. او در سال ۲۰۰۳ در نیویورک درگذشت و میراث فکری‌اش همچنان در جامعه‌شناسی، جامعه‌شناسی علم و حتی روان‌شناسی اجتماعی زنده است.