ایرانیان و شاهنامه

سخنان اخیر مصطفی ملکیان دربارهٔ نسبت ایرانیان با شاهنامه، از جهات مختلفی قابل تأمّل است. می‌توان با ایشان همداستان بود که شمار کسانی که شاهنامه را از آغاز تا پایان خوانده‌اند اندک‌شمار است. اگرچه این ادعا که از هشتاد میلیون ایرانی، هزار نفر هم شاهنامه را به طور کامل نخوانده‌اند مبالغه‌آمیز به نظر می‌رسد؛ با این حال، اصل مسئله را نمی‌توان انکار کرد که در جامعهٔ امروز ما، افرادی که شاهنامه‌ را از آغاز تا پایانِ خوش آن خوانده‌اند، بنا بر دلائل مختلفی، محدود و کم‌شمار‌ند.

با این همه، به گمانم از این واقعیت نمی‌توان شتابکارانه نتیجه گرفت که بالیدن ایرانیان به فردوسی، وقتی که کتاب او را به صورت کامل نخوانده‌اند، بالیدن به چیزی موهوم است. اشکال این استدلال به نظرم این است که میان خواندن شاهنامه و حضور این کتاب در پیکره و تار و پود فرهنگ و حافظه و ناخودآگاه جمعی ایرانی، که طی سده‌های متمادی شکل گرفته، تفاوت و تمایزی قائل نمی‌شود.

می‌توان پرسید که مگر همه انگلیسی‌زبانان تمام سی و پنج نمایشنامه شکسپیر و اشعار و نمایشنامه‌های تاریخی او را خوانده‌اند؟ با این حال، بسیاری از آنها هملت و مکبث و احیاناً دو سه نمایشنامه دیگر او را می‌شناسند. بر همین قیاس، بسیاری از ایرانیان هم حتی اگر شاهنامه را نخوانده باشند رستم و سهراب و اسفندیار و سیاوش و کاوه و ضحاک و زال و سیمرغ او را می‌شناسند و چه بسا گاه‌گاهی هم با برخی از این داستان‌ها زیسته‌اند.

تصور می‌کنم این ویژگی اختصاص به زمانهٔ ما ندارد. در گذشته هم تا حدی همین‌طور بوده است. از مردم کوچه و بازار می‌گذریم و سراغ اعاظم قوم می‌رویم. برای نمونه، بعید می‌دانم مولانا جلال‌الدین که آن همه در سروده‌هاش برخی از مشهورترین شخصیت‌های شاهنامه را برای بیان مقاصد عرفانی خود به کار گرفته، این کتاب را به طور کامل خوانده باشد. استغراق در عوالم روحی و درونی‌اش، به احتمال فراوان، سبب می‌گشته تا یک چنین مجال فراخی نیابد. با وجود این، حال و هوای فرهنگی فارسی زبانان چنان مشحون از یاد و خاطرهٔ شخصیت‌های داستان‌های ملی ایران بوده است که شاعری چون مولانا نمی‌توانست از تأثیر آن بر کنار باشد.

به یاد بیاوریم که داستان‌های شاهنامه، این همه در هنرهای مختلف از کاشی‌کاری و فرشبافی و مینیاتور و معماری و غیره نگارگری شده. کدام متن را در ادب فارسی و چند متن نظیر شاهنامه در ادب جهان می‌توان سراغ گرفت که تا این اندازه با متن زندگی مردمان و فرهنگ فولکلور ملتی گره خورده باشد؟ کتاب «شاهنامه و مردم» اثر ابوالقاسم انجوی شیرازی نمونه‌های بسیاری از این دست را جمع کرده است. بسیاری از مردم لُر و بختیاری و کرد و لک و بسیاری مناطق دیگر حتی سنگسر و افتر با بخش‌هایی از این متن زیسته‌اند.

شاهنامه در کنار حیاتِ ادبی زنده و زایندهٔ خود و تأثیرِ بی‌مانندی که بر شاعران و سخنوران پس از خود داشته، تأثیری که موجب قوام افزون‌تر زبان فارسی شده، همواره به مثابه یک کلان‌متنِ فرهنگی، محل توجه و مایهٔ الهامِ اهل هنر در زمینه‌های گوناگون هنرهای غیرکلامی و تصویری، از نگارگری و نقاشی و مینیاتور گرفته، تا فرشبافی و معماری و هنرهای تزئینی بوده است. گیرم که بسیاری از این هنرمندان، چه بانام و چه بی‌نام و بی‌نشان، سراسر شاهنامه و یا حتی یک صفحهٔ آن را نخوانده باشند. تأثیر شاهنامه بر هنرهای مدرن و معاصری چون نمایش‌نامه‌‌نویسی نیز در آثار کسانی چون بهرام بیضایی، بر دوستداران ادب و فرهنگ و هنر پوشیده نیست.

با وجود تمام کارهای خلاقانهٔ ارزنده‌ای که با الهام از شاهنامه صورت گرفته، به نظر می‌رسد که همچنان هزار بادهٔ ناخورده در بُنِ این کُهن‌تاکِ تازه و بالندهٔ خاکِ ایران است که دست نخورده باقی مانده است. می‌توان با حسرت تصور کرد که چه مایه آثار زندگی‌سازی می‌توانست با الهام از شاهنامه در انواع هنرها به ویژه در هنر موسیقی و اُپرا و تئاتر و سینما آفریده شود،‌ اما متأسفانه به دلیل طبع‌ کژمدارِ زمانه، مجالی برای تجلّی نیافته است.

باری، در پایان فارغ از هر گونه درنگ و چون و چرایی بر سخن استاد ملکیان، امیدوارم این گفتارشان که به صورت گفت‌وگویی دیداری در صفحه تلگرامی او منتشر شده، سبب شود تا ایرانیان تنها به یادها و خاطره‌هایی از داستان‌های این کتاب بسنده نکنند و خواندن این اثر سترگِ عزیز و ارجمند را به طور جدی از سر گیرند. برای ورود به جهان این کتاب هم می‌توانند از داستان‌های مشهورتر آن چون داستان رستم و سهراب و رستم و اسفندیار و یا داستان سیاوش که از والاترین قطعات ادبی و هنری ادبیات جهان است آغاز کنند. خوشبختانه این داستان‌های مشهور به صورت مستقل و جداگانه‌ای به همت پژوهندگانی نامدار، همراه با شرح و گزارشی سودمند و راهگشا، در دسترس علاقمندان قرار گرفته است.

ایرج رضایی
دوازدهم شهریور ۱۴۰۵